रात्र तिसावी : तू वयाने मोठा नाहीस... मनाने

Thirtieth Night: You Are Not Great in Years... But in Heart

मे महिन्याची सुट्टी संपून मी परत दापोलीस शिकावयास गेलो. शाळा सुरू झाली. पावसाळाही सुरू झाला. तप्त जमिनीला मेघ शांतवू लागले. तापलेल्या जमिनीवर पाणी पडे व कसा सुंदर वास सुटे! नवीनच पाऊस जेव्हा सुरू होतो, तेव्हा मातीचा एक रम्य सुंदर वास सुटत असतो. "गंधवती पृथ्वी" या वचनाची त्या वेळेस आठवण येते. फुलाफळात जो रस व जो गंध असतो, एक प्रकारचा स्वाद असतो तो पृथ्वीच्याच पोटातला.

The May holidays ended, and I went back to Dapoli to study. School began again. The monsoon began too. The rain-clouds began to soothe the scorched earth. Water fell upon the heated ground, and what a lovely scent rose up! When the rains first begin anew, a rich, sweet smell of earth fills the air. At such a time one remembers the phrase 'gandhavati prithvi' — the fragrant earth. The very juice and fragrance found in flowers and fruits, that particular savour, comes from the womb of the earth itself.

घरून दापोलीस येताना या वेळेस मी एक निश्चय करून आलो होतो. सुट्टीत घरी असताना एके दिवशी लहान भाऊ नवीन सदऱ्यासाठी हट्ट धरून बसला होता. त्या वेळेस त्याची समजूत घालताना आई म्हणाली, "तुझे अण्णा-दादा मोठे होतील, रोजगारी होतील, मग तुला सहा महिन्यांनी नवीन सदरा शिवतील. आता नको धरू हट्ट." मित्रांनो! माझ्या लहानपणी कपड्याचे बंड फार माजले नव्हते. आम्हांला कोट माहीतच नव्हता. कित्येक दिवस सदराही वर्षा दोन वर्षांनी नवीन मिळावयाचा. थंडीच्या दिवसांत धोतर चौघडी करून गळ्याशी बांधून शाळेत जावयाचे. मफलर नव्हते. जाकिटे नव्हती, गरम कोट नव्हते. आता शहरांत तर विचारूच नका. परंतु खेड्यांतूनही कितीतरी कपडे लागतात. वारा, प्रकाश यांचा अंगाला जितका स्पर्श होईल, तितका चांगला. वारा व प्रकाश यांच्या रूपाने प्रत्यक्ष परमेश्वरच आपली अंगे स्वच्छ करावयास जणू येत असतो! परंतु त्या सृष्टिमाऊलीला आपण अंगास हात लावू देत नाही व नाना रोग शेवटी आपणांस जडतात. एक रशियन डॉक्टर म्हणतो, "जगातील पुष्कळसे रोग फाजील कपड्यांमुळे होतात." रशियातील मुले फार थंडी नसली, म्हणजे फक्त लंगोट लावूनच शाळेत जातात. कपडा कमी वापरण्याची वृत्ती नवीन रशिया निर्माण करीत आहे. विचाराच्या डोळ्यांनी रशिया पाहण्याचा यत्न करीत आहे व तसे चालण्याचेही ठरवीत आहे.

This time, when I came from home to Dapoli, I had made a certain resolve. One day during the holidays, while I was at home, my little brother sat sulking, insisting on a new shirt. Coaxing him then, Aai had said, "Your Anna and Dada will grow up, they'll start earning, and then in another six months they'll have a new shirt stitched for you. Don't be stubborn now." Friends! In my childhood the fuss over clothes had not yet grown so great. We did not even know what a coat was. Often a shirt would come to us new only once in a year or two. In the cold season we would fold a dhotar into four and tie it around the neck and go off to school like that. There were no mufflers. No jackets, no warm coats. Nowadays, in the cities, don't even ask. But even in the villages a great many clothes are thought necessary now. The more the wind and the light can touch the body directly, the better. In the form of wind and light, God himself comes, as it were, to cleanse our bodies! But we do not let that mother of creation lay her hand upon our bodies, and in the end all manner of illnesses take hold of us. One Russian doctor says, "A great many of the world's diseases are caused by excessive clothing." In Russia, children, unless it is very cold, go to school wearing nothing but a loincloth. The new Russia is cultivating the habit of using fewer clothes. Russia is trying to see things with the eyes of reason, and is resolving to live accordingly too.

माझ्या धाकट्या भावाचा सदरा फाटला होता. आईने त्याला दोनतीन गाबड्या लावल्या होत्या. आपल्या भावास नवीन कपडा शिवून न्यावयाचा, असे मी ठरवून आलो होतो; परंतु पैसे कोठून आणावयाचे?

My little brother's shirt had torn. Aai had patched it with two or three patches. I had made up my mind that I must have a new shirt stitched and take it home for my brother; but where was the money to come from?

माझे वडील कोर्ट-कचेरीच्या कामास वरचेवर दापोलीस येत. दारिद्र्य येत होते, तरी कज्जेदलाली सुटली नव्हती. व्यसनच असते तेही. काही लोकांना कोर्ट-कचेऱ्यांशिवाय चैनच पडत नाही. स्वतःचे संपले, तर दुसऱ्याचे खटले चालवावयास ते घेतात. तुझा खटला मी जिंकून दिला, तर मला इतके पैसे; खटला फसला, तर झालेला खर्च सारा माझा." असे सांगून खटला चालविण्याची कंत्राटे घेणारे लोक मी पाहिले आहेत.

My father often came to Dapoli on court business. Poverty was closing in on us, but the habit of litigation-brokering had not left him. It is itself a kind of addiction. Some people simply cannot do without courts and law-offices. If their own cases are finished, they take up running other people's lawsuits instead. I have seen men who take on contracts of this sort, saying, "If I win your case for you, you pay me so much; if the case fails, all the costs incurred are mine."

वडील दापोलीस आले, म्हणजे आणा दोन आणे मला खाऊला म्हणून देऊन जावयाचे. खाऊच्या पैशातील एक पैही खाऊमध्ये न खर्चण्याचे मी ठरविले. ज्येष्ठात आमची शाळा सुरू झाली. गणेशचतुर्थीला तीन महिने होते. तेवढ्या महिन्यांत या खाऊच्या पैशांचा रुपयाभर जमला असता, गणेशचतुर्थीस धाकट्या भावास कोट किंवा सदरा शिवून न्यावयाचा, असे मी मनात निश्चित केले.

Whenever Father came to Dapoli, he would give me an anna or two for sweets before leaving. I decided not to spend even a single paisa of that sweet-money on sweets. Our school began in Jyeshtha. There were three months to Ganesh Chaturthi. I resolved firmly in my mind that in those three months this sweet-money would add up to about a rupee, and that at Ganesh Chaturthi I would have a coat or shirt stitched and take it home for my younger brother.

ध्येयावर डोळे होते. रोज पैसे मोजत होतो. गणेशचतुर्थी जवळ येत चालली. मजजवळ एक रुपया दोन आणे जमले होते. गौरी गणपतीला नवीन कपडे करतात. आपल्या गावातील मुलांना त्यांचे आईबाप नवीन कपडे शिवतील; परंतु माझ्या भावास कोण शिवील? माझ्या भावाला मी शिवून नेईन.

My eyes were fixed on that goal. I counted the money every day. Ganesh Chaturthi drew near. I had saved up one rupee and two annas. At Gauri-Ganpati people get new clothes made. The other children of our village would have new clothes stitched by their own parents; but who would stitch any for my brother? I would have one stitched and bring it for my brother myself.

मी शिंप्याकडे गेलो. माझ्या भावाच्या वयाचा एक मुलगा मी बरोबर घेऊन गेलो. त्याच्या अंगाचा कोट शिवावयास मी सांगितले. दोन वार कापड घेतले. अर्धा वार अस्तर घेतले. कोट तयार झाला. जवळच्या पैशात सारा खर्च भागला.

I went to the tailor. I took along with me a boy of about my brother's build. I asked the tailor to stitch a coat to fit him. I bought two yards of cloth. Half a yard of lining as well. The coat was made. The whole cost was covered by the money I had saved.

तो कोट हातात घेतला, तेव्हा माझे डोळे अश्रूंनी न्हाले होते. नवीन कपड्याला मंगलसूचक कुंकू लावतात; परंतु प्रेमसूचक अश्रूच मी त्या कोटावर शिंपडले.

When I took that coat in my hands, my eyes were wet with tears. People smear auspicious kunku on new clothes as a blessing; but what I sprinkled on that coat were tears — tears that spoke of love.

मी घरी जाण्यास निघालो. पाऊस मी म्हणत होता. मी ज्यांच्याकडे राहिलो होतो, ते म्हणाले, "पावसापाण्याचा जाऊ नकोस. नदीनाल्यांना पूर आले असतील. पिसईचा पर्ह्या, सोंडेघरचा पर्ह्या यांना उतार नसेल; आमचे ऐक." मी कोणाचे ऐकले नाही. हृदयात प्रेमपूर आला होता, तर नदीनाल्यास थोडीच भीक घालणार!

I set out for home. It was pouring rain, as I said. The people I was staying with said, "Don't go out in this rain and flood. The rivers and streams will be in spate. The Pisai stream, the Sondeghar stream, they won't be fordable; listen to us." I listened to no one. There was a flood of love in my heart — what did I care for rivers and streams!

नवीन कोट बांधून घेऊन मी निघालो. पंख असते, तर एकदम उडून गेलो असतो. चालण्याचे श्रमच वाटत नव्हते. सुखस्वप्नात दंग होतो. आईला किती आनंद होईल, या कल्पनेत मी होतो. एक नानेटी माझ्या पायाजवळून उडी मारून गेली. नानेटी म्हणून एक सापाचा प्रकार आहे. तिचा हिरवा रंग असतो. नानेटी उड्या मारीत जाते. मला जरा भीती वाटली. जपून चालू लागलो. पिसईचा पर्ह्या दुथडी भरून वाहत होता. त्याच्या पाण्याला ओढ फार. काय करायचे? आईचे नाव घेतले व शिरलो पाण्यात. हातात काठी होती. पुढे काठी टाकावयाची व मग पाऊल टाकावयाचे. मी वाहून जाण्याच्या बेतात होतो. परंतु कसा बाहेर आलो, देवाला माहीत! माझे प्रेम मला तारीत होते. इतर नदीनाल्यांना प्रेमाने भेटावयास जाणारा तो नाला! तो मला कसा बुडवील? मी माझ्या भावास भेटावयास जात होतो. त्या नाल्याइतकाच उत्सुक होतो, धावपळ करीत होतो. त्या नाल्याप्रमाणेच मीही हृदय भरून घेऊन जात होतो.

I tied up the new coat and set out. Had I possessed wings, I would have flown there at once. I did not even feel the effort of walking. I was lost in a happy dream, thinking of how joyful Aai would be. A nanheti darted across right by my feet. Nanheti is a kind of snake, green in colour. It moves in leaps and bounds. I felt a little afraid. I began walking carefully. The Pisai stream was flowing full from bank to bank. Its current was very strong. What was to be done? I called on my mother's name and stepped into the water. I had a stick in my hand. I would throw the stick ahead first, then set my foot down. I very nearly got swept away. But how I came out safe, God alone knows! It was my love that carried me through. That stream, which rushes eagerly to meet every other river and stream out of its own affection — how could it drown me? I too was going to meet my brother. I was every bit as eager, as urgent, as that stream itself. Just like that stream, I too was going along with my heart brimming full.

रस्त्यावरील खडी वर आली होती. सुयांसारखे दगड पायांना खुपत होते. परंतु माझे तिकडे लक्ष नव्हते. अंधार होण्यापूर्वीच घरी जाण्याची धडपड चालली होती. परंतु वाटेतच अंधार पडला. कडाड् कडाड् आकाश गरजत होते. विजा चमचम करीत होत्या. खळखळ पाणी वाहत हेते. त्या पंचमहाभूतांच्या नाचातून मी चाललो होतो.

The gravel on the road had come up sharp. Stones like needles pricked at my feet. But my mind was elsewhere. I was struggling to get home before dark. But darkness fell on the way itself. The sky rumbled, crack upon crack. Lightning flashed and flickered. Water rushed along, gurgling. I walked on through that dance of the five great elements.

शेवटी एकदाचा मी घरी आलो. ओलाचिंब होऊन गेलो होतो. "आई!" मी बाहेरून हाक मारली. हवेत फार गारठा आलेला होता. वडील संध्या करीत होते व आईने शेगडीत निखारे शेकण्यासाठी दिले होते.

At last I reached home. I was drenched through and through. "Aai!" I called out from outside. There was a sharp chill in the air. Father was performing his evening prayers, and Aai had given him embers in the fire-pan to warm himself.

"अण्णा आला, आई, अण्णा!" धाकट्या भावाने दार उघडले. दोघे लहान भाऊ भेटले.

"Anna's come, Aai, Anna's here!" My little brother threw open the door. The two little brothers embraced each other.

"इतक्या पावसातून श्याम कशाला आलास? सारा भिजलास ना?" आई विचारू लागली.

"Why did you come out in all this rain, Shyam? You're soaked through, aren't you?" Aai began asking.

"सोंडेघरच्या पर्ह्याला पाणी नव्हते का रे?" वडिलांनी विचारले.

"Wasn't the Sondeghar stream in flood?" Father asked.

"हो! परंतु मी आलो कसातरी!" मी म्हटले.

"Yes! But I somehow made it across!" I said.

"त्या दिवशी एक बाई वाहून गेली हो त्यातून!" वडील म्हणाले.

"Just the other day a woman was swept away crossing that very stream!" Father said.

"गणपतीची कृपा. बरे, ते कपडे काढ. कढत पाण्याने आंघोळ कर." आई म्हणाली.

"It's Ganpati's grace. Now then, take off those clothes. Bathe in hot water," Aai said.

मी आंघोळीस गेलो. धाकट्या भावाने माझे लहानसे गाठोडे सोडले. लहान मुलांना सवयच असते. त्यांना वाटत असते, की काही तरी आपल्यासाठी आणलेले असेल. परंतु मी माझ्या भावंडास काय आणणार? कोणता खाऊ आणणार? कोणते खेळणे आणणार? कोणते रंगीत चित्रांचे पुस्तक देणार? मी गरीब होतो.

I went off to bathe. My little brother undid my small bundle. Small children are always like that. They think there must be something brought specially for them. But what could I possibly bring for my brothers and sisters? What sweet could I bring? What toy could I bring? What picture-book could I give them? I was poor.

परंतु माझ्या भावास त्या गाठोड्यात काहीतरी सापडले. त्यात कोट सापडला. नवीन कोट! तो कोट नव्हता, ते हृदय होते, ते प्रेम होते! ती आईची फलद्रूप झालेली शिकवण होती.

But my brother found something in that bundle after all. He found a coat inside. A new coat! It was not merely a coat — it was a heart, it was love itself! It was Aai's teaching, come at last to fruit.

"अण्णा हा लहानसा कोणाचा कोट? हा नवीन कोट कोणाला रे?" धाकटा भाऊ कोट घेऊन मजजवळ येऊन विचारू लागला.

"Anna, whose is this little coat? Who's this new coat for?" My little brother came up to me with the coat, asking.

"मग सांगेन. घरात जा घेऊन." मी म्हटले.

"I'll tell you later. Take it inside for now," I said.

"आई! हा बघ कोट. हा काही अण्णाच्या अंगाचा नाही. हा मला आणलान्. होय, आई?" धाकटा भाऊ आईला विचारू लागला.

"Aai! Look at this coat. This isn't Anna's size at all. Is this for me? Is it, Aai?" My little brother went and asked Aai.

आईने कोरडे धोतर दिले. मी चुलीजवळ शेकत बसलो.

Aai gave me a dry dhotar. I sat warming myself by the hearth.

आई म्हणाली, "श्याम! हा कोणाचा कोट?"

Aai said, "Shyam! Whose coat is this?"

"मोरू जोशांकडे का रे द्यावयाचा आहे? कापातल्या मुक्याने पाठविला असेल!" वडील म्हणाले.

"Is it meant for Moru Joshi's people? Sent along by the mute boy from Kaapat, perhaps!" Father said.

"नाही. हा मी पुरुषोत्तमसाठी शिवून आणला आहे." मी म्हटले.

"No. I had this stitched for Purushottam," I said.

"पैसे, रे, कोठले? कोणाचे कर्ज काढलेस? का फीचे दवडलेस?" वडिलांनी विचारले.

"Where did the money come from, then? Did you borrow from someone? Or did you spend your fee money?" Father asked.

"कोणाच्या पैशांना हात तर नाही ना लावलास?" आईने कातर स्वरात विचारले.

"You haven't laid a hand on someone else's money, have you?" Aai asked, her voice catching.

"आई! त्या दिवशी तू सांगितले होतेस "हा पहिला व शेवटचा हात लावलेला." ते मी विसरेन का? मी कर्ज काढले नाही, चोरलेही नाहीत, फीचेही खर्चिले नाहीत." मी म्हटले.

"Aai! That day you said, 'Let this be the first and the last time you ever laid a hand on it.' How could I ever forget that? I didn't borrow, I didn't steal, and I didn't spend the fee money either," I said.

"मग उधार का शिवून आणलास, श्याम?" वडिलांनी विचारले.

"Then how did you manage to get it stitched, on credit?" Father asked.

"भाऊ, तुम्ही मला खाऊला आणा, दोन आणे देत असा; ते मी जमविले. गेल्या दोन-तीन महिन्यांचे सारे जमविले. त्यांतून हा कोट शिवून आणला. आई म्हणत असे, "तुझे अण्णा, दादा मोठे होतील, मग तुला नवीन शिवतील कोट." मी मनात ठरविले होते, की गणपतीला नवीन कोट आणावयाचा. पुरुषोत्तम, बघ तुला होतो का?" मी म्हटले.

"Bhau, you used to give me two annas for sweets, don't you remember. I saved it up. I saved up everything from the last two or three months. From that I got this coat made. Aai used to say, 'Your Anna and Dada will grow up, and then they'll have a new coat made for you.' I had resolved in my heart that I would bring a new coat for Ganpati. Purushottam, look, see if it fits you," I said.

"अण्णा! हा बघ छान होतो आणि आतलाही खिसा! आता माझी पेन्सिल हरवणार नाही. आई, बघ!" पुरुषोत्तम आईला दाखवू लागला.

"Anna! Look, it fits beautifully, and it even has an inner pocket! Now my pencil won't go missing. Aai, look!" Purushottam said, showing it to Aai.

मी सांगितलेली हकीकत ऐकून आईला गहिवर आला व ती म्हणाली, "श्याम! तू वयाने मोठा नाहीस, पैशाने मोठा नाहीस, शिकून मोठा नाहीस; परंतु मनाने मोठा आजच झालास, हो. हेच प्रेम, बाळांनो, पुढेही ठेवा. या प्रेमावर, देवा, दृष्ट नको कुणाची पाडू!"

Hearing the whole story I told, Aai's eyes filled, and she said, "Shyam! You are not great in years, not great in wealth, not great in learning; but today you have truly become great in heart. Keep this very love, my children, always, from now on too. Do not let any evil eye fall upon this love, O God!"

वडिलांनीही माझ्या पाठीवरून प्रेमाने हात फिरविला. ते बोलले नाहीत. त्या हात फिरविण्यात सारे बोलणे होते, साऱ्या स्मृती होत्या.

Father too ran his hand lovingly over my back. He said nothing. But in that touch of his hand lay every word, lay every memory.

"आई, याला कुंकू लावू?" पुरुषोत्तमाने विचारले.

"Aai, shall we put kunku on it?" Purushottam asked.

"बाळ, आता घडी करून ठेव. उद्या कुंकू लावून, देवांना नमस्कार करून अंगात घाल. नवीन कोट घालून गणपती आणायला जा, हो." आई म्हणाली.

"Child, fold it up and keep it now. Tomorrow, put kunku on it, bow before the gods, and then put it on. Wear your new coat and go to bring Ganpati home," Aai said.