स्वाभिमान- रक्षण

The Guarding of Self-Respect

"जो गृहस्थ असतो त्याने दक्षिणा घ्यावयाची नसते, दक्षिणा भिक्षुक ब्राह्मणाला घेण्याचा अधिकार. कारण त्याला इतर उत्पन्न नसते व वेदविद्येशिवाय इतर धंदा नसतो. म्हणून ब्राह्मणाला दक्षिणा द्यावी, असे सांगितले आहे. इतर देशांतही उपाध्याय आहेत; इतर धर्मांतही ते आहेत. काही ठिकाणी त्यांना सरकारातूनच पगार मिळतो; आपल्याकडे समाजच ब्राह्मणाला देई.' श्यामने आरंभ केला.

'A householder is not supposed to accept dakshina; the right to accept dakshina belongs to the mendicant Brahmin priest. Because he has no other source of income, and no occupation apart from the study of the Vedas. That is why it is prescribed that dakshina should be given to a Brahmin. In other countries too there are priests; in other religions too they exist. In some places they are paid a salary by the government; among us, it is society itself that supports the Brahmin,' Shyam began.

'आमच्या गावात एकदा एके ठिकाणी लग्न होते. शेवंतीवाङनिश्चय जेव्हा करितात, तेव्हा उभय मंडळपात-वधूवर मंडपात-दक्षिणा वाटतात. आपल्या ऐपतीप्रमाणे ही दक्षिणा देतात. वधूघरचा एक उपाध्याय व वराघरचा एक उपाध्याय असे दोघे बरोबर दक्षिणा देत मंडपात हिंडतात. जितकी वराकडची तितकीच वधूकडची. वराकडच्यांनी चार चार आणे दिले, तर वधूपक्षही चार चार आणे देतो. जो हात पुढे करील, त्याला दक्षिणा देण्यात येत असते. लग्नाला जेव्हा मंडळी जाते, तेव्हा मुले आपापल्या वडील मंडळीजवळच बसलेली असली, तर हे शिक्षण आपोआपच त्यांना मिळते. 'अरे, आपण नाही हो हात पुढे करावयाचा' वगैरे ते मुलांना सांगतात.

'Once there was a wedding in our village. When the shevanti-vaan-nishchay ceremony is performed, dakshina is distributed to both the parties gathered in the mandap — the bride's side and the groom's side. This dakshina is given according to one's means. One priest from the bride's house and one priest from the groom's house go round the mandap together, distributing the dakshina. Whatever the groom's side gives, the bride's side gives the same amount. If the groom's side gives four annas each, the bride's side too gives four annas each. Whoever holds out a hand is given dakshina. When people go to a wedding, if the children are sitting right beside their elders, they naturally pick up this lesson. 'No, we don't hold out our hand for that,' the elders tell the children, and so on.

परंतु अलीकडे स्वाभिमानच उरला नाही. पैशासाठी आपण हपापलेले आहोत. फुकट मिळेल, तेवढे घ्यावे. अशी वृत्ती झाली आहे. आगगाडीतून जपानी एजंट सिगारेट वगैरे फुकट वाटतात व श्रीमंतही त्या फुकट सिगारेट घेऊन ओढताना मी पाहिलेले आहेत. श्रीमंतसुध्दा मोफत दवाखान्यात जाऊन औषध घेतील. श्रीमंतांची मुलेसुध्दा नादारीसाठी अर्ज करतील. दारिद्रयाचा व दास्याचा हा परिणाम आहे.

'But nowadays self-respect itself has ceased to exist. We are all mad after money. Whatever can be got for free, take it — this has become the general attitude. On trains, Japanese agents hand out cigarettes free of charge, and I have seen even the well-to-do take those free cigarettes and smoke them. Even wealthy people will go to a free dispensary and take medicine there. Even the children of the rich will apply for fee-exemptions. This is the result of poverty and of servitude of spirit.

मी लग्नाला गेलो व मुलांमध्ये जाऊन बसलो. शाळेतील बरोबरीची आम्ही मुले एकत्र बसलो होतो. एका बाजूने बसले, म्हणून खोडया करता येतात, टवाळकी करता येते. कोणाच्या टोपीवर नारळाची शेंडी ठेवा, कोणाच्या खिशात खडे टाक, कोणाला हळूच चिमटा घे, असे चालते. दक्षिणा वाटण्यात आली. काही मुलांनी हात पुढे केले. मीही माझा हात पुढे केला. सहज गोष्ट होऊन गेली. माझ्या लक्षात चूक आली नाही. लहानपणी पैसे हातात असले म्हणजे आनंद होतो. मी ते दोन-आणे घेऊन घरी आलो व मोठया हर्षाने आईजवळ द्यावयास गेलो. जणू माझ्या कमाईचे, माझ्या श्रमाचेच ते होते! भटजी बाराबारा वर्षे मंत्र शिकतात, ते विधी करितात, तर त्यांना घेऊ दे. मला ते दोन आणे घेण्याचा काय अधिकार? प्रत्येकाने श्रमावे व मोबदला घ्यावा, तरच ते शोभून दिसते.

'I went to the wedding and sat down among the children. We boys, all schoolfellows together, sat in a group. Sitting off to one side like that, one can get up to mischief, play pranks — put a coconut-tuft on someone's cap, drop pebbles into someone's pocket, give someone a quiet pinch — that sort of thing goes on. The dakshina was distributed. Some of the boys held out their hands. I too held out mine. It happened quite naturally. I did not realize at the time that it was a mistake. In childhood, having money in hand brings such joy. I took those two annas and came home, and went with great delight to give them to Mother — as though it were the fruit of my own earnings, my own labor! Priests spend twelve years learning the mantras, they perform the rites — let them take it. What right had I to those two annas? Only when each person labors and takes his due reward does the transaction look fitting.

आईने विचारले, 'कोठले रे पैसे?' मी म्हटले. 'शेवंतीवाड्.निश्चयाचे लग्नात मिळाले.' आई एकदम ओशाळली. तिचे तोंड म्लान झाले. आम्ही गरीब झालो होतो. आपण गरीब, म्हणून मुलाने दक्षिणा आणली का? का आपण गरीब झालो, म्हणून कीव येऊन भिक्षुकाने आपल्या मुलाच्या हातावर पैसे ठेवले? कारण एखाद्या घरंदाज घराण्यातील मुलाने हात पुढे केला, तर भिक्षुक आपण होऊनच त्या मुलाला म्हणे, 'वेडया! तू का हात पुढे करावयाचा? तू त्या डोंग-यांकडचा ना? माझ्या मुलाला भिक्षुक असे का म्हटले नाहीत? त्यांना आमची कीव आली. जगात दुसर्‍याने आपली कीव करावी याहून करुणास्पद व दु:खप्रद दुसरी कोणती गोष्ट आहे? आईच्या मनात असे शेकडो विचार त्या वेळी आले ती बोलेना. शून्य दृष्टीने पाहत राहिली.

'Mother asked, 'Where did this money come from?' I said, 'I got it at Shevanti-vad-nishchay's wedding.' Mother suddenly looked embarrassed. Her face fell. We had become poor. Had the boy brought home dakshina because we were poor? Or had we become so poor that the priest, out of pity, had placed money in her son's hand? For if the son of some well-established, respectable family had held out his hand, the priest would have said to that boy of his own accord, 'You foolish boy! Why should you hold out your hand? Aren't you from the Dongre family?' Why had the priests never said any such thing to my son? Because they had felt pity for us. Is there anything in this world more piteous, more painful, than to have someone else feel pity for you? Hundreds of such thoughts came into Mother's mind at that moment. She could not speak. She stood staring with a blank, empty gaze.

'आई, घे ना ग पैसे. मी काही चोरून नाही हो आणले,' मी काकुळतीस येऊन म्हटले.

'Mother, do take the money. I haven't stolen it, you know,' I said, almost pleading.

आई म्हणाली, 'श्याम! आपण गरीब असलो, तरी गृहस्थ आहोत. आपण भिक्षुक नाही. भिक्षुकीचा धंदा आपला नाही. आपण दक्षिणा घ्यायची नसते, ते आपले काम नाही. आपण दुस-याला द्यावी. भटजी वेद शिकतात, धार्मिक कामे करतात, त्यांना शेतभात नसते, ही दक्षिणा हेच त्यांचे उत्पन्न.'

Mother said, 'Shyam! However poor we may be, we are householders. We are not mendicant priests. The priestly profession is not ours. We are not meant to accept dakshina — that is not our proper work. We must give to others, not take from them. Priests study the Vedas and perform religious rites; they have no fields, no farmland — this dakshina is their very livelihood.'

मी म्हटले, 'आपल्या गावातील ते पांडूभटजी किती श्रीमंत आहेत! त्यांनी तरी दक्षिणा घ्यावी का? सावकारी करतात; शेतीभाती आहे. हे असले कसले भटजी?'

I said, 'That Pandubhatji in our village is so wealthy! Should he go on taking dakshina too? He does money-lending; he has farmland and fields. What sort of a priest is that?'

आई म्हणाली, 'तो त्यांचा दोष. पूर्वी भटजींना दक्षिणा जास्त मिळाली, तर ते गोरगरिबांना देऊन टाकीत; घरी मुले शिकावयास ठेवीत. त्या पांडवप्रतापात नाही का, की नळराजाने ब्राह्मणास खूप धन दिले. ते धन ब्राह्मणांनी वाटेतच दुसर्‍याना वाटून दिले. ऋषींच्या घरी किती तरी मुले शिकावयास राहत असत. आपण गृहस्थ. आपण दक्षिणा घेऊ नये. तू पुन्हा पुढे हात करू नकोस. रोहिदास पाणपोईचेही पाणी प्यायला नाही. गृहस्थाने जगास द्यावे. जगापासून घेऊ नये.'

Mother said, 'That is his own fault. In the old days, if priests received more dakshina than they needed, they would give it away to the poor; they would keep children in their homes to educate them. Is it not written in the Pandavaprataap that when King Nala gave a great deal of wealth to a Brahmin, the Brahmins distributed that wealth along the way to others? In the homes of the rishis, ever so many children used to live and study. We are householders. We should not accept dakshina. Don't ever hold out your hand again. Rohidas would not even drink water from a public water-shed. A householder should give to the world; he should not take from the world.'

आईने ते दोन आणे शेजारी बाळू म्हणून गडी होता त्याला देऊन टाकले. मित्रांनो! जगापासून जितके आम्ही घेऊ, तितके जगाचे आपण मिंधे होत असतो. आपण दीनवाणे होत असतो. दुस-यांच्या तोंडाकडे पाहणारे होत असतो. दीनवाणे जगणे हे पाप आहे. ताठरपणे, उन्मत्तपणे जगणे हेही पापच. जगाचे मिंधे होणे नको. युरोपमध्ये ही स्वाभिमानी वृत्ती लहानपणापासूनच शिकविण्यात येत असते. आईबापांच्याही पैशावर जगणे हा तेथे मिंधेपणा व कमीपणा मानतात. अमेरिकेचे प्रेसिडेंट हूव्हर यांची गोष्ट सांगतात. त्यांनी आपल्या तेरा वर्षे वयाच्या मुलास मजुरीने काम करावयास पाठविले. धनाढय अशा अमेरिकेचे मुख्य अध्यक्ष हूव्हर होते; परंतु त्याच वेळेस त्यांचा हा लहान मुलगा एका गवंडयाच्या हातांखाली काम करीत होता. एका इमारतीचे बांधकाम चालले होते. ते चालले असता काम करताना हा मुलगा उंचावरून पडून मेला. हूव्हरसाहेबास वाईट वाटले; परंतु ते म्हणाले, 'माझ्या राष्ट्राला स्वावलंबन व श्रमाची महती शिकविण्यासाठी माझा मुलगा मेला!'

Mother gave those two annas to a farmhand named Balu who lived next door. Friends! The more we take from the world, the more we become beholden to the world. We become abject and dependent. We become people who must look to others' faces for their approval. To live in abject dependence is itself a sin. But to live in haughty arrogance is a sin too. We should not become beholden to the world. In Europe, this spirit of self-respect is taught from early childhood itself. There, even living off one's own parents' money is regarded as a form of dependence and a lesser thing. There is a story told about Hoover, the President of America. He sent his own thirteen-year-old son to work for wages. Hoover was the chief president of that immensely wealthy country, America; but at that very time his young son was working under the hands of a mason. A building was under construction. While working on it, this boy fell from a height and died. Mr. Hoover felt the loss deeply; but he said, 'My son died so as to teach my nation the value of self-reliance and of labor!'

स्वावलंबन हा पाश्चिमात्य शिक्षणाचा पाया आहे. स्वावलंबनाने मान वर राहते. परावलंबनाने मान खाली होते. श्रमाशिवाय काही घेऊ नये व कोणी श्रम केल्याशिवाय त्याला देऊ नये. 'तुका म्हणे घेतो तोही नरका जातो!' आळशी मनुष्याला पोसणाराही पापी आणि आळशीही पापी. कोणा आळशाला जेव्हा आपण देतो तेव्हा तो मिंधा, दीनवाणा असतो व आपण ऐटीत असतो. याच्या उलट त्याच्याकडून काहीतरी काम करुन घ्यावे, लाकडे फोडून घ्या, कपडे धुऊन घ्या, जमीन खणून घ्या. काहीतरी काम करून घ्या. त्यात खरोखरच त्या माणसाचा उध्दार आहे.

Self-reliance is the very foundation of Western education. Self-reliance keeps one's head held high; dependence bows it down. One should take nothing without labor, and one should give nothing to anyone who has not labored. 'Tuka says, he who takes without earning goes to hell too!' Whoever feeds a lazy man is himself sinning, and the lazy man sins too. Whenever we give something to some idler, he becomes dependent, abject, while we ourselves feel important. Instead, one should get some work done by him — have him split firewood, wash clothes, dig the ground. Get some task done by him. In that alone lies that person's true upliftment.

उद्योगहीनास पोसण्यात देवाचा अपमान आहे. देवाने दिलेल्या हातापायांचा, बुध्दीचा अपमान आहे. स्वावलंबन, स्वाभिमान, श्रम ह्यांची महती आज रशियात शिकविण्यात येत आहे. नुकताच एक अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ रशियात गेला होता. रशियातील परिस्थिती, तेथील अंतर्बाह्य परिवर्तन पाहावयास तो गेला होता. मजुरांना वाटण्यासाठी म्हणून त्याने झरण्या (फाऊंटन पेने), चाकोलेटच्या वडया, सुंदर चाकू वगैरे वस्तू घेतल्या होत्या. मजुरांच्या चाळीत जाऊन तो त्यांना त्या बक्षीस म्हणून देऊ लागला. परंतु एकही हात पुढे झाला नाही. कोणीही वस्तू घेतली नाही. तो म्हणाला, 'घ्या, मी प्रेमाने देत आहे.' ते मजूर म्हणाले, 'स्वत:च्या श्रमाने मिळवावे. दुसर्‍याने दिलेली देणगीही घेऊन कदाचित मनात आलस्य, मिंधेपणा व परावलंबन यांचा उदय व्हावयाचा. या दुर्गुणांना यत्किंचितही वाव न देण्याचे आम्ही ठरविले आहे.'

To feed one who does no work is an insult to God. It is an insult to the hands and feet, to the intelligence, that God has given. The value of self-reliance, self-respect, and labor is being taught in Russia today. Recently an American psychologist went to Russia. He had gone to observe the conditions there, the inner and outer transformations taking place. To distribute among the workers, he had brought along fountain pens, bars of chocolate, fine knives, and such things. He went into the workers' housing blocks and began offering these to them as gifts. But not a single hand was held out. No one took a single thing. He said, 'Take them, I am giving them out of goodwill.' The workers said, 'One should earn things by one's own labor. Even a gift given by another might well breed idleness, dependence, and reliance upon others in the mind. We have resolved to give not the slightest room to these vices.'

तो अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ चकित झाला. केवढी ही विचारक्रांती! ज्या रशियात लाखो मजूर मागण्यासाठी पूर्वी हात पुढे करीत, तेथे एकही हात पुढे झाला नाही. केवढे स्वावलंबन केवढे तेज, केवढी श्रमाची पूजा!

That American psychologist was astonished. What a revolution of thought this was! In the very Russia where millions of workers had once held out their hands begging, now not a single hand was raised. What self-reliance, what splendor, what worship of labor!

श्रमात आत्मोध्दार आहे, फुकट घेण्यात व देण्यात पतन आहे. हे हिंदी मुलांना, तमाम हिंदी जनतेला समजेल, तो सुदिन. घरी दारी, शाळेत हे शिक्षण देण्यात आले पाहिजे. उष्टे कोणाला घालू नये, असा धर्मनियमच झाला पाहिजे. खरा धर्म श्रमांना उत्तेजन देणे हाच होय. आळसाने भीक मागणारा व श्रीमंत असल्यामुळे गाद्यांवर लोळून खाणारा, दोघे किडेच! श्रीमंतही दुस-याच्या श्रमावरच जगतो व आळशी भिकारी दुसऱ्याच्या श्रमानेच खातो. हे दोघे समाजवृक्षावरील बांडगुळे आहेत. उन्हातान्हात काम करणारा मजूर, रस्ते झाडणारा झाडूवाला, मलमूत्र नेणारा भंगी, मेलेली गुरे फाडणारा ढोर, वहाणा बांधणारा चांभार हे सारे, आयतेखाऊ लोकांपेक्षा पवित्र आहेत, श्रेष्ठ आहेत. काहीतरी निर्माण करा. विचार निर्माण करा, धान्य निर्माण करा, स्वच्छता निर्माण करा. काहीतरी मंगल असे, सुंदर असे, हितकर असे, निर्माण करा; तरच जगण्याचा तुम्हांस अधिकार आहे. ज्या राष्ट्रात समाजसंवर्धक, समाजरक्षक, समाजपोषक श्रमाची पूजा होते, ते राष्ट्र वैभवावर चढते. बाकीची भिकेस लागतात.

In labor lies one's own upliftment; in taking and giving for nothing lies degradation. The day the children of India, the whole of the Indian people, come to understand this will be a fortunate day indeed. This teaching must be given at home, in the community, in schools. It must become a religious rule that no one should be given another's leftovers to eat. The true religion is precisely this — to give encouragement to labor. The one who begs out of laziness, and the rich man who lies about on soft cushions and is fed — both alike are parasites! The rich man too lives off another's labor, and the lazy beggar too eats by another's labor. Both are parasitic growths upon the tree of society. The laborer who toils in the sun and heat, the sweeper who cleans the streets, the scavenger who carries away filth, the tanner who flays dead cattle, the cobbler who stitches sandals — all these are purer, nobler, than those who eat without earning. Create something. Create thought, create grain, create cleanliness. Create something auspicious, something beautiful, something beneficial; only then do you have the right to live. The nation in which labor that nurtures, protects, and sustains society is worshipped — that nation rises to glory. The rest are reduced to beggary.

माझ्या आईने मला स्वाभिमान शिकविला; मिंधेपणा म्हणजे मरण हे शिकविले; दुसर्‍याचे घेऊ नकोस, दुसऱ्यास दे, हे शिकविले.

My mother taught me self-respect; she taught me that dependence upon others is death; she taught me — do not take what belongs to another, give to others instead.