मागील आशंकेचें मूळ । आतां होईल प्रांजळ । वृत्ति करावी निवळ । निमिष्य येक ॥ १ ॥

मागच्या समासात जो प्रश्न उपस्थित झाला होता, त्याचे मूळ आता स्पष्ट होईल. म्हणून श्रोत्यांनी एक क्षणभर मन एकाग्र आणि निर्मळ करावे.

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिच्या पोटा माया आली । मग ते गुणा प्रसवली । म्हणौनि गुणक्षोभिणी ॥ २ ॥

ब्रह्मामध्ये प्रथम मूळमाया निर्माण झाली. तिच्यापासून पुढे माया उत्पन्न झाली आणि तिने सत्त्व-रज-तम या तीन गुणांना जन्म दिला, म्हणून तिला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.

पुढें तिजपासाव कोण । सत्वरजतमोगुण । तमोगुणापासून निर्माण । जाली पंचभूतें ॥ ३ ॥

त्या मायेपासून सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण उत्पन्न झाले. आणि त्या तमोगुणापासून पुढे पंचमहाभूतें निर्माण झाली.

ऐसीं भूतें उद्भवलीं । पुढें तत्वें विस्तारलीं । एवं तमोगुणापासून जालीं । पंचमाहांभूतें ॥ ४ ॥

अशा प्रकारे पाच भूतें उत्पन्न झाली आणि त्यांच्यापासून पुढे सर्व तत्त्वांचा विस्तार झाला. सारांश, तमोगुणापासूनच पंचमहाभूतें निर्माण झाली.

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचीं होतीं । ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली मागां ॥ ५ ॥

मूळमाया ही गुणांच्या पलीकडे आहे, तर तिथे भूतें कशी असू शकतील, असा प्रश्न श्रोत्यांनी मागे उपस्थित केला होता.

आणिक येक येके भूतीं । पंचभूतें असती । ते हि आतां कैसी स्थिती । प्रांजळ करूं ॥ ६ ॥

शिवाय, प्रत्येक एका भूतामध्ये पाचही भूतें असतात, असेही म्हटले जाते. त्याचीही स्थिती आता स्पष्ट करून सांगतो.

सूक्ष्मदृष्टीचें कौतुक । मूळमाया पंचभूतिक । श्रोतीं विमळ विवेक । केला पाहिजे ॥ ७ ॥

ही सूक्ष्म दृष्टीची किमया आहे की मूळमाया देखील पंचभूतात्मक आहे. श्रोत्यांनी हे निर्मळ विवेकाने समजून घ्यावे.

आधीं भूतें तीं जाणावीं । रूपें कैसीं वोळखावी । मग तें शोधून पाहावीं । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ८ ॥

प्रथम पाच भूतांची रूपे कशी ओळखावीत, हे जाणून घ्यावे. मग सूक्ष्म दृष्टीने त्यांचा शोध घ्यावा.

वोळखी नाही अंतरी । ते वोळखावी कोणेपरी । म्हणोनि भूतांची वोळखी चतुरीं । नावेक परिसावी ॥ ९ ॥

ज्याला अंतरंगात याची ओळखच नाही, त्याने ती कशी करून घ्यावी? म्हणून चतुर श्रोत्यांनी भूतांची ही ओळख थोडा वेळ लक्षपूर्वक ऐकावी.

जें जें जड आणी कठिण । तें तें पृथ्वीचें लक्षण । मृद आणी वोलेपण । तितुकें आप ॥ १० ॥

जे जे जड आणि कठीण असते, ते पृथ्वीचे लक्षण होय. आणि जे मऊ व ओलसर असते, ते सर्व आप (जल) तत्त्व होय.

जें जें उष्ण आणी सतेज । तें तें जाणावें पैं तेज । आतां वायोहि सहज । निरोपिजेल ॥ ११ ॥

जे जे उष्ण व तेजस्वी असते, ते तेज तत्त्व जाणावे. आता वायूचेही लक्षण सहज सांगतो.

चैतन्य आणी चंचळ । तो हा वायोचि केवळ । सून्य आकाश निश्चळ । आकाश जाणावें ॥ १२ ॥

जे चैतन्ययुक्त आणि चंचळ असते, तो केवळ वायू होय. आणि जे शून्य व निश्चल असते, ते आकाश जाणावे.

ऐसीं पंचमाहांभूतें । वोळखी धरावी संकेतें । आतां येकीं पांच भूतें । सावध ऐका ॥ १३ ॥

अशा प्रकारे पाच महाभूतांची खूण ओळखून घ्यावी. आता एका भूतामध्ये पाचही भूतें कशी असतात, ते सावधपणे ऐका.

जें त्रिगुणाहूनि पर । त्याचा सूक्ष्म विचार । यालागीं अति तत्पर । होऊन ऐका ॥ १४ ॥

जे त्रिगुणांच्याही पलीकडे आहे, त्याचा हा सूक्ष्म विचार आहे. म्हणून अतिशय सावधचित्ताने ऐका.

सूक्ष्म आकाशीं कैसी पृथ्वी । तेचि आधीं निरोपावी । येथें धारणा धरावी । श्रोतेजनीं ॥ १५ ॥

सूक्ष्म आकाशामध्ये पृथ्वी कशी सामावलेली आहे, हे प्रथम सांगतो. श्रोत्यांनी येथे मन एकाग्र धरावे.

आकाश म्हणजे अवकाश सून्य । सून्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे जडत्व जाण । तेचि पृथ्वी ॥ १६ ॥

आकाश म्हणजे रिकामी पोकळी, ती पोकळी म्हणजेच अज्ञान आणि अज्ञान म्हणजेच जडत्व होय. तेच जडत्व म्हणजे पृथ्वी होय.

आकाश स्वयें आहे मृद । तेंचि आप स्वतसिद्ध । आतां तेज तेंहि विशद । करून दाऊं ॥ १७ ॥

आकाश स्वतः मृदू (ओलसर) आहे, तेच आपोआप सिद्ध असलेले आप तत्त्व होय. आता तेजाचेही लक्षण स्पष्ट करून सांगतो.

अज्ञानें भासला भास । तोचि तेजाचा प्रकाश । आतां वायो सावकाश । साकल्य सांगों ॥ १८ ॥

अज्ञानामुळे जो आभास निर्माण होतो, तोच तेजाचा प्रकाश होय. आता वायूचेही संपूर्ण लक्षण सावकाश सांगतो.

वायु आकाश नाहीं भेद । आकाशाइतुका असे स्तब्ध । तथापी आकाशीं जो निरोध । तोचि वायो ॥ १९ ॥

वायू आणि आकाश यांत खरे तर भेद नाही, वायूही आकाशासारखाच स्तब्ध असतो. तरीही आकाशात जो अटकाव जाणवतो, तोच वायू होय.

आकाशीं आकाश मिसळलें । हें तों नलगे किं बोलिलें । येणें प्रकारें निरोपिलें । आकाश् पंचभूत ॥ २० ॥

आकाशात आकाशच मिसळले आहे, हे तर सांगायलाही नको. अशा प्रकारे आकाशामध्ये पंचभूतें कशी आहेत, ते सांगितले.

वायोमध्यें पंचभूतें । तेंहि ऐका येकचित्तें । बोलिजेती ते समस्तें । येथान्वयें ॥ २१ ॥

वायूमध्येही पंचभूतें कशी आहेत, तेही एकचित्ताने ऐका. ती सर्व याच क्रमाने सांगितली जातील.

हळु फूल तरी जड । हळु वारा तरी निबिड । वायो लागतां कडाड । मोडती झाडें ॥ २२ ॥

फूल जरी हलके असते, तरी त्याला थोडे तरी वजन असतेच. वारा जरी हलका वाटत असला, तरी तो घट्ट असतो, कारण तो जोरात वाहू लागला की झाडे कडाडून मोडतात.

तोलेंविण झाड मोडे । ऐसें हें कहिंच न घडे । तोल तोचि तये जडे । पृथ्वीचा अंश ॥ २३ ॥

वजन नसताना झाड मोडणे, असे कधीच घडत नाही. म्हणजे त्या वायूमध्ये जे वजन असते, तोच त्यातील पृथ्वीचा अंश होय.

येथें श्रोते आशंका घेती । तेथें कैचीं झाडें होतीं । झाडें नव्हतीं तरी शक्ती । कठिणरूप आहे ॥ २४ ॥

येथे श्रोते शंका घेतील की सृष्टीपूर्वी झाडेच नव्हती, तर हे कसे सिद्ध होते? तर झाडे नसली तरी त्या वायूत जी शक्ती असते, ती कठीण रूपाचीच असते.

वन्हीस्फुलींग लाहान । कांहीं तर्ह्ही असे उष्ण । तैसें सुक्ष्मीं जडपण । सूक्ष्मरूपें ॥ २५ ॥

अग्नीची ठिणगी लहान असली, तरी ती काही प्रमाणात उष्णच असते. त्याचप्रमाणे सूक्ष्म वायूमध्येही जडत्व सूक्ष्म स्वरूपात असतेच.

मृदपण तेंचि आप । भास तेजाचें स्वरूप । वायो तेथें चंचळरूप । सहजचि आहे ॥ २६ ॥

वायूतील मऊपणा हाच आप तत्त्वाचा अंश, त्यातील आभास हेच तेजाचे स्वरूप. आणि वायू स्वतः चंचल असल्यामुळे त्यातील वायुतत्त्व स्वाभाविकपणे असतेच.

सकळांस मिळोन आकाश । सहजचि आहे अवकाश । पंचभूतांचे अंश । वायोमधें निरोपिले ॥ २७ ॥

या सर्वांना सामावून घेणारी जी पोकळी, तीच वायूतील आकाश तत्त्व होय. अशा प्रकारे वायूमध्ये पंचभूतांचे अंश सांगितले.

आतां तेजाचें लक्षण । भासलेंपण तें कठीण । तेजीं ऐसी वोळखण । पृथ्वीयेची ॥ २८ ॥

आता तेजाचे लक्षण सांगतो. तेजामध्ये जो आभास कठीण रूपात भासतो, तीच तेजातील पृथ्वीची ओळख होय.

भासला भास वाटे मृद । तेजीं आप तेचि प्रसिद्ध । तेजीं तेज स्वतसिद्ध । सांगणेंचि नलगे ॥ २९ ॥

तेजातील जो आभास मऊ भासतो, तोच तेजातील प्रसिद्ध आप तत्त्व होय. आणि तेजातील तेज तर स्वतःसिद्धच आहे, ते वेगळे सांगायला नकोच.

तेजीं वायो तो चंचळ । तेजीं आकाश निश्चळ । तेजीं पंचभूतें सकळ । निरोपिलीं ॥ ३० ॥

तेजातील चंचलता हीच त्यातील वायू, आणि तेजातील निश्चल भाग हेच त्यातील आकाश होय. अशा प्रकारे तेजातही पाचही भूतें सांगितली.

आतां आपाचें लक्षण । आप तेंचि जें मृदपण । मृदपण तें कठिण । तेचि पृथ्वी ॥ ३१ ॥

आता आप तत्त्वाचे लक्षण सांगतो. आपतत्त्व म्हणजेच मऊपणा. त्या मऊपणातील जो कठीण अंश असतो, तीच त्यातील पृथ्वी होय.

आपीं आप सहजचि असे । तेज मृदपणें भासे । वायो स्तब्धपणें दिसे । मृदत्वाआंगी ॥ ३२ ॥

आपात आपतत्त्व स्वाभाविकपणे असतेच. त्यातील तेज मऊपणातून भासणाऱ्या चकाकीतून दिसते. आणि त्यातील वायू स्तब्धतेतून, त्या मऊपणाच्याच अंगी दिसून येतो.

आकाश न लगे सांगावें । तें व्यापकचि स्वभावें । आपीं पंचभूतांचीं नांवें । सूक्ष्म निरोपिलीं ॥ ३३ ॥

आणि आपातील आकाश वेगळे सांगायलाच नको, कारण ते व्यापकत्वाच्या स्वभावानेच तेथे असते. अशा प्रकारे आपातही पंचभूतांची सूक्ष्म ओळख सांगितली.

आतां पृथ्वीचें लक्षण । कठीण पृथ्वी आपण । कठिणत्वीं मृदपण । तेंचि आप ॥ ३४ ॥

आता पृथ्वीचे लक्षण सांगतो. पृथ्वी स्वतः कठीणच आहे. त्या कठीणपणातील मऊपणा, तीच त्यातील आप होय.

कठिणत्वाचा जो भास । तोचि तेजाचा प्रकाश । कठिणत्वीं निरोधांश । तोचि वायो ॥ ३५ ॥

त्या कठीणपणातून जो आभास दिसतो, तोच तेजाचा प्रकाश होय आणि त्या कठीणपणातील अटकावाचा अंश, तोच वायू होय.

आकश सकळांस व्यापक । हा तों प्रगटचि विवेक । आकाशींच कांहीं येक । भास भासे ॥ ३६ ॥

आकाश सर्वांना व्याप्त असते, हे तर उघडच आहे. त्या आकाशातच काही अंशी हा भास होत असतो.

आकाश तोडितां तुटेना । आकाश फोडितां फुटेना । आकाश परतें होयेना । तिळमात्र ॥ ३७ ॥

आकाश तोडले तरी तुटत नाही, फोडले तरी फुटत नाही आणि ते कणभरही वेगळे होत नाही.

असो आतां पृथ्वीअंत । दाविला भूतांचा संकेत । येक भूतीं पंचभूत । तेंहि निरोपिलें ॥ ३८ ॥

असो, अशा प्रकारे पृथ्वीपर्यंत सर्व भूतांची खूण दाखवली. एका भूतामध्ये पाचही भूतें कशी असतात, तेही सांगितले.

परी हें आहाच पाहातां नातुडे । बळेंचि पोटीं संदेह पडे । भ्रांतिरूपें अहंता चढे । अकस्मात ॥ ३९ ॥

परंतु हे वरवर पाहिले तर कळत नाही, आणि मनात उगाचच संशय निर्माण होतो. भ्रमामुळे अकस्मात अहंकार डोके वर काढतो.

सूक्ष्मदृष्टीनें पाहातां । वायोचि वाटे तत्वता । सूक्ष्म वायो शोधूं जातां । पंचभूतें दिसती ॥ ४० ॥

सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता खरोखर सर्व काही वायूचेच रूप वाटते. आणि तो सूक्ष्म वायूही शोधून पाहिला असता त्यातही पाचही भूतें दिसून येतात.

एवं पंचभूतिक पवन । तेचि मूळमाया जाण । माया आणी सूक्ष्म त्रिगुण । तेहि पंचभूतिक ॥ ४१ ॥

अशा प्रकारे पवन पंचभूतात्मक आहे, तीच मूळमाया जाणावी. आणि माया व सूक्ष्म त्रिगुणही पंचभूतात्मकच आहेत.

भूतें गुण मेळविजे । त्यासी अष्टधा बोलिजे । पंचभूतिक जाणिजे । अष्टधा प्रकृति ॥ ४२ ॥

भूतें आणि गुण एकत्र मिळवले की त्याला अष्टधा प्रकृती म्हणतात. आणि हीच अष्टधा प्रकृती पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे.

शोधून पाहिल्यावीण । संदेह धरणें मूर्खपण । याची पाहावी वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ४३ ॥

नीट शोधून न पाहताच संशय बाळगणे हा मूर्खपणा आहे. म्हणून याची ओळख सूक्ष्म दृष्टीनेच करून घ्यावी.

गुणापासूनि भूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । जडत्वा येऊन समस्तें । तत्वें जालीं ॥ ४४ ॥

गुणांपासून भूतें स्पष्ट अवस्थेला पोहोचली आणि सर्व जडत्वाला येऊन तत्त्वांच्या रूपात परिणत झाली.

पुढें तत्वविवंचना । पिंडब्रह्मांड तत्वरचना । बोलिली असे ते जना । प्रगटचि आहे ॥ ४५ ॥

पुढे पिंड आणि ब्रह्मांड यांच्या तत्त्वरचनेचा जो सविस्तर विचार आहे, तो सर्वांना आधीच माहीत असलेला, उघड आहे.

हा भूतकर्दम बोलिला । सूक्ष्म संकेतें दाविला । ब्रह्मगोळ उभारला । तत्पूर्वीं ॥ ४६ ॥

हे भूतांचे मिश्रण सूक्ष्म खुणांनी दाखवून सांगितले. हे सर्व ब्रह्मांड उभे राहण्यापूर्वीचे आहे.

या ब्रह्मांडापैलिकडिल गोष्टी । जैं जाली नव्हती सृष्टी । मूळमाया सूक्ष्मदृष्टीं । वोळखावी ॥ ४७ ॥

ही गोष्ट या ब्रह्मांडाच्याही पलीकडची आहे, जेव्हा अजून सृष्टीच निर्माण झाली नव्हती. त्या वेळची मूळमाया सूक्ष्म दृष्टीनेच ओळखावी.

सप्तकंचुक प्रचंड । जालें नव्हतें ब्रह्मांड । मायेअविद्येचें बंड । ऐलिकडे ॥ ४८ ॥

तेव्हा सात आवरणांचे हे प्रचंड ब्रह्मांडही निर्माण झाले नव्हते. माया-अविद्येचा हा सर्व पसारा तर त्यानंतरचाच आहे.

ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । हा ऐलिकडिल विचार । पृथ्वी मेरु सप्त सागर । ऐलिकडे ॥ ४९ ॥

ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर हे सर्व त्यानंतरचेच आहेत. पृथ्वी, मेरु पर्वत, सात समुद्र हेही सर्व त्यानंतरचेच आहे.

नाना लोक नाना स्थानें । चन्द्र सूर्य तारांगणें । सप्त द्वीपें चौदा भुवनें । ऐलिकडे ॥ ५० ॥

अनेक लोक, अनेक स्थाने, चंद्र-सूर्य-तारांगणे, सात द्वीपे, चौदा भुवने - हे सर्वही त्यानंतरचेच आहे.

शेष कूर्म सप्त पाताळ । येकविस स्वर्गें अष्ट दिग्पाळ । तेतिस कोटि देव सकळ । ऐलिकडे ॥ ५१ ॥

शेष, कूर्म, सात पाताळे, एकवीस स्वर्ग, आठ दिक्पाल आणि तेहतीस कोटी देव - हे सर्वही त्यानंतरचेच आहेत.

बारा आदित्य । अक्रा रुद्र । नव नाग सप्त ऋषेश्वर । नाना देवांचे अवतार । ऐलिकडे ॥ ५२ ॥

बारा आदित्य, अकरा रुद्र, नऊ नाग, सात ऋषी आणि देवांचे विविध अवतार - हे सर्वही त्यानंतरचेच.

मेघ मनु चक्रवती । नाना जीवांची उत्पति । आतां असो सांगों किती । विस्तार हा ॥ ५३ ॥

मेघ, मनू, चक्रवर्ती राजे आणि अनेक जीवांची उत्पत्ती - हेही सर्व त्यानंतरचेच. आता हा विस्तार किती सांगावा?

सकळ विस्ताराचें मूळ । ते मूळ मायाच केवळ । मागां निरोपिली सकळ । पंचभूतिक ॥ ५४ ॥

या सर्व विस्ताराचे मूळ म्हणजे केवळ ती मूळमायाच होय. ती संपूर्णपणे पंचभूतात्मक आहे, हे मागे सांगितले.

सूक्ष्मभूतें जे बोलिलीं । तेचि पुढें जडत्वा आलीं । ते सकळहि बोलिलीं । पुढिले समासीं ॥ ५५ ॥

जी सूक्ष्म भूतें सांगितली, तीच पुढे स्थूल रूपाला आली. ती सर्व पुढील समासात सांगितली जातील.

पंचभूतें पृथकाकारें । पुढें निरोपिलीं विस्तारें । वोळखीकारणें अत्यादरें । श्रोतीं श्रवण करावीं ॥ ५६ ॥

पाच भूतांचे वेगवेगळे रूप पुढे विस्ताराने सांगितले जाईल. श्रोत्यांनी त्यांची ओळख होण्यासाठी अत्यंत आदराने श्रवण करावे.

पंचभूतिक ब्रह्मगोळ । जेणें कळे हा प्रांजळ । दृश्य सांडून केवळ । वस्तुच पाविजे ॥ ५७ ॥

हे ब्रह्मांड पंचभूतात्मक आहे, हे ज्याला स्पष्टपणे कळते, तो हे सर्व दृश्य सोडून केवळ शुद्ध वस्तूलाच म्हणजे परब्रह्माला प्राप्त होतो.

माहाद्वार वोलांडावें । मग देवदर्शन घ्यावें । तैसें दृश्य हे। सांडावें । जाणोनियां ॥ ५८ ॥

जसे मोठे प्रवेशद्वार ओलांडल्यावरच देवाचे दर्शन घेता येते, त्याचप्रमाणे हे दृश्य जग नीट जाणून घेऊनच सोडून द्यावे.

म्हणोनि दृश्याचा पोटीं । आहे पंचभूतांची दाटी । येकपणें पडिली मिठी । दृश्य पंचभूतां ॥ ५९ ॥

म्हणून या दृश्य जगाच्या पोटातच पंचभूतांची दाटी भरलेली आहे. दृश्य आणि पंचभूतें यांची एकरूप अशी घट्ट मिठी पडलेली आहे.

एवं पंचभूतांचेंचि दृश्य । सृष्टी रचली सावकास । श्रोतीं करून अवकाश । श्रवण करावें ॥ ६० ॥

अशा प्रकारे हे संपूर्ण दृश्य जग पंचभूतांचेच बनलेले असून ही सृष्टी हळूहळू रचली गेली. श्रोत्यांनी वेळ काढून हे श्रवण करावे.