रात्र तेविसावी : अर्धनारी नटेश्वर

Twenty-third Night: Ardhanari Nateshwar

मे महिन्याच्या सुटीत मी घरी गेलो होतो. इंग्रजी चवथीत मी गेलो होतो. मी घरी गेलो, म्हणजे आईला आधार वाटे. कारण ती नेहमी आजारी असे. एक दिवस ताप येई; दुसऱ्या दिवशी ताप निघाला की ती पुन्हा कामाला लागावयाची. ताप आला की निजावयाचे, ताप निघताच उठावयाचे. ती फार अशक्त झाली होती. मी आलो, म्हणजे तिला बरे वाटे. मी तिला पाणी भरण्यास, धुणे धुण्यास मदत करीत असे. अंगणाची झाडलोट करीत असे. आईचे पाय चेपायचे, हा तर सुटीतील माझा नेमच झालेला असे.

During the May holidays I had gone home. I had moved up to the fourth English standard. Whenever I went home, Mother felt supported. For she was always ill. One day fever would come; the next day, once the fever had broken, she would set to work again. When fever came she would lie down; the moment it left she would rise. She had grown very weak. When I came, she felt better. I would help her fetch water, help her with the washing. I would sweep the courtyard clean. Massaging Mother's feet had become, during the holidays, quite a regular practice of mine.

एक दिवस बाहेर स्वच्छ चांदणे पडले होते. जेवणखाणे झाली होती. वडील जेवून बाहेर गेले होते, धाकटे भाऊ झोपी गेले होते. आईचे उष्टे, शेण वगैरे झाले. आई मला, म्हणाली, "श्याम! थोडे दळायचे का रे? का तुझे हात दुखत आहेत? संध्याकाळी तू खणले आहेस. घोळीचा दळा केलास ना? हात दुखत असले तर नको."

One day the moonlight lay clear and bright outside. Supper was over. Father had eaten and gone out; my younger brothers had gone to sleep. Mother had finished clearing the leftover food, the cow-dung work, and so on. Mother said to me, “Shyam! Shall we grind a little, or are your hands sore? You dug in the evening. You made the gholi paste, didn't you? If your hands hurt, never mind.”

मी म्हटले, "मुळीच हात दुखत नाहीत. जात्याच्या खुंट्याला तुझा व माझा हात दोन्ही असतात. तुझा प्रेमळ हात माझ्या हाताला लागून मला शक्ती येते. चल, मी अंगणात जाते घालतो. पोत्यावर जाते घालतो." आईने घाल म्हणून सांगितले.

I said, “My hands don't hurt at all. Both your hand and mine are always together on the grindstone handle. When your loving hand touches mine, I get strength from it. Come, I'll set the grindstone out in the courtyard. I'll put it on the sack.” Mother told me to go ahead and set it up.

मी अंगणात जाते घातले. आईने दळण आणले. दुसऱ्या दिवशी आंबोळ्या करावयाच्या होत्या. मला आंबोळ्या फार आवडत असत. मायलेकरे अंगणात दळत होती व चंद्र वरून अमृताचा वर्षाव करीत होता. मंद गार वारा सुटला होता. आई ओव्या म्हणत होती व त्या ओव्यात "श्याम बाळ" असे माझे नाव गुंफीत होती. मला आनंद वाटत होता.

I set the grindstone out in the courtyard. Mother brought the grain. The next day we were to make ambolya. I was very fond of ambolya. Mother and son ground together in the courtyard while the moon overhead poured down a rain of nectar. A cool, gentle breeze was blowing. Mother sang ovis, and in those ovis she wove in my name, 'Shyam baby.' I felt happy.

दळण्याचे काम मला लहानपणापासून आवडते. कारण त्यामुळे आईची सेवा करता येत असे. आईबरोबर दळीत असता मी जात्यात वैरण घालावयासही शिकलो होतो.

I have loved the work of grinding since childhood, because it let me serve Mother. Grinding alongside Mother, I had also learned to feed the grain into the grindstone.

आम्ही दळीत होतो. दळणाचा आवाज ऐकून शेजारच्या जानकीवयनी आल्या.

We were grinding away. Hearing the sound of the grindstone, our neighbor Janakivayani came over.

"बाई, हे काय, श्याम का दळतो आहे? मी म्हटले, "आज रात्री एकट्या कशा दळीत बसल्यात, म्हणून पाहायला आले, श्याम, हे रे काय? तू इंग्रजी ना शिकतोस?" जानकीवयनी मला म्हणाल्या.

“Goodness, what's this — is Shyam grinding? I said to myself, why is she sitting grinding alone tonight, and came to see. Shyam, what is this? Aren't you studying English?” Janakivayani said to me.

मी आईला विचारले, "आई! दळायला हात लावला, म्हणून काय झाले?"

I asked Mother, “Aai! What of it, if I lend a hand to grinding?”

आई म्हणली, "श्याम! अरे जानकीबाई थट्टा करतात हो तुझी. त्यांचे तुझ्यावर प्रेम आहे, म्हणून पाहावयाला आल्या. अरे, काम करणाराला का कोणी नावे ठेवतील? आणि आईला मदत करण्यात रे कसली कोणाची लाज? आईला मदत करणाऱ्याला हसेल, तो रानटीच समजला पाहिजे. तुझ्या भक्तिविजयात जनाबाईबरोबर प्रत्यक्ष पांडुरंग नव्हता का दळायला लागत?"

Mother said, “Shyam! Oh, Janakibai is only teasing you. She came to look because she loves you. Now, who would think ill of someone for working? And what shame is there in helping your mother? Whoever laughs at a boy for helping his mother should be counted a savage himself. In your Bhaktivijay, didn't the Lord Himself, Pandurang, come to grind alongside Janabai?”

"हो, खरेच आहे! पण खरे असेल का ग ते? देव कबिराचे शेले विणू लागे, जनाबाईचे दळण दळू लागे, धुणी धुऊ लागे; नामदेवाच्या पाठीमागे उभा राहून कीर्तनात टाळ वाजवी, नाचे खरे का, ग, हे सारे?" असे मी विचारले.

“Yes, that's true! But could it really be true, do you think? Did God really weave Kabir's shawls, grind Janabai's flour, wash her clothes; stand behind Namdev and clap the taal during kirtan, and dance — is all this really true, Aai?” I asked.

"बसा ना, जानकीबाई, अशा उभ्या का?" असे जानकीबाईस विनवून आई मला म्हणाली, "श्याम, अरे, खरेच असेल ते. देवावर ज्यांची श्रद्धा असते व त्याचे स्मरण ठेवून जे काम करतात, त्यांना देव मदत करतो. तू मला मदत करीत आहेस, ती देवानेच पाठविली. मे महिना आला, की देव मला मदत करण्यासाठी तुझ्या रूपाने जणू येतो. अनेकांच्या रूपाने मदत करावयास देव उभा राहतो. कधी श्यामच्या रूपाने, कधी जानकीबाईंच्या रूपाने."

“Do sit, Janakibai, why stand like that?” Mother said, inviting her, and then turned to me. “Shyam, it must indeed be true. God helps those who have faith in Him and who do their work with Him in mind. You are helping me, and it was God Himself who sent you to do it. When May comes, God comes, as it were, in your form, to help me. God comes to help in the form of so many people — sometimes in Shyam's form, sometimes in Janakibai's.”

"आई, मला भेटेल का, गं, देव?" मी एकदम विचारले.

“Aai, will I ever meet God?” I asked suddenly.

"पुण्यवंताला भेटतो. पुष्कळ पुण्य करावे. सर्वांच्या उपयोगी पडावे. म्हणजे देव भेटतो." आई म्हणाली.

“God meets those who have merit. You must do a great deal of good. You must be of use to everyone. Then God will meet you.” Mother said.

जानकीवयनी मला म्हणाल्या, "श्याम, का बोवा वगैरे व्हायचे आहे की काय; मग शिकतो आहेस कशासाठी? इंग्रजी शिकून चांगली मोठी नोकरी कर. आईला नोकरीवर ने."

Janakivayani said to me, “Shyam, are you thinking of becoming some kind of holy man? Then why are you studying at all? Study English properly and get a good, big job. Take your mother to live with you when you're employed.”

मी म्हटले, "मला साधू व्हावेसे वाटते, भक्त व्हावे, असे वाटते. आई! ओम नमो भगवते वासुदेवाय हा मंत्र जपत ध्रुव बसला होता. मी बसलो, तर मला भेटेल का देव?"

I said, “I feel like becoming a sadhu, I feel like becoming a devotee. Aai! Dhruva sat chanting the mantra Om Namo Bhagavate Vasudevaya. If I sit like that, will I meet God?”

आई म्हणाली, "बाळ, ध्रुवाची पूर्वपुण्याई केवढी थोर! त्याचा निश्चय किती अभंग! बाप राज्य द्यावयास लागला, तरी तो माघारी फिरला नाही. इतके दृढ वैराग्य कोठून आणावयाचे? या जन्मी चांगला होण्याचा प्रयत्न कर. मग केव्हा तरी देव भेटेल!"

Mother said, “My child, how great was Dhruva's merit from his past lives! How unshakable was his resolve! Even when his father came to offer him a kingdom, he did not turn back. Where is one to find such firm renunciation? Try to become good in this present life. Then, someday, you will meet God!”

जानकीबाई म्हणाल्या, "श्याम! सोड, मी लावते आता हात. दमला असशील तू."

Janakibai said, “Shyam! Let go now, I'll take a turn. You must be tired.”

मी आईला म्हटले, "आई, तूच जरा हात सोड. जानकीवयनी व मी दळतो. जानकीवयनी, मला वैरण घालता येते. डोळे मिटूनसुद्धा घालता येते. मी आता तरबेज झालो आहे. आई, सोड ना हात थोडा वेळ."

I said to Mother, “Aai, you let go for a bit instead. Janakivayani and I will grind. Janakivayani, I know how to feed the grain in. I can do it even with my eyes shut. I've become quite expert at it now. Aai, do let go for a little while.”

मी आईचा हात सोडविला व जानकीवयनी आणि मी दळू लागलो. मी वैरण घालू लागलो. "जानकीवयनी! पाहा, कसे पीठ येत आहे, ते? डोळ्यात घातले, तरी खुपायचे नाही. पाहा ना." मी त्यांना म्हणालो.

I made Mother let go, and Janakivayani and I began grinding. I started feeding in the grain. “Janakivayani! Look how the flour is coming out. You could put it in your eye and it wouldn't sting. Just look.” I said to her.

जानकीवयनी आईला म्हणाल्या, बाई, "श्यामला तुम्ही अगदी बायकोच करून टाकलेत!"

Janakivayani said to Mother, “Really, you've turned Shyam into a proper wife for yourself!”

आई म्हणाली, "माझ्या घरात कोण आहे मदत करावयास? अजून सून थोडीच आली आहे घरात? श्याम नाही मदत करणार, तर मग कोण करील? जानकीबाई! बायकांना कधी कधी पुरुषांची कामे करावी लागतात. त्यांना कमीपणा थोडाच आहे? श्याम मला डाळ-तांदूळ निवडावयाला लागतो, धुणी धुवायला लागतो, भांडी विसळायला- सर्व कामात मदत करतो. त्या दिवशी माझे लुगडे धुतलेन् हो. मी म्हटले, "श्याम, लोक तुला हसतील." तर म्हणे कसा, "आई! तुझे लुगडे धुण्यात माझा खरा आनंद आहे. तुझी चौघडी मी पांघरतो, मग धुवावयाला का लाज वाटेल?" जानकीबाई श्यामला काही वाटत नाही. मी श्यामला बायको करून टाकले आहे, तरी त्याला ते आवडते."

Mother said, “Who is there in my house to help me? Has a daughter-in-law come into the house yet? If Shyam doesn't help me, then who will? Janakibai! Sometimes women have to do men's work too. Is there any shame in that? Shyam helps me pick over the dal and rice, helps with the washing, rinses the vessels — he helps with everything. The other day he even washed my sari for me. I said, 'Shyam, people will laugh at you.' And what does he say? 'Aai! There's real joy for me in washing your sari. I wrap myself in your old worn sari — why should I feel ashamed to wash it?' Janakibai, Shyam doesn't mind at all. I may have turned him into a wife, but he likes it that way.”

मित्रांनो! आईचे ते स्फूर्तिमय शब्द मला अजून आठवतात. पुरुषांच्या हृदयात कोमलता, प्रेम, सेवावृत्ती, कष्ट सहन करण्याची तयारी, सोशिकता, मुकेपणाने काम करणे या गोष्टी उत्पन्न झाल्याशिवाय त्यांचा पूर्ण विकास झाला आहे, असे म्हणता येणार नाही. त्याचप्रमाणे स्त्रियांच्या हृदयात धैर्य, प्रसंगी कठोर होणे, घरी पुरुषमंडळी नसेल, तर धीटपणे घरची व्यवस्था पाहणे, हे गुण येतील, तेव्हाच त्यांचा पूर्ण विकास झाला आहे, असे म्हणता येईल. ह्यालाच मी लग्न म्हणतो, लग्न करून हेच साधावयाचे. लग्न करून पुरुष कोमलता शिकतो, हृदयाचे गुण शिकतो. स्त्री बुद्धीचे गुण शिकते. विवाह म्हणजे हृदय व बुद्धी, भावना व विचार यांचे मधुर मिश्रण, मधुर सहकार्य होय. पुरुषांच्या हृदयात स्त्रीगुण येणे व स्त्रीजवळ पुरुषगुण येणे म्हणजे विवाह होय. अर्धनारीनटेश्वर हे मानवाचे ध्येय आहे. स्वतः पुरुष अपूर्ण आहे. स्वतः एकटी स्त्री अपूर्ण आहे. परंतु दोघे एकत्र येऊन दोन पूर्ण व्यक्ती बनतात. दोन अपूर्णांच्या लग्नाने दोन पूर्ण जीव जणू बनतात. निराळे लग्न लावण्याची आई मला जणू जरूरच ठेवीत नव्हती. प्रेम, दया, कष्ट, सेवा या स्त्री-गुणांशी आई माझे लग्न लावून टाकीत होती.

Friends! I still remember Mother's inspiring words. Unless tenderness, love, a spirit of service, a readiness to endure hardship, forbearance, and the quiet doing of work without complaint arise in the hearts of men, one cannot say that their nature has come to full development. In the same way, unless courage arises in the hearts of women, the readiness to be firm when circumstances demand, the boldness to manage the household when the menfolk are absent, one cannot say that their nature has come to full development either. This, to my mind, is what marriage is; this is what marriage is meant to achieve. Through marriage, a man learns tenderness, learns the virtues of the heart. A woman learns the virtues of the intellect. Marriage is the sweet blending, the sweet cooperation, of heart and intellect, of feeling and thought. That womanly qualities should come to dwell in a man's heart, and manly qualities in a woman's — this is marriage. Ardhanarinateshwar, the god who is half woman, is humanity's ideal. A man alone is incomplete. A woman alone is incomplete. But when the two come together, two complete beings are formed. Through the marriage of two incomplete beings, two whole lives are made, as it were. Mother, it seemed, left me no need of any separate marriage at all. Through love, compassion, hard work, and service — these womanly virtues — Mother had, in effect, already married me to them.