सात्त्विक प्रेमाची भूक

A Hunger for Sattvik Love

"काय, सुरुवात करू ना, रे, गोविंदा?" श्यामने विचारले. "थोडा वेळ थांबावे. ते म्हातारबाबा अजून आले नाहीत. तुमच्या तोंडचा एकही शब्द गमावला, तर त्यांना वाईट वाटते." गोविंदा म्हाणाला.

“Shall I begin, Govinda?” Shyam asked. “Wait a little while. The old grandfather hasn't come yet. If he loses even a single word from your mouth, he feels bad about it,” Govinda said.

"इतके काय असे आहे माझ्याजवळ? साध्या गोष्टी मी सांगतो. वेडे आहेत लोक झाले." श्याम म्हणाला.

“What is there so special in me? I only tell simple stories. People have gone foolish over nothing,” Shyam said.

“तुम्ही सांगता, ते तुम्हांला चांगले वाटते म्हणून सांगता ना? का तुम्हांलाही ते टाकाऊ वाटते? स्वतःला टाकाऊ वाटत असूनही जर सांगत असला तर तुम्ही ते पाप केले, असे होईल. ती फसवणूक होईल. आपणांस जे त्याज्य व अयोग्य वाटते, ते आपणांस लोकांना कसे बरे देता येईल?" भिकाने विचारले.

“You tell these stories because you feel they are good, don't you? Or do you too find them worthless? If you tell them while feeling in your own heart that they are worthless, then you would be committing a sin. That would be a deception. How can you give to others what you yourself find unworthy and wrong?” Bhika asked.

“शिवाय लोकांची श्रद्धा असते, तर ती का दुखवा? त्यांना तुमचे ऐकण्यात आनंद वाटत असेल, म्हणून ते येतात, येण्यास उत्सुक असतात." गोविंदा म्हणाला.

“Besides, people have faith in you — why hurt that? They come, eager to come, because listening to you gives them joy,” Govinda said.

“हे पाहा, आलेच म्हातारबाबा. या, इकडे बसा." राम म्हणाला.

“Look, here comes the old grandfather. Come, sit here,” Ram said.

“इकडेच बरे आहे. असा येथे बसतो." ते म्हातारबाबा म्हणाले.

“This spot is fine. I'll sit right here,” the old grandfather said.

“श्याम, कर सुरुवात आता." राजा म्हणाला.

“Shyam, begin now,” Raja said.

सारी मंडळी उत्सुक झाली. श्यामची कथा सुरु झाली. त्याची हृदयंगम मुरली वाजू लागली.

Everyone grew eager. Shyam's story began. His heart-stirring flute began to play.

मला माझ्या वडिलांनी आमच्या गावापासून सहा कोसांवर दापोली म्हणून एक गाव आहे, तेथे इंग्रजी शिकावयास ठेवले. मामांकडून मी दिवे लावून आलो होतो. थोडे दिवस घरी वेद वगैरे शिकत होतो. परंतु वडिलांनी इंग्रजी शिकविण्याचे ठरविले. एक-दोन यत्तांइतके माझे शिक्षण झालेले होते.

My father sent me to study English in Dapoli, a village six kos from our own. I had returned home from my uncle's place, having completed my early lessons there. For a while I studied the Vedas and such things at home. But my father decided I should learn English. By then I had had about one or two years of schooling.

दापोली मोठा सुंदर गाव आहे. तेथील हवा फार आरोग्यदायक आहे. तेथून समुद्र चार कोस दूर आहे. दापोलीस खूप मोठमोठी मैदाने आहेत. एका काळी येथे इंग्रजांची पलटण होती; म्हणून दापोलीस कअँप दापोली असेही म्हणतात. या कअँपनंतर 'काप' असा अपभ्रंश झाला व हल्ली कापदापोली असे म्हणतात. तसे पाहिले, तर माझा तालुका इंग्रजांच्या ताब्यात इतर महाराष्ट्रात आधी गेला. नानासाहेब पेशव्यांनी आंग्रे यांचे आरमार इंग्रजांच्या मदतीने बुडविले. फारच मोठी चूक होती ती. आंग्र्यांच्या आरमाराचा इंग्रजांना पायबंद होता. इंग्रजांच्या व इतरांच्या आरमाराचा आंग्र्यांनी अनेकदा अरबी समुद्रात पराभव केला होता. शिवाजीमहाराजांनी मोठ्या प्रयत्नाने आरमार उभारले होते. पूर्वी मराठ्यांचे एक होडकूही अरबी समुद्रात फिरकत नव्हते; परंतु या महापुरुषाने आरमाराचे महत्त्व ओळखले होते. ज्याचा दर्या त्याचे वैभव. हे सूत्र त्यांच्या राजनीतीत सांगितलेले आहे. परंतु नानासाहेबाने इंग्रजांच्या मार्गातील ही अडचण आपणहून दूर केली. इंग्रजांनी आंग्र्यांचे आरमार नाहीसे करण्यात जी मदत केली, त्याचा मोबदला म्हणून तो मुलूख मिळाला, त्यात बाणकोट वगैरे दापोली तालुक्यातील बंदरकाठी गावे होती; परंतु ह्याच तालुक्यातील वेळास गावचे मनसुबीची तलवार गाजविणारे नाना फडणवीस, ह्याच तालुक्यात स्वातंत्र्यासाठी आमरण झगडणारे, स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच, असे सांगणारे "केसरी"चे संपादक, गीतारहस्याचे कर्ते लोकमान्य टिळक यांचा गाव. त्याचप्रमाणे सामाजिक गुलामगिरीविरुद्ध बंड उभारणारे, तीन मुली घेऊन हिंगण्यास आश्रम काढणारे, महिला विद्यापीठाचे संस्थापक कर्मवीर कर्वे हे याच तालुक्यातील. स्वाभिमानी विश्वनाथ नारायण मंडलीक व गणितविशारद रघुनाथ पुरुषोत्तम परांजपे ह्याच तालुक्यातील.

Dapoli is a very beautiful village. Its climate is extremely healthful. The sea lies four kos away. Dapoli has many broad, open maidans. At one time an English regiment was stationed here, and so Dapoli is also called Camp Dapoli. From this 'Camp' the corrupted form 'Kaap' arose, and nowadays it is called Kaapdapoli. Looked at closely, my taluka came under English rule earlier than the rest of Maharashtra. Nanasaheb Peshwa, with English help, destroyed the Angre navy. That was a very great blunder. The Angre fleet had been a check upon the English. Many times the Angres had defeated the fleets of the English and others in the Arabian Sea. Shivaji Maharaj had built up a navy through great effort. Before him, not even a single Maratha boat ventured into the Arabian Sea; but this great man had recognized the importance of a navy. 'Whoever rules the sea, his is the glory' — this maxim is stated in his statecraft. But Nanasaheb himself removed this obstacle from the English path. As a reward for the help the English gave in destroying the Angre fleet, they received territory that included Bankot and other port towns of the Dapoli taluka. Yet this same taluka is the village of Velas, home of Nana Phadnavis, who wielded the sword of diplomacy; this same taluka is the birthplace of the editor of Kesari, the author of the Gita Rahasya, Lokmanya Tilak, who fought to his last breath for freedom and declared, 'Swaraj is my birthright, and I shall have it.' Likewise, Karmaveer Karve, who raised a revolt against social bondage, who started an ashram at Hingane with three girls, and who founded the Women's University, belongs to this same taluka. The self-respecting Vishwanath Narayan Mandlik and the mathematician Raghunath Purushottam Paranjape also belong to this taluka.

दापोलीच्या आजूबाजूला जंगलही खूप आहे. सुरूचे दाट जंगल आहे. त्यातून वारा लागू लागला म्हणजे समुद्राच्या गर्जनेसारखा आवाज कानांवर पडतो. काजूची झाडेही पुष्कळ आहेत; उन्हाळ्यात लाल, पिवळे, शेंदरी असे हे काजू झाडावर हंड्या-झुंबरांसारखे डोलत असतात! दापोलीच्या आजूबाजूची गावे म्हणजे सृष्टिसौंदर्याची माहेरघरे आहेत.

There is a great deal of forest around Dapoli too. There are dense groves of suru trees. When the wind passes through them, a sound like the roar of the sea falls upon the ear. There are also many cashew trees; in summer these cashews, red, yellow, and orange, sway on the trees like clusters of hanging lamps! The villages around Dapoli are the very homeland of natural beauty.

दापोलीची इंग्रजी शाळा त्या वेळेस मिशनची होती. दापोलीचे छात्रालय एके वेळी मुंबई इलाख्यात गाजले होते. मिशनची शाळा टेकडीवर होती. आजूबाजूला कलमी आंब्याची झाडे भरपूर होती. फारच रम्य दिसे शाळा. या शाळेत मी जाऊ लागलो. अभ्यास सुरू झाले.

At that time, the English school at Dapoli was a mission school. The Dapoli boarding house was once famous throughout the Bombay Presidency. The mission school stood on a hill. All around it were plenty of grafted mango trees. The school looked truly lovely. I began attending this school. My studies began.

दापोलीहून माझा गाव सहा-साडेसहा कोस होता. पायाने मी एवढे चालून जाईन की नाही, याचा मला आत्मविश्वास नव्हता; परंतु एक दिवस चालत गेलो व आत्मविश्वास आला. त्या वेळेपासून मी दर शनिवार-रविवारी घरी जाऊ लागलो. शनिवारी दुपारी दोन वाजता शाळा सुटली की, मी घरी निघावयाचा व दिवे लागेपर्यंत घरी पोचावयाचा. रविवारचा दिवस घरी आईच्या प्रेममय सहवासात घालवावयाचा व सोमवारी पहाटेस उठून दहा वाजेपर्यंत पुन्हा दापोलीस शाळेत जावयाचा.

My village was six to six-and-a-half kos from Dapoli. I had no confidence that I could walk that whole distance on foot; but one day I walked it, and confidence came to me. From that time on I began going home every Saturday and Sunday. When school let out at two in the afternoon on Saturday, I would set off for home and reach there by the time the lamps were lit. I would spend Sunday at home in my mother's loving company, and rise before dawn on Monday to be back at school in Dapoli by ten.

एका शनिवारी मी असाच घरी जावयास निघालो. त्या दिवशी मी जरा खिन्न व दुःखी होतो. जणू मला जगात कोणी नाही, असे त्या दिवशी वाटत हेते. माझ्या ठिकाणी लहानपणापासूनच ही वृत्ती आहे. कधी कधी एकदम मनात येते, की खरोखर कोण आहे आपल्याला या जगात? हा विचार मनात येऊन अनेकदा मी रडलो आहे. काही कारण नसावे व एकदम डोळे भरून यावे, हृदय सद्गदित व्हावे, असे अनुभव मला आले आहेत. मी म्हणजे जणू एक बिंदू! कोणा झाडाचे पान! क्षणात वाळून जाणार, पडून जाणार! असे अगतिकत्वाचे विचार माझ्या मनात लहानपणापासून येत. लहानपणापासून सहानुभूती व प्रेम यांचा मी भुकेला होतो. जणू या दोन वस्तू शेकडो जन्मांत मला मिळालेल्या नव्हत्या. शतजन्माचाच जणू मी उपाशी होतो! मनुष्य अन्नाशिवाय जगू शकेल; पण प्रेमाशिवाय कसा जगू शकेल? प्रेम हे जीवनाचे जीवन आहे. जे प्रेम स्थिर आहे, भरपूर आहे, ते जीवनाच्या वृक्षाला पोसते. वृक्षाच्या पानापानांत, फांद्याफांद्यांत, सर्व खोडात आमूलाग्र जसा जीवनरस भरलेला असतो, तसे प्रेम पाहिजे. सोडावॉटरची बाटली फोडली, की फसफस पाणी बाहेर येते. असले क्षणभर उतू जाणारे; परंतु दुसऱ्या क्षणी न दिसणारे प्रेम जीवनाला टवटवी, सौंदर्य, उल्हास देऊ शकत नाही.

One Saturday I set out for home just as usual. That day I was a little downcast and sorrowful. It felt to me as though I had no one at all in this world. This disposition has been in me from childhood. Sometimes it would suddenly come into my mind — who, really, is mine in this world? This thought has made me weep many times. I have had the experience of my eyes filling with tears for no reason at all, my heart suddenly overwhelmed. I felt myself a mere dot! A leaf on some tree! Withering away in an instant, falling away! Such thoughts of helplessness came into my mind from childhood on. From childhood I was hungry for sympathy and love. It was as though these two things had not come to me in a hundred births. As if I had been starving for a hundred lifetimes! A man can live without food; but how can he live without love? Love is the life of life. Love that is steady, that is abundant, nourishes the tree of life. Just as the life-sap fills every leaf, every branch, the whole trunk of a tree from root to tip, so should love be. When you break open a bottle of soda water, the water comes fizzing out. Love of that sort — overflowing for a moment but vanishing the next — cannot give life its freshness, its beauty, its exhilaration.

त्या दिवशी या प्रेमासाठी जणू मी भुकेलेला होतो. मी घरची प्रेमाची हवा खाण्यासाठी निघालो. लोकमान्य टिळक म्हणत असत, "मी सिंहगडावर दोन महिने जाऊन राहतो. दोन महिने तेथील शुद्ध व स्वच्छ हवा, स्वातंत्र्याची हवा खाऊन खाली येतो. ती हवा मला वर्षभर पुरते!" माझीही जणू तशीच स्थिती होती. दर आठा दिवसांनी घरी जावयाचे व घरची प्रेमाची हवा खाऊन यावयाचे. या हवेवर प्रेमहीन जगात आठ दिवस राहावयाचे व पुन्हा घरी जावयाचे. त्या वयात मी प्रेम घेण्यासाठी भुकेलेला होतो. परंतु आज मला समजते आहे की, प्रेम घेण्यापेक्षाही प्रेम देण्यात परम आनंद आहे. पण अंकुराला जर तो लहान असता प्रखर उन्हात वाळू दिले नाही, जळू दिले नाही, त्याला पाणी घातले, सुकू दिले नाही, तर तो अंकुर पुढेही छाया देईल. मोठा होऊन हजारोंना प्रेम देईल. ज्यांना वाढत्या वयात, बाळपणी प्रेम मिळाले नाही, ते लोक पुढे जीवनात कठोर होतात. त्यांनाही जगास प्रेम देता येत नाही. मनुष्य घेतो, तेच देतो.

That day I was hungry, as it were, for this very love. I was setting out to breathe the air of love at home. Lokmanya Tilak used to say, 'I go and stay on Sinhagad for two months. For two months I breathe its pure, clean air — the air of freedom — and then come down. That air lasts me the whole year!' My own condition was much the same. Every eight days I would go home and breathe the air of love there. Living on that air, I would spend eight days in a loveless world, then go home again. At that age I was hungry to receive love. But today I understand that there is a far greater joy in giving love than in receiving it. Yet if a young shoot is not shielded from the fierce sun while it is small, not allowed to scorch and wither, if it is watered and not let dry up, then that same shoot will one day give shade to others. Grown tall, it will give love to thousands. Those who did not receive love in their growing years, in their childhood, become hard later in life. They too are unable to give love to the world. A man gives only what he has received.

मी रस्त्याने जात होतो. मधून मधून डोळ्यांतून अश्रू येत होते. या, साडेसहा कोसांच्या रस्त्यावर वाटेत किती तरी खेडी आहेत. एके ठिकाणी वाटेत जंगल आहे. करंजणी गावाच्या जवळ वाटेत एक विहीर लागते. त्या विहिरीजवळ मागे रस्त्याने रात्री जाणारे एक सबंध लग्नच्या लग्न अदृश्य झाले होते, असे सांगतात. या विहिरीजवळ येताच मला भीती वाटू लागे. मी राम राम म्हणू लागे व पळतच सुटे. जंगल आले म्हणजे वाटे, या जंगलातून वाघबीघ तर नाही येणार! मी त्या वेळेस बारातेरा वर्षांचा होतो. फार मोठा नव्हतो. वाटेत मला तहान लागली, म्हणून विहिरीत उतरून मी पाणी प्यालो. ही घोडविहिर होती. म्हणजे घोड्यांना आत उतरून जाता येईल, अशा मोठमोठ्या पायऱ्या त्या विहिरीला बांधलेल्या होत्या. जणू बाजूने केलेला जिनाच! मी पाणी पिऊन निघालो. रात्र पडेल, म्हणून झपझप पावले टाकीत चाललो.

I was walking along the road. Now and then tears came to my eyes. Along this road of six-and-a-half kos there are so many villages. At one place along the way there is forest. Near the village of Karanjani there is a well beside the road. It is said that once an entire wedding party, walking along that road by night, vanished near that well. As I drew close to that well, fear would seize me. I would start muttering 'Ram, Ram' and break into a run. When the forest came, I would think — surely no tiger will come out of this forest! I was twelve or thirteen years old then. Not very big. I grew thirsty along the way, so I climbed down into the well and drank water. It was a horse-well — that is, one built with great broad steps so that horses could be led down into it, like a stairway built along its side! I drank the water and went on. Since night was falling, I quickened my steps.

शेवटी मी एकदाचा घरी आलो. दिवे लागून गेले होते. धाकटा भाऊ श्लोक वगैरे म्हणत होता. आई चूल पेटवीत होती. आजी कोणाचा अंगारा मंत्रीत होती. कोणाला दृष्ट लागली, तर या माझ्या आजीकडे अंगारा घेण्यासाठी लोक येत असत. ती आंब्याच्या पानावर थोडी राख घेऊन येई व मंत्र म्हणत आजी ती राख बोटांनी चोळीत असे. मग ही राख नेऊन ज्याच्यावर दृष्ट पडली असेल, त्याच्या कपाळाला लावावयाची!

At last I reached home. The lamps had already been lit. My younger brother was reciting shlokas or something. Mother was lighting the hearth. Grandmother was muttering charms over someone's angara. If anyone had been struck by the evil eye, people would come to my grandmother for angara. She would bring a little ash on a mango leaf, and while reciting her charm, she would rub the ash between her fingers. Then this ash would be taken and applied to the forehead of whoever had been struck by the evil eye.

मी अंगणात दिसताच "अण्णा आला, अण्णा आला," असे धाकटे भाऊ आनंदाने जयजयकार करू लागले व मला बिलगले. मी घरात गेलो.

The moment I appeared in the courtyard, my younger brothers cried out joyfully, “Anna has come, Anna has come!” and clung to me. I went into the house.

आई म्हणाली, "उशिरा का निघालास? जरा लौकर निघावे, की नाही? बाहेर रात्र झाली."

Mother said, “Why did you leave so late? Shouldn't you set out a little earlier? Night has fallen outside.”

मी म्हणालो, "माझ्याच्याने चालवतच नव्हते. जणू गळून गेल्यासारखे वाटत होते."

I said, “I simply couldn't walk any faster. I felt as though all my strength had drained away.”

“मग कशाला बरे पायी आलास? पुढे संक्रांतीस यावयाचे." आई म्हणाली.

“Then why did you come on foot at all? You could have come at Sankranti,” Mother said.

“आई! मी तुला पाहण्यासाठी आलो. तू माझ्याकडे प्रेमाने पाहिलेस, की मला शक्ती येते. ही शक्ती घेऊन मी परत जाईन." असे म्हणून मी आईला बिलगलो व रडू लागलो. आईलाही रडू आले व भावांनाही रडू आले. आईने आपले डोळे पुसले. तिने आपल्या पदराने माझेही डोळे पुसले.

“Aai! I came to see you. When you look at me with love, I gain strength. I shall take this strength back with me when I return.” Saying this, I clung to my mother and began to cry. Mother too began to cry, and my brothers too began to cry. Mother wiped her own eyes. With the end of her sari she wiped mine as well.

“हे कढत पाणी घे व पाय धू. थांब, थोडे तेल लावत्ये. मग वर कढत पाणी घे." असे म्हणून आईने माझ्या पायांना तेल चोळले. ती माझ्या पायांना तेल लावीत होती व मी तिच्याकडे पाहात होतो. मला त्या वेळेस किती आनंद होत होता! त्या वेळच्या स्थितीस आनंद हा शब्दही मी लावू इच्छीत नाही. हा शब्दही कमी पडतो. ती स्थिती अनिर्वचनीय होती, पवित्र होती.

“Here, take this hot water and wash your feet. Wait, let me rub on a little oil first. Then pour the hot water over.” So saying, Mother rubbed oil into my feet. She was rubbing oil into my feet, and I was looking at her. What joy I felt then! I do not even wish to use the word 'joy' for that state I was in then. Even that word falls short. That state was beyond words, and it was sacred.

मी पाय वगैरे धुतले व चुलीपाशी आईजवळ बसलो होतो. "अण्णा, गोष्ट सांग, नाही तर एक नवीन श्लोक शिकव." असे लहान भाऊ मला म्हणत होते. इतक्यात वडील बाहेरून आले. ते कोठून तरी त्रस्त होऊन आले होते. मला पाहून नेहमीप्रमाणे त्यांना आनंद झाला नाही. ते काही बोलले नाहीत. बाहेर पाय धुऊन आले व संध्येला बसले.

I washed my feet and sat down beside Mother near the hearth. “Anna, tell us a story, or teach us a new shloka,” my little brothers kept saying to me. Just then Father came in from outside. He had come back troubled by something, from somewhere. Seeing me did not give him his usual pleasure. He said nothing. He washed his feet outside and sat down for his evening prayers.

“का, रे, संध्या वगैरे झाली का तुझी?" त्यांनी मला विचारले. त्या वेळेस मी संध्या करीत असे, संध्येचा अर्थ मला समजत नसे. तरी तंत्र करीत असे व तोंडाने पुटपुटत असे. "नाही केली, करतो." मी म्हटले.

“Well, have you done your evening prayers?” he asked me. At that time I performed the sandhya, though I did not understand its meaning. Still I went through the motions and muttered the words under my breath. “Not yet, I'll do it now,” I said.

“तेथे चुलीजवळ काय बायकासारखा बसला आहेस? ऊठ. संध्या वगैरे करायची." ते रागाने बोलले.

“What are you doing sitting by the hearth like a woman? Get up. Go and do your sandhya,” he said angrily.

आई म्हणाली, "आताच तो आला. दमला आहे अगदी. गळून गेल्यासारखे वाटते, म्हणाला. जरा बसला आहे. श्याम! जा, संध्या वगैरे कर."

Mother said, “He's only just arrived. He's quite tired. He said he felt as though all his strength had drained away. Let him sit a little while. Shyam! Go on, do your sandhya.”

मी उठलो व पाटावर बसलो. भस्माचे बोट कपाळास फासले व आचमने घेऊ लागलो. माझ्या डोळ्यांतील पाण्याची देवाला शतर्ध्ये सुटत होती.

I got up and sat on the low wooden seat. I smeared a streak of holy ash on my forehead and began sipping water for the achamana. The tears in my eyes were offering God oblations of their own.

वडील पुन्हा म्हणाले, "तिकडे संध्या वगैरे करतोस, की नाही? आणि हे केवढे डोके वाढले आहे? हजाम मिळत नाही, वाटते? नुसता कावळा झाला आहे! मी तेथे आलो होतो तेव्हा बजावले, की डोके करून घे, म्हणून. का केले नाहीस? तुला शिंगे फुटायला लागली. उद्या सकाळी त्या गोंद्या न्हाव्याला नाही तर लख्या न्हाव्याला, बोलावून आण व डोके तासटून घे. नाही तर येथे राहू नकोस. निघून जा."

Father spoke again. “Are you doing your sandhya over there properly or not? And look how long your hair has grown! Can't find a barber, is that it? You've turned into nothing but a crow! When I was there I told you plainly to get your hair cut. Why didn't you do it? You're starting to sprout horns, it seems. Call Gondya the barber tomorrow morning, or Lakhya the barber, and get your head shaved clean. Otherwise don't stay here. Go away.”

मी प्रेमाचा भुकेला होऊन आलो होतो, मला शिव्या मिळाल्या. मला भाकर पाहिजे होती, दगड मिळाले. मला माझा हुंदका आवरेना. त्याचा स्फोट झाला. "झाले काय रडायला? कोणी का मारले आहे? सोंगे आणता येतात सारी." वडील म्हणाले.

I had come here hungry for love, and I was given curses instead. I had wanted bread, and I was given stones. I could not hold back my sobs. They broke out. “What is there to cry about now? Has anyone beaten you? All of you know how to put on a show,” Father said.

“पण करील उद्या डोके. तेथे पैसे द्यायला लागतात, जवळ नसतील. नसेल केले. तेथे पुन्हा दहा वाजता शाळेत जायचे. श्याम! उगी हो! संध्या झाली का? आरती करा. मी पाने वाढते. भुकेलेला असशील." आई अमृतमय वाणीने बोलत होती. मला जीवन व मृत्यू, अमृत व विष यांचा अनुभव येत होता. उन्हाळा व पावसाळा, शरद व शिशिर यांचा अनुभव येत होता.

“But he'll get his hair cut tomorrow. It costs money there, and he may not have had any with him. That must be why he hasn't done it. And he has to be back at school by ten again. Shyam! Hush now! Have you finished your sandhya? Do the arati. I'll serve the food. You must be hungry.” Mother spoke in a voice like nectar. I was experiencing life and death, nectar and poison, all at once. I was experiencing summer and monsoon, autumn and winter, all together.

आरती झाली. पाने वाढली. आम्ही जेवावयास बसलो. आईने मला दही वाढले. मलाच वाढले. माझ्याजवळ लहान भाऊ होता त्याला नाही वाढले. माझ्याकडे कोणाचे लक्ष नाही, असे बघून माझ्या पानातील दही मी लहान भावाच्या भातात घातले व त्याला भात कालवून दिला. ते दही त्याला देताना मला धन्यता वाटत होती. मी त्या दिवशी अगदी हळुवार मनाचा झालो होतो. त्या वेळेस माझ्या शरीरास कोठेही बोट लावले असते, तर चटकन पाणीच बाहेर आले असते. जणू अश्रूमय मी बनलो होतो. आसवांची मूर्ती झालो होतो. माझ्या भावास मी मोठा झाल्यावर पैसे दिले असतील; परंतु त्या रात्री ते जे दही दिले, त्यात जी गोडी होती, जी सहृदयता होती ती पैशाअडक्यात नव्हती.

The arati was done. The leaf-plates were served. We sat down to eat. Mother served me curds. She served them to me alone. My little brother who sat beside me was not given any. Seeing that no one was watching me, I put the curds from my own plate into my little brother's rice and mixed it in for him. Giving him that curd, I felt a kind of fulfillment. That day I had become altogether tender of heart. If anyone had so much as touched my body anywhere that day, water would have come welling out instantly. I had become, as it were, made entirely of tears. I had turned into a very image of tears. In later years, once I was grown, I may well have given my brother money; but the sweetness that was in that curd I gave him that night, the warmth of heart in it, was something money could never buy.

आम्ही भावंडे गोष्टी बोलत पडलो. त्यांना झोप लागली; परंतु मला लागली नाही. मी मुसमुसत होतो. शेवटी केव्हा तरी मला झोप लागली. पहाटे उठून वडील शेतावर वगैरे गेले. मी जागा होतो. आई पोतेरे घालीत होती. कृष्णाचे गाणे म्हणत होती.

We brothers lay talking together. They fell asleep, but I did not. I lay quietly sobbing. At last, sometime, sleep came to me too. At dawn Father rose and went off to the fields and so on. I was awake. Mother was mopping the floor. She was singing a song about Krishna.

कृष्ण यशोदेचा बाळ। सुकुमार लडिवाळ कृष्ण यशोदेचा तान्हा। त्यासी पाजी प्रेमपान्हा कृष्ण बाळ मेघश्याम। यशोदेचे प्राशी प्रेम

Krishna, Yashoda's child, tender and beloved Krishna, Yashoda's infant, she feeds him the milk of love Krishna, the cloud-dark child, drinks Yashoda's love

मी गाणे ऐकत होतो. माझ्या आईचे नाव यशोदा व माझे नाव श्याम. आई मला प्रेम पाजीत होती, मला प्रेमपान्हा पाजीत होती. मी उठलो व आईला जाऊन मिठी मारली. "आई, तू मला कुशीत घेऊन निजव. तुझी चौघडी घाल. चल, मला निजव; थोडा वेळ थोपट. राहू दे पोतेरे." मुलापुढे आईचे काय चालणार? मी जणू त्या वेळी कुकुले बाळ झालो होतो. आईजवळ मी निजलो. आईने मला थोपटले, ओव्या म्हटल्या.

I was listening to the song. My mother's name was Yashoda, and my name was Shyam. Mother was feeding me love, giving me the milk of her love to drink. I got up and went and hugged my mother. “Aai, take me on your lap and put me to sleep. Wear your old worn sari. Come, put me to sleep; pat me a little while. Let the mopping wait.” What can a mother do before her child? I had become, as it were, a newborn babe again at that moment. I lay down beside my mother. Mother patted me and sang lullaby verses.

पहाटेची वेळ दूर कोंबडा आरवे परी बाळा झोपी जावे लहान तू अंगाई पहाटेची वेळ वाजू लागती रहाट बाळा तू रे पाळण्यात झोप घेई अंगाई पहाटेची वेळ का का करितो कावळा झोपे परि माझ्या बाळा उठू नको अंगाई पहाटेची वेळ कामाची आहे घाई बाळा, तू झोप घेई आई म्हणे अंगाई

The hour before dawn Far off a rooster crows But my little one, sleep on You are small Lullaby The hour before dawn The water-wheels begin to creak You, my child, in your cradle Take your sleep Lullaby The hour before dawn The crow caws, ka-ka But my baby, sleep on Do not wake Lullaby The hour before dawn There is work to hurry to But you, my child, keep sleeping so says your mother Lullaby

मी ओव्या ऐकता ऐकता आईला म्हटले, "आई! मी आपला निघून जातो. मी येथे राहात नाही. मी आलो, तर भाऊ किती रागे भरले! ते घरी येण्याच्या आधीच मला जाऊ दे."

As I listened to the ovis, I said to Mother, “Aai! I'm going to leave on my own. I won't stay here. When I came, how angry my brother got! Let me go before he comes back home.”

आई म्हणाली, "असे नको हो, श्याम करू. हे चांगले का? अरे, ते बोलले तरी त्यांच्या मनात का असते? बाहेर कोणी अपमान केला असेल त्यांचा, रागावलेले असतील, म्हणून बोलले. आजकाल आपली स्थिती वाईट आहे. तुला कळत का नाही? त्यांचे मन निराश असते. त्यांचे बोलणे तू मनावर घेऊ नकोस. त्यानी आजपर्यंत तुम्हांला वाढविले, तर दोन शब्द बोलण्याचाही त्यांना अधिकार नाही का? इतकी वर्षे तुमच्यासाठी त्यांनी अपमान सोसले, खस्ता खाल्ल्या, तुम्हांला लहानाचे मोठे केले. तुमच्या विद्येसाठी कर्ज काढून, स्वतः फाटकी धोतरे नेसून, ते पैसे देतात. ते तू या दोन शब्दांमुळे विसरून का जावे? आणि डोके वाढले आहे, म्हणून बोलले. जुन्या माणसांना ते बरे वाटत नाही. तुम्ही अजून लहान आहात, म्हणून बोलले. उद्या मोठे झालात तर कोण बोलणार आहे आणि कोण ऐकणार आहे? आईबापांना बरे वाटावे, म्हणून हजामत करण्यासही तू तयार नसावे का? आईबापांच्या धर्मभावना दुखविल्या जाऊ नयेत, म्हणून इतकेही तू करू नयेस का?" आई मला समजावीत होती.

Mother said, “Don't say such things, Shyam. Is that a good thing to do? Listen, even if he speaks harshly, is that really what's in his heart? Someone must have insulted him somewhere outside, he must have been upset, and that's why he spoke as he did. These days our circumstances are hard. Don't you understand that? His mind is full of despair. Don't take his words to heart. Hasn't he, who has raised you all until now, at least the right to say a couple of harsh words? For so many years he has borne insults and hardships for your sake, he has raised you from infancy to what you are now. He borrows money for your education, wears torn dhotis himself, and pays for it. Should you forget all that because of two harsh words? And he spoke because your hair has grown long. Older people don't like to see that. He spoke because you are still young. Tomorrow, once you're grown, who will say anything to you, and who will listen? Shouldn't you be willing even to get a haircut, just to please your parents? Shouldn't you do even this much, so as not to hurt your parents' sense of what is right?” Mother was explaining all this to me.

“केसांत कसला आहे, ग, धर्म?" मी म्हटले.

“What has dharma to do with hair?” I said.

आई म्हणाली, "धर्म प्रत्येक गोष्टीत आहे. काय खावे, काय प्यावे, यातही धर्म आहे. केस तरी तू का रे ठेवतोस? मोहच तो. मोह सोडणे म्हणजे धर्म."

Mother said, “Dharma is in everything. What you eat, what you drink — dharma is in these too. And why do you keep your hair long in the first place? It's just vanity. To give up vanity is dharma.”

मित्रांनो! माझ्या आईला त्या वेळेस मला नीट पटवून सांगता आले नसेल; परंतु आज मला सारे कळते आहे. प्रत्येक गोष्टीत धर्म आहे, ही गोष्ट आपणां आश्रमवासीयांस सांगावयास नको. प्रत्येक गोष्ट विचारपूर्वक करणे, सत्य, हित व मंगल यांसाठी करणे म्हणजेच धर्म. बोलणे, चालणे, बसणे, उठणे, ऐकणे, खाणे, पिणे, झोपणे, न्हाणे, धुणे, लेणे, सर्वांत धर्म आहे. धर्म म्हणजे हवा, धर्म म्हणजे प्रकाश. आपल्या जिवास धर्माची हवा, कोठेही गेले तरी हवी. मी केस ठेवीत होतो, ते मी सुंदर दिसावे, म्हणून! खरे सौंदर्य सद्गुणांचे आहे व स्वच्छतेचे आहे, हे मला आज कळते आहे.

Friends! My mother may not have been able to explain it to me properly at the time; but today I understand it all. That dharma is present in everything is nothing we ashram-dwellers need to be told. To do every single thing thoughtfully, for the sake of truth, welfare, and goodness — that alone is dharma. Speaking, walking, sitting, rising, listening, eating, drinking, sleeping, bathing, washing, dressing — dharma is in all of these. Dharma is like the air, dharma is like light. Our life needs the air of dharma, wherever it may go. I kept my hair long because I wanted to look handsome! True beauty lies in virtue and in cleanliness — this I understand only today.

त्या दिवशी मी वडिलांवर रागावून जाणार होतो; परंतु आईने जाऊ दिले नाही. ती मला प्रेम देई. परंतु सत्पथही दाखवी. तिचे प्रेम आंधळे, बावळट नव्हते.

That day I had been about to leave in anger at Father; but Mother did not let me go. She gave me love. But she also showed me the right path. Her love was not blind, not foolish.

आई कामधाम करावयास निघून गेली. मी व माझे भाऊ थोडा वेळ आणखी झोपलो. नंतर मी उठलो. न्हाव्याला बोलावून आणले. आमचा पडपणीचा न्हावी होता. पडपणीचा म्हणजे वर्षाकाठी न्हाव्याला ठरावीक धान्य द्यावयाचे. मग वर्षभर त्याने हजामती करावयास त्या घरी जावयाचे. दिवाळीच्या दिवशी अंगाला लावावयास यावयाचे. ते प्रेमळ संबंध असत. परंतु ती पद्धत आता खेड्यातूनही नाहीशी होत चालली आहे.

Mother went off to her housework. My brothers and I slept a little longer. Then I got up. I called the barber. We had a padapani barber. Padapani meant that a fixed measure of grain was given to the barber once a year, and in return he would come to the house all year round to give haircuts. On Diwali day he would come to apply oil to our bodies. These were affectionate ties. But this custom too is now disappearing even from the villages.

गोविंदा न्हावी म्हणजे घरोब्याचा. "काय, श्याम! लईशी डोई वाडविलीस?" असे त्याने विचारले.

Govinda the barber was practically family. “Well, Shyam! Grown your hair rather long, haven't you?” he asked.

मी त्याला म्हटले, "गोविंदा! तुझा हात हल्का आहे. ते कापातले न्हावी फार रडवितात." माझे शब्द ऐकून गोविंदास बरे वाटले.

I said to him, “Govinda! Your hand is light. Those barbers in Kaap really hurt.” Govinda was pleased to hear my words.

आम्ही आंघोळी केल्या. वडील बाहेरून आले. येताना त्यांनी तंवसे आणले होते. तंवसे म्हणजे जून झालेली काकडी. कोकणात अशी तंवशी घरात टांगून ठेवतात व ती बरेच दिवस टिकतात. चार चार महिने टिकतात. पावसाळ्यातील भोपळे व तंवशी शिमग्यापर्यंत टिकतात. शिमग्याचे ढोल वाजले, म्हणजे ती टिकणार नाहीत, अशी समजूत असते.

We bathed. Father came in from outside. On his way back he had brought some tanvashe. Tanvashe are cucumbers that have ripened and grown old. In the Konkan such tanvashe are hung up in the house and they keep for a long time — for as long as four months. Cucumbers and pumpkins from the monsoon season keep until Shimga. Once the Shimga drums sound, so the belief goes, they will keep no longer.

वडील आईला म्हणाले, "हे तंवसे आणले आहे. पातोळे कर. श्यामला आवडतात. ही हळदीची पानेसुद्धा आणली आहेत. तुमच्या आंघोळी झाल्या वाटते? श्याम, चुलीखाली थोड्या घाल. मी पण आंघोळ करून देवळास जातो. आज आवर्तने करणार आहे. तुझ्यासाठी मी दर पंधरा दिवशी गणपतीवर एकादशणी करीत असतो."

Father said to Mother, “I've brought these tanvashe. Make patole. Shyam likes them. I've also brought these turmeric leaves. I suppose you've both had your baths? Shyam, put a little more wood under the hearth. I'll bathe too and go to the temple. I'm going to do a full round of prayers today. Every fortnight, for your sake, I do an Ekadashani for Ganapati.”

वडिलांचे गोड शब्द ऐकून मी लाजलो व शरमलो. ते मला आदल्या दिवशी रात्री रागे भरले होते, परंतु किती त्यांचे प्रेम! माझे बरे व्हावे, भले व्हावे, माझा अभ्यास नीट चालावा, म्हणून ते देवास आळवीत! मला पातोळे आवडत म्हणून बाहेर हिंडावयास जाऊन तंवसे घेऊन आले? त्यांच्यावर रागावून मी जाणार होतो! मी रागाने पुन्हा दापोलीस निघून गेलो, असे आल्यावर त्यांनी पाहिले असते, तर त्यांची केवढी निराशा झाली असती! त्या प्रेमळ व थोर पितृहृदयास किती दुःख झाले असते! हीच का आपल्या मुलाची पितृभक्ती, हीच का कृतज्ञता, हेच का प्रेम, की दोन शब्दही त्या प्रेमाला व भक्तीला सहन होऊ नयेत! दोन शब्दांनीच ती मरून जावीत, असे त्यांना वाटले असते.

Hearing Father's gentle words, I felt embarrassed and ashamed. He had scolded me angrily just the night before, and yet how great was his love! He prayed to God so that things might go well for me, that I might prosper, that my studies might go smoothly! Because I liked patole, he had gone wandering about outside and brought back tanvashe? And I had been about to leave in anger at him! If he had come home to find that I had gone back to Dapoli in a fit of anger, how bitterly disappointed he would have been! How much pain that loving and noble father's heart would have felt! Was this, then, his son's devotion to his father, was this gratitude, was this love — that it could not even bear two harsh words! He would have felt that his love and devotion had died over a mere two words.

मी कृतज्ञतेने वडिलांकडे पाहिले. बाहेरच्या चुलीत पाणी तापवावे, म्हणून वाळलेला पातेरा वगैरे घालून विस्तव पेटविला. घरात जाऊन त्यांनी शेतावरून फुले वगैरे आणली होती, त्यांतील जास्वंदीच्या फुलांची डेखे वगैरे काढली. निरनिराळ्या रंगांची, निरनिराळ्या प्रकारची फुले ताटात निरनिराळी मांडून ठेवली. तुळशी, दूर्वा, बेल ठेवून दिला. पूजेला चिमूटभर तांदूळ ठेविले. पूजेची सारी तयारी करून ठेविली. कोरांटकीची फुले गुलाबी रंगाची फारच नाजूक दिसत होती. गोकर्ण व गुलाब यांचीही होती. तीर्थोटलीत नैवेद्यास दूध ठेविले. भस्माची पडगुली पाटाजवळ ठेवून दिली.

I looked at Father with gratitude. To heat water on the outside hearth, I gathered dried leaves and lit a fire. He had brought flowers from the field and, going indoors, stripped the stems from the hibiscus blossoms. He arranged flowers of different colors and kinds neatly on a plate. He set out tulsi, durva grass, and bel leaves. He set aside a pinch of rice for the puja. He got everything ready for the worship. The koranti flowers, pink and very delicate, looked lovely. There were also gokarna and roses. He kept milk ready in the tirthavati vessel as an offering. He set the little box of holy ash beside the low wooden seat.

वडिलांच्या पूजेची तयारी करून मी आईला मदत करू लागलो. काकडी चिरली व ती खिसली. हळदीची पाने पुसली. कोळिष्टक वगैरे पाहिले. पातोळे लिंपण्यासही मी लागलो. मला अगदी पातळ लिंपता येत असत. तांदुळाचे पीठ काकडीच्या खिसात मिसळतात. त्यत गूळ घालतात. मग हे पीठ हळदीच्या पानावर पसरावयाचे. निम्म्या पानावर पातळ पसरून निम्मे पान त्यावर झाकण घावावयाचे, वाफेवर हे उकडावयाचे, उकडल्यावर पान सुटते व पातोळा तयार होतो.

Having prepared everything for Father's puja, I began helping Mother. I sliced the cucumber and grated it. I wiped the turmeric leaves clean. I checked them for cobwebs and the like. I set about spreading the patole mixture too. I could spread it out very thin. Rice flour is mixed into the grated cucumber, and jaggery is added to it. Then this mixture is spread over a turmeric leaf. Half the leaf is spread thin with the mixture, and the other half folded over it like a lid, and the whole is steamed. Once steamed, the leaf comes away easily and the patola is ready.

वडिलांची घरची पूजा संपत आली. मग चुलीजवळ जाऊन सनकाडीने नीरांजन लावून त्यांना नेऊन दिले. ते उगीच आगकाड्या वापरीत नसत. पूजा करून वडील देवळास गेले. मी एक नारळ फोडला. पातोळ्याजवळ बोळू काय? पातोळा कशाबरोबर खावयाचा? कोकणात तूप कमी. गरिबांच्या घरी ताकाच्या थेंबानेच अन्नशुद्धि करून घेतात! कोकणात तुपाची उणीव नारळाने भरून काढतात. ओला नारळ खवावयाचा; मग तो खोवलेला नारळ थोडे कढत पाणी व थोडे मीठ घालून चांगला कुस्करावयाचा; नंतर तो पिळून त्याचा रस काढावयाचा. हा नारळाचा रस. त्याला आंगरस म्हणतात. तो फारच खमंग व उत्कृष्ट लागतो. या आंगरसाबरोबर पातोळे, मोदक, खांडवी वगैरे पक्वान्ने कोकणात खातात. मी चांगला घट्ट आंगरस काढला. जेवणाची तयारी झाली. वडील आले. आनंदाने जेवणे झाली. त्या दिवशी मला फारच आनंद होत होता.

Father's puja at home was drawing to a close. I went to the hearth, lit a wick-lamp from it with a sankadi, and carried it to him. He never used matches carelessly like that. After finishing his puja, Father went to the temple. I broke open a coconut. What could patole be eaten without? What would one eat patole with? In the Konkan, ghee is scarce. In poor households even purity of food is achieved with just a drop of buttermilk! In the Konkan, the lack of ghee is made up for with coconut. Fresh coconut is grated; then the grated coconut is mashed well with a little hot water and a little salt; then it is squeezed to extract its juice. This is coconut juice — they call it angaras. It tastes wonderfully rich and delicious. Along with this angaras, people in the Konkan eat sweets like patole, modak, and khandvi. I made a good, thick angaras. The meal was ready. Father came. We ate happily. That day I felt truly joyful.

“श्यामला वाढ ग आणखी पातोळा. माझा म्हणून एक वाढ." वडील आईला म्हणाले. माझ्या आईप्रमाणे तेही प्रेमळ होते. त्यांनी शारीरिक शिक्षा आम्हांस कधीही केली नाही. दहा उठाबशा काढ, अंगणातले गवत बेणून टाक, त्या झाडाला चार कळशा पाणी आणून घाल, देवांना दहा नमस्कार घाल, अशा प्रकारच्या त्यांच्या शिक्षा असत. एखादे वेळेस रागाने बोलत; परंतु मारीत नसत.

“Serve Shyam another patola. And serve one for me too,” Father said to Mother. Like my mother, he too was affectionate. He never once punished us physically. Do ten sit-ups, weed the grass in the courtyard, bring four pots of water for that tree, bow ten times before the gods — these were the kinds of punishments he gave. Sometimes he would speak angrily, but he never struck us.

आमची जेवणे झाल्यावर आई जेवावयास बसली. मी आईजवळ गोष्टी बोलत बसलो होतो. इतक्यात सर्वांत लहान पाचसहा वर्षांचा भाऊ आईजवळ आला व म्हणाला, "आई, जाऊ?"

Once we had all eaten, Mother sat down to her own meal. I sat beside her, chatting. Just then the youngest brother, five or six years old, came up to Mother and said, “Aai, may I go?”

“कुठे रे बाबुल्या?" मी म्हटले.

“Go where, Babulya?” I asked.

“आईला आहे माहीत. जाऊ का?" त्याने विचारले.

“Aai knows. May I go?” he asked.

आई म्हणाली, "जा. पण तेथे श्लोकबीक म्हणत बसू नको." हसत सदानंद निघून गेला. धाकट्या भावाचे नाव सदानंद होते. वडील त्याच नावाचे त्याला हाक मारीत, आम्ही त्याला बाबुल्या म्हणत असू.

Mother said, “Go. But don't sit there reciting shlokas and such.” Laughing, Sadanand went off. The younger brother's name was Sadanand. Father called him by that name; we called him Babulya.

मी विचारले, "आई! करंदीकरांच्या झोपाळ्यावर का बसायला गेला?"

I asked, “Aai! Has he gone to sit on the Karandikars' swing?”

आई म्हणाली, "नाही, रे, त्याला परसाकडे जावयाचे आहे. चावट आहे तो. परसाकडच्या वेळी परवानगी घ्यावयाला येतो! एरव्ही कुठे बाहेर जावयाच्या वेळेस नाही विचारायचा. लबाड कुठला. आणि तेथे ठाकुलीवर बसून मोठ्याने श्लोक म्हणत बसतो वेडगळ!" मला हसू आले.

Mother said, “No, he's off to answer nature's call. He's a rascal, that one. He comes to ask permission only when he needs to go out back! Otherwise, whenever he wants to go anywhere else, he never asks. Little sly thing. And once he's there, sitting on the thakuli, he recites shlokas at the top of his voice, silly boy!” I couldn't help laughing.

बोलता बोलता आई म्हणाली, "श्याम! तू आज गेला असतास, तर त्यांना किती वाईट वाटले असते! त्यांना अन्न नसते गोड लागले. घास नसता गिळवला. एखादे वेळेस त्यांना उचकी लागली किंवा हातातला घास खाली ताटात पडला, तर म्हणतात, "कोणी आठवण काढली? गजूने, की श्यामने?" त्यांचे तुमच्यावर किती प्रेम आहे, श्याम! अरे, मी अशी आजारी. मी नाही हो फार दिवस जगायची! आता एकटे त्यांना सोडून मला जावे लागेल. त्यांना भाऊबहिणी कोणी पुशीत नाही. गरिबाला कोण? तुम्ही मुलगे-तुमच्याकडे पाहूनच ते जगतात. तुमचेच त्यांना सुख!" असे म्हणता म्हणता आईचा गळा दाटून आला. पुन्हा म्हणाली, "श्याम! ते नेहमी म्हणतात, की "असतील बाळ, तर फेडतील काळ, नाही तर होतील काळ." तुम्ही काळ नका होऊ, जर काळ आला, तर त्याला हाकलून द्या. त्यांना सुख द्या."

As we talked, Mother said, “Shyam! If you had gone away today, how badly he would have felt! His food wouldn't have tasted good to him. He wouldn't have been able to swallow a morsel. Sometimes if he hiccups, or if a morsel of food falls from his hand onto the plate, he says, 'Who's remembering me? Gaju, or Shyam?' How much he loves you, Shyam! You know, I'm so often ill. I won't live very long, you know! One day I'll have to leave him alone. He has no brothers or sisters to look after him. Who does a poor man have? You boys — it's only by looking at you that he lives on. You are his only happiness!” As she said this, Mother's throat grew tight with emotion. She said again, “Shyam! He always says, 'If there are good sons, they will redeem their time; if not, they will become its ruin.' Don't you become its ruin. And if ruin comes, drive it away. Give him happiness.”

आईचे जेवण झाले. मी ही तिला मदत केली. पाणी लावून पाट उचलले. पाटावर शीत वगैरे पडलेले असते, म्हणून पाणी लावून उचलतात. पूजेची भांडी वगैरे सारी उपकरणी जमविली व बाहेर घासावयास नेली. आईने भांडी घासली, मी विसळली. नंतर आईने ताकाची, दह्याची विरजणे कढत पाण्याने धुतली. सदानंदाची लहानशी कोंडुली धुतली. तीत त्याच्यासाठी दूध विरजून ठेवावे लागे. विरजणे धुऊन तिने चुलीमागे शेकत ठेवली. दुधाणीखाली विस्तव हवा का, तिने पाहिले. याप्रमाणे आईची निरवानिरव होत होती. आम्ही ओटीवर बसलो. वडिलांजवळ फर्यामर्याने आम्ही खेळलो. प्रत्येक वेळेस ते आमच्यावर सुकी काकडी लावीत. माझे सारे खडे मारा म्हणून त्यांनी उचलून घेतले. दिवस आनंदात गेला.

Mother finished her meal. I helped her too. I sprinkled water and lifted the low seat away — one sprinkles water and lifts it because grains of rice tend to fall on the seat. I gathered up all the puja vessels and the other utensils and carried them out to wash. Mother scrubbed the vessels, I rinsed them. Then Mother washed the buttermilk and curd starters in hot water. She washed Sadanand's little kondul pot, in which milk had to be set to curdle for him each day. Having washed the starters, she set them to warm behind the hearth. She checked whether there was fire enough under the milk pot. In this way Mother went about tidying up. We sat on the veranda. We played phatya-marya with Father. Each time, he would let us win against him deliberately. He gathered up all my missed throws for me. The day passed happily.

आईने, माझे धोतर फाटले होते, ते ठिगळ लावून दिले. रात्री वडिलांनी सुंदर गोष्ट सांगितली. जेवायचे कोणालाच नव्हते. आईने ताकास फोडणी देऊन ताकतई केली होती. ती आम्ही प्यालो.

My dhoti had torn, and Mother patched it for me. That night Father told us a lovely story. No one felt like a full meal. Mother had tempered some buttermilk into takatai, and we drank that.

पहाटे आम्ही उठलो. मी आंघोळ केली. आईने भात ठेविला होता. उडदाचा पापड व मेतकूट तिने वाढले. भातात दोन तोंडलीही तिने टाकली होती. मला आवडतात, म्हणून शेजारच्या जानकीवयनींनी ती दिली होती. माझे जेवण झाले. मी जावयास निघालो. आईच्या पाया पडलो. "आता संक्रांतीस ये, हो. पाय फार दुखत असले, तर गाडी करून ये. एखादी भरतीची गाडी पाहावी. द्यावे दोन आणे आणि यावे. जप हो." असे आई म्हणाली. वडिलांना नमस्कार केला. "श्याम! मी बोललो, म्हणून वाईट नको हो वाटून घेऊ. नीट वाग. अभ्यास कर." ते म्हणाले. नंतर मी दोघां धाकट्या भावांस कुरवाळून निघालो. महारवाड्यापर्यंत वडील पोचवावयास आले. पुढेही बेहळ्यापर्यंत आले. आमच्या गावाची हद्द संपते, तेथे एक मोठे बेहळ्याचे झाड आहे. ते माघारे गेले व मी एकटाच चालू लागलो.

We rose at dawn. I bathed. Mother had rice ready. She served urad papad and metkut. She had also put two ivy-gourds into the rice. Janakivayani next door had given them to her because she knew I liked them. I finished my meal. I set off to leave. I touched Mother's feet. “Come again at Sankranti, will you. If your feet hurt too much, come by cart. Look for some bhareti cart. Pay two annas and come. Take care of yourself,” Mother said. I bowed to Father. “Shyam! Don't feel bad because I spoke as I did. Behave well. Study hard,” he said. Then I hugged my two younger brothers and set off. Father came along to see me off, as far as the Mahar quarter. He walked with me even further, all the way to the behala tree. There is a great behala tree where the boundary of our village ends. He turned back there, and I walked on alone.

आईबापांचे प्रेम मनात येऊन मी रडत चाललो होतो. मी दापोलीहून घरी गेलो, तेव्हा प्रेम मिळावे म्हणून मी रडत गेलो. आता परत जाताना प्रेम भरपूर मिळाल्यामुळे हृदय भरून येऊन रडतच जात होतो. सुखाचे अश्रू व दुःखाचे अश्रू! वाटेत एक वाटसरू मला म्हणाला, "का रे मुला, रडतोस? तुला कोणी नाही का?"

Thinking of my parents' love, I walked along weeping. When I had gone from Dapoli to home, I had gone weeping in order to receive love. Now, going back, my heart was so full from all the love I had received that I wept again. Tears of joy, and tears of sorrow! Along the way a traveler said to me, “Why are you crying, boy? Have you no one?”

मी त्याला म्हटले, "माझे आईबाप आहेत."

I said to him, “I have my mother and father.”

“ते तुझ्यावर प्रेम नाही का करीत, तुला घालवून लाविले का त्यांनी?"

“Don't they love you? Have they driven you away?”

“नाही. ते माझ्यावर फार प्रेम करतात म्हणून मी रडत आहे. त्या थोर अपार प्रेमाला मी लायक नाही, म्हणून मला वाईट वाटत आहे. त्यांच्या प्रेमास मी कसा उतराई होऊ? खरेच कसा बरे उतराई होऊ? या विचाराने मला रडू येत आहे!" विचारणारा वाटसरू माझ्याकडे कृपाळूपणे पाहून निघून गेला. मीही जलदीने चालू लागलो.

“No. I am crying because they love me so much. I feel bad because I am not worthy of that great, boundless love. How can I ever repay their love? Truly, how can I repay it? It is this thought that brings tears to my eyes!” The traveler who had asked looked at me with kindness and went on his way. I too hurried on.