जनाचे अनुभव पुसतां । कळहो उठिल अवचिता । हा कथाकल्लोळ श्रोतां । कौतुकें ऐकावा ॥ १ ॥

लोकांचे अनुभव विचारता विचारता अचानक एक कलह उठला. हा कथेचा कल्लोळ श्रोत्यांनी कौतुकाने ऐकावा.

येक म्हणती हा संसारु । करितां पाविजे पैलपारु । आपला नव्हे कीं जोजारु । जीव देवाचे ॥ २ ॥

काही म्हणतात, हा संसार नीट केला तर त्याच्याद्वारेच पैलतीर गाठता येतो. हा पसारा आपला नाही, जीव तर देवाचेच आहेत.

येक म्हणती हें न घडे । लोभ येऊन आंगीं जडे । पोटस्तें करणें घडे । सेवा कुटुंबाची ॥ ३ ॥

काही म्हणतात, हे शक्य नाही. संसार केला की लोभ अंगी जडतोच. पोट भरण्यासाठी आणि कुटुंबाच्या सेवेसाठी काम करावेच लागते.

येक म्हणती स्वभावें । संसार करावा सुखें नावें । कांहीं दान पुण्य करावें । सद्ग तीकारणें ॥ ४ ॥

काही म्हणतात, स्वाभाविकपणे संसार सुखाने चालवावा, आणि सद्गतीसाठी थोडे दान-पुण्यही करावे.

येक म्हणती संसार खोटा । वैराग्यें घ्यावा देशवटा । येणें स्वर्ग्यलोकींच्या वाटा । मोकळ्या होती ॥ ५ ॥

काही म्हणतात, संसार खोटा आहे, वैराग्य धारण करून त्याचा त्याग करावा. यामुळेच स्वर्गलोकाच्या वाटा मोकळ्या होतात.

येक म्हणती कोठें जावें । वेर्थचि कासया हिंडावें । आपुलें आश्रमी असावें । आश्रमधर्म करूनी ॥ ६ ॥

काही म्हणतात, कुठे जायचे? उगाच का भटकावे? आपल्या आश्रमातच राहून आश्रमधर्म पाळावा.

येक म्हणती कैंचा धर्म । अवघा होतसे अधर्म । ये संसारीं नाना कर्म । करणें लागे ॥ ७ ॥

काही म्हणतात, धर्म कुठे उरलाय? सगळेच अधर्मच होत चालले आहे. या संसारात नाना कर्मे करावीच लागतात.

येक म्हणती बहुतांपरी । वासना असावी वरी । येणेंचि तरिजे संसारीं । अनायासें ॥ ८ ॥

काही म्हणतात, अनेक प्रकारे वागताना वासना उच्च व शुद्ध असावी. यानेच अनायासे संसारसागर तरता येतो.

येक म्हणती कारण भाव । भावेंचि पाविजे देव । येर हें अवघेंचि वाव । गथागोवी ॥ ९ ॥

काही म्हणतात, खरे कारण भाव आहे. भावानेच देव प्राप्त होतो, बाकी सर्व निव्वळ गुंतागुंत आणि व्यर्थ आहे.

येक म्हणती वडिलें जीवीं । अवघीं देवचि मानावीं । मायेबापें पूजीत जावीं । येकाभावें ॥ १० ॥

काही म्हणतात, आपले सर्व वडीलधारे मनापासून देवच मानावेत आणि आई-वडिलांची एकाग्र भावाने पूजा करत राहावी.

येक म्हणती देवब्राह्मण । त्यांचें करावें पूजन । मायेबाप नारायेण । विश्वजनाचा ॥ ११ ॥

काही म्हणतात, देव-ब्राह्मणांचे पूजन करावे, कारण नारायण हाच सर्व जगाचा माता-पिता आहे.

येक म्हणती शास्त्र पाहावें । तेथें निरोपिलें देवें । तेणें प्रमाणेंचि जावें । परलोकासी ॥ १२ ॥

काही म्हणतात, शास्त्र पाहावे, त्यात देवाने जे सांगितले आहे, त्याच प्रमाणे परलोकाच्या दिशेने जावे.

येक म्हणती अहो जना । शास्त्र पाहातां पुरवेना । याकारणें साधुजना । शरण जावें ॥ १३ ॥

काही म्हणतात, अहो लोकहो, शास्त्रे पाहूनही भागत नाही. म्हणून साधुजनांना शरण जावे.

येक म्हणती सांडा गोठी । वायांचि करिता चाउटी । सर्वांस कारण पोटीं । भूतदया असावी ॥ १४ ॥

काही म्हणतात, या साऱ्या गप्पा सोडा, उगाच शब्दांची चघळाचघळ करता. सर्वांसाठी खरे कारण म्हणजे अंतःकरणात भूतदया असावी.

येक म्हणती येकचि बरवें । आपुल्या आचारें असावें । अंतकाळीं नाम घ्यावें । सर्वोत्तमाचें ॥ १५ ॥

काही म्हणतात, एकच गोष्ट चांगली - आपल्या आचाराप्रमाणे वागावे आणि अंतकाळी सर्वोत्तम अशा भगवंताचे नाम घ्यावे.

येक म्हणती पुण्य असेल । तरीच नाम येईल । नाहीं तरी भुली पडेल । अंतकाळीं ॥ १६ ॥

काही म्हणतात, पुण्य असेल तरच अंतकाळी नाम आठवेल, नाहीतर त्या क्षणी भ्रम पडेल.

येक म्हणती जीत असावे । तंवचि सार्थक करावें । येक म्हणती फिरावें । तिर्थाटण ॥ १७ ॥

काही म्हणतात, जिवंत असेपर्यंतच सार्थक करून घ्यावे. काही म्हणतात, तीर्थयात्रा करत फिरावे.

येक म्हणती हे अटाटी । पाणीपाषाणाची भेटी । चुबकळ्या मारितां हिंपुटी । कासाविस व्हावें ॥ १८ ॥

काही म्हणतात, तीर्थयात्रा म्हणजे केवळ पाणी आणि दगडांची भेट घेणे, त्यात नुसते बुड्या मारून थकून व्याकुळ व्हावे लागते.

येक म्हणती सांडी वाचाळी । अगाध महिमा भूमंडळीं । दर्शनमात्रें होय होळी । माहापातकाची ॥ १९ ॥

काही म्हणतात, बडबड बंद करा, तीर्थांचा महिमा पृथ्वीवर अगाध आहे. नुसत्या दर्शनानेच मोठमोठ्या पापांची होळी होते.

येक म्हणती तीर्थ स्वभावें । कारण मन अवरावें । येक म्हणती कीर्तन करावें । सावकास ॥ २० ॥

काही म्हणतात, तीर्थयात्रा जरूर करावी, पण खरे कारण मनाला आवरणे हेच आहे. काही म्हणतात, निवांतपणे कीर्तन करावे.

येक म्हणती योग बरवा । मुख्य तोचि आधीं साधावा । देहो अमरचि करावा । अकस्मात ॥ २१ ॥

काही म्हणतात, योग हाच उत्तम, तोच सर्वात आधी साधावा, आणि देहालाच एकाएकी अमर करून टाकावा.

येक म्हणती ऐसें काये । काळवंचना करूं नये । येक म्हणती धरावी सोये । भक्तिमार्गाची ॥ २२ ॥

काही म्हणतात, हे काय भलतेच? काळाची फसवणूक करू नये. काही म्हणतात, भक्तिमार्गाचीच वाट धरावी.

येक म्हणती ज्ञान बरवें । येक म्हणती साधन करावें । येक म्हणती मुक्त असावें । निरंतर ॥ २३ ॥

काही म्हणतात, ज्ञान हेच श्रेष्ठ. काही म्हणतात, साधन करावे. काही म्हणतात, निरंतर मुक्तच राहावे.

येक म्हणती अनर्गळा । धरीं पापाचा कंटाळा । येक म्हणती रे मोकळा । मार्ग आमुचा ॥ २४ ॥

काही म्हणतात, अरे अमर्याद वागणाऱ्या, पापाचा कंटाळा धर. काही म्हणतात, आमचा मार्ग अगदी मोकळा आहे, कशाचेच बंधन नाही.

येक म्हणती हें विशेष । करूं नये निंदा द्वेष । येक म्हणती सावकास । दुष्टसंग त्यागावा ॥ २५ ॥

काही म्हणतात, विशेष हेच आहे की निंदा-द्वेष करू नये. काही म्हणतात, निवांतपणे दुष्टांची संगत सोडून द्यावी.

येक म्हणती ज्याचें खावें । त्या सन्मुखचि मरावें । तेणें तत्काळचि पावावें । मोक्षपद ॥ २६ ॥

काही म्हणतात, ज्याचे अन्न खावे, त्याच्यासमोरच मरावे, त्यानेच तत्काळ मोक्षपद प्राप्त होते.

येक म्हणती सांडा गोठी । आधीं पाहिजे ते रोटी । मग करावी चाउटी । सावकास ॥ २७ ॥

काही म्हणतात, या गप्पा सोडा, आधी पोटाची भाकर हवी. मग निवांतपणे बडबड करावी.

येक म्हणती पाउस असावा । मग सकळ योग बरवा । कारण दुष्काळ न पडावा । म्हणिजे बरें ॥ २८ ॥

काही म्हणतात, आधी पाऊस पडावा, मग सर्व काही चांगले जुळून येते. दुष्काळ पडू नये, हेच खरे कारण चांगले.

येक म्हणती तपोनिधी । होतां वोळती सकळ सिद्धी । येक म्हणती रे आधीं । इंद्रपद साधावें ॥ २९ ॥

काही म्हणतात, तपाचा साठा झाला की सर्व सिद्धी प्राप्त होतात. काही म्हणतात, अरे आधी इंद्रपद साध.

येक म्हणती आगम पाहावा । वेताळ प्रसन्न करून घ्यावा । तेणें पाविजे देवा । स्वर्गलोकीं ॥ ३० ॥

काही म्हणतात, आगमशास्त्र पाहावे, वेताळाला प्रसन्न करून घ्यावे, त्याने स्वर्गलोकी देवाची प्राप्ती होते.

येक म्हणती अघोरमंत्र । तेणें होईजे स्वतंत्र । श्रीहरी जयेचा कळत्र । तेचि वोळे ॥ ३१ ॥

काही म्हणतात, अघोरमंत्राने माणूस स्वतंत्र होतो. ज्या शक्तीचा पती स्वतः श्रीहरी आहे, तीच प्रसन्न होते.

ती लागले सर्व धर्म । तेथें कैंचें क्रियाकर्म । येक म्हणती कुकर्म । तिच्या मदे ॥ ३२ ॥

तिच्यामागे लागले की सर्व धर्म गळून पडतात, तेथे क्रियाकर्म उरतच नाही. काही म्हणतात, तिच्या नादात मात्र कुकर्मच घडते.

येक म्हणती येक साक्षप । करावा मृत्यंजयाचा जप । तेणें गुणें सर्व संकल्प । सिद्धीतें पावती ॥ ३३ ॥

काही म्हणतात, एकच खटपट करावी - मृत्युंजयाचा जप करावा. त्यायोगे सर्व संकल्प सिद्धीस जातात.

येक म्हणती बटु भैरव । तेणें पाविजे वैभव । येक म्हणती झोटिंग सर्व । पुर्वितसे ॥ ३४ ॥

काही म्हणतात, बटुक भैरवाची उपासना करावी, त्याने वैभव प्राप्त होते. काही म्हणतात, झोटिंग नावाची देवताच सर्व काही पुरवते.

येक म्हणती काळी कंकाळी । येक म्हणती भद्रकाळी । येक म्हणती उचिष्ट चांडाळी । साहें करावी ॥ ३५ ॥

काही म्हणतात, कंकाळीदेवीची उपासना करावी. काही म्हणतात, भद्रकाळीची. काही म्हणतात, उच्छिष्ट चांडाळिनीचीच मदत घ्यावी.

येक म्हणती विघ्नहर । येक म्हणती भोळा शंकर । येक म्हणती सत्वर । पावे भगवती ॥ ३६ ॥

काही म्हणतात, विघ्नहर्ता गणपतीच पूजावा. काही म्हणतात, भोळा शंकरच खरा. काही म्हणतात, भगवती देवीच लवकर पावते.

येक म्हणती मल्लारी । सत्वरचि सभाग्य करी । येक म्हणती माहा बरी । भक्ति वेंकटेशाची ॥ ३७ ॥

काही म्हणतात, मल्हारी (खंडोबा) माणसाला लवकरच भाग्यवान बनवतो. काही म्हणतात, व्यंकटेशाची भक्तीच सर्वात उत्तम.

येक म्हणती पूर्व ठेवा । येक म्हणती प्रेत्न करावा । येक म्हणती भार घालावा । देवाच वरी ॥ ३८ ॥

काही म्हणतात, पूर्वसंचित हेच सर्वस्व आहे. काही म्हणतात, प्रयत्न करावाच. काही म्हणतात, सगळा भार देवावरच सोपवून द्यावा.

येक म्हणती देव कैंचा । अंतचि पाहातो भल्यांचा । येक म्हणती हा युगाचा । युगधर्म ॥ ३९ ॥

काही म्हणतात, देव कुठे आहे? तो तर चांगल्या माणसांचाच नाश पाहतो. काही म्हणतात, हाच तर या युगाचा युगधर्म आहे.

येक आश्चीर्य मानिती । येक विस्मयो करिती । येक कंटाळोन म्हणती । काये होईल तें पाहावें ॥ ४० ॥

काही याचे आश्चर्य वाटतात, काही चकित होतात, तर काही कंटाळून म्हणतात, जे होईल ते पाहूच.

ऐसे प्रपंचिक जन । लक्षणें सांगतां गहन । परंतु कांहीं येक चिन्ह । अल्पमात्र बोलिलों ॥ ४१ ॥

अशा या संसारी लोकांची लक्षणे सांगायची झाली तर ती फार गहन आहेत. तरीही त्यातील काही थोडी खूण मी येथे थोडक्यात सांगितली.

आतां असो हा स्वभाव । ज्ञात्यांचा कैसा अनुभव । तोहि सांगिजेल सर्व । सावध ऐका ॥ ४२ ॥

असो, आता हा स्वभाव पुरे. ज्ञानी लोकांचा अनुभव कसा असतो, तोही सर्व सांगतो, सावधपणे ऐका.

येक म्हणती करावी भक्ती । श्रीहरी देईल सद्गती । येक म्हणती ब्रह्मप्राप्ती । कर्मेंचि होये ॥ ४३ ॥

काही म्हणतात, भक्तीच करावी, श्रीहरीच सद्गती देईल. काही म्हणतात, कर्मानेच ब्रह्मप्राप्ती होते.

येक म्हणती भोग सुटेना । ज्न्ममरण हें तुटेना । येक म्हणती उर्मी नाना । अज्ञानाच्या ॥ ४४ ॥

काही म्हणतात, भोग काही सुटत नाही, जन्ममरण चुकतच नाही. काही म्हणतात, या सगळ्या केवळ अज्ञानाच्या नाना लहरी आहेत.

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । तेथें कैंचें क्रियाकर्म । येक म्हणती हा अधर्म । बोलोंचि नये ॥ ४५ ॥

काही म्हणतात, सर्व काही ब्रह्मच आहे, तेथे क्रियाकर्म कुठून येणार? काही म्हणतात, हे तर अधर्म आहे, असे बोलूही नये.

येक म्हणती सर्व नासें । उरलें तेंचि ब्रह्म असे । येक म्हणती ऐसें नसे । समाधान ॥ ४६ ॥

काही म्हणतात, सर्वकाही नाश पावते, जे शिल्लक उरते तेच ब्रह्म आहे. काही म्हणतात, असे मुळीच समाधान नसते.

सर्वब्रह्म केवळ ब्रह्म । दोनी पूर्वपक्षाचे भ्रम । अनुभवाचें वेगळें वर्म । म्हणती येक ॥ ४७ ॥

'सर्वच ब्रह्म आहे' आणि 'केवळ उरलेलेच ब्रह्म आहे' हे दोन्ही पूर्वपक्ष भ्रमच आहेत, अनुभवाचे खरे मर्म तर वेगळेच आहे, असे काही म्हणतात.

येक म्हणती हें न घडे । अनुर्वाच्य वस्तु घडे । जें बोलतां मोन्य पडे । वेदशास्त्रांसी ॥ ४८ ॥

काही म्हणतात, असे काही घडतच नाही, ती वस्तूच मुळी शब्दातीत आहे, जिच्याविषयी बोलताना वेदशास्त्रांनाही मौन धरावे लागते.

तव श्रोता अनुवादला । म्हणे निश्चये कोण केला । सिद्धांतमतें अनुभवाला । उरी कैंची ॥ ४९ ॥

तेव्हा श्रोता प्रश्न विचारतो - मग निश्चित असे कोणी ठरवले? सिद्धांतमतानुसार तर अनुभवाला उरीच काही राहत नाही.

अनुभव देहीं वेगळाले । हें पूर्वीच बोलिलें । आतां कांहीं येक केलें । नवचे कीं ॥ ५० ॥

देहानुसार अनुभव वेगवेगळे असतात, हे आधीच सांगितले आहे. आता त्यातून एकच निश्चित काढणे शक्य होत नाही का?

येक साक्षत्वें वर्तती । साक्षी वेगळाचि म्हणती । आपण दृष्टा ऐसी स्थिती । स्वानुभवाची ॥ ५१ ॥

काही जण साक्षित्वाने वागतात, ते साक्षी हा वेगळाच आहे असे मानतात. आपण द्रष्टा आहोत, अशी त्यांची स्वानुभवाची स्थिती असते.

दृश्यापासून द्रष्टा वेगळा । ऐसी अलिप्तपणाची कळा । आपण साक्षत्वें निराळा । स्वानुभवे ॥ ५२ ॥

द्रष्टा हा दृश्यापासून वेगळा आहे, अशी ही अलिप्ततेची कला असते. साक्षित्वाने आपण स्वानुभवाने निराळेच आहोत, असे ते मानतात.

सकळ पदार्थ जाणतां । तो पदार्थाहून पर्ता । देहीं असोनी अलिप्तता । सहजचि जाली ॥ ५३ ॥

सर्व पदार्थांना जाणणारा तो त्या पदार्थांहून पलीकडेच असतो. देहात असूनही अलिप्तता सहजच त्याच्या अंगी असते.

येक ऐसें स्वानुभवें । म्हणती साक्षत्वें वर्तावें । दृश्य असोनि वेगळें व्हावें । द्रष्टेपणें ॥ ५४ ॥

काही जण स्वानुभवाने असे म्हणतात - साक्षित्वाने वागावे, दृश्य असतानाही द्रष्टेपणाने त्याहून वेगळे राहावे.

येक म्हणती नाहीं भेद । वस्तु ठाईंची अभेद । तेथें कैंचा मतिमंद द्रष्टा आणिला ॥ ५५ ॥

काही म्हणतात, भेदच नाही, परब्रह्म वस्तू मुळातच अभेद आहे. तेथे हा द्रष्टा कुठून मतिमंदपणे आणून बसवला?

अवघी साकरचि स्वभावें । तेथें कडु काय निवडावें । द्रष्टा कैंचा स्वानुभवें । अवघेंचि ब्रह्म ॥ ५६ ॥

सर्वकाही स्वभावतःच साखरेसारखे गोडच आहे, तेथे कडू असे काय वेगळे काढावे? स्वानुभवाने पाहता द्रष्टाही कुठे उरतो? सर्वकाही ब्रह्मच आहे.

प्रपंच परब्रह्म अभेद । भेदवादी मानिती भेद । परी हा आत्मा स्वानंद । आकारला ॥ ५७ ॥

प्रपंच आणि परब्रह्म अभेदच आहेत, पण भेदवादी लोक त्यात भेद मानतात. प्रत्यक्षात हा आत्मानंदच आकार धारण करून प्रकटला आहे.

विघुरलें तुप थिजलें । तैसें निर्गुणचि गुणा आलें । तेथें काय वेगळें केलें । द्रष्टेपणें ॥ ५८ ॥

वितळलेले तूप जसे घट्ट होते, तसेच निर्गुणच गुणाला प्राप्त झाले. मग तेथे द्रष्टेपणाने असे काय वेगळे केले गेले?

म्हणौनि द्रष्टा आणी दृश्य । अवघा येकचि जगदीश । द्रष्टेपणाचे सायास । कासयासी ॥ ५९ ॥

म्हणून द्रष्टा आणि दृश्य दोन्ही मिळून तो एकच जगदीश आहे. मग द्रष्टेपणाची ही सर्व खटपट कशासाठी?

ब्रह्मचि आकारलें सर्व । ऐसा येकांचा अनुभव । ऐसे हे दोनी स्वभाव । निरोपिले ॥ ६० ॥

सर्वकाही ब्रह्मच आकाराला आले आहे, असा काहींचा अनुभव असतो. अशा प्रकारे हे दोन्ही स्वभाव सांगितले.

अवघा आत्मा आकाराअ । आपण भिन्न कैंचा उरला । दुसरा अनुभव बोलिला । ऐसियापरी ॥ ६१ ॥

सर्वकाही आत्माच आकाराला आलेला आहे, तर आपण त्याहून वेगळे कसे उरणार? असा हा दुसरा अनुभव या प्रकारे सांगितला.

ऐक तिसरा अनुभव । प्रपंच सारूनियां सर्व । कांहीं नाहीं तोचि देव । ऐसें म्हणती ॥ ६२ ॥

आता तिसरा अनुभव ऐक. हा सगळा प्रपंच बाजूला सारून जे काहीच उरत नाही, तोच देव आहे, असे काही म्हणतात.

दृश्य अवघें वेगळें केलें । केवळ अदृश्यचि उरलें । तेंचि ब्रह्म अनुभविलें । म्हणती येक ॥ ६३ ॥

दृश्य सर्व बाजूला केले असता केवळ अदृश्यच शिल्लक उरते, तेच ब्रह्म म्हणून अनुभवले, असे काही म्हणतात.

परी तें ब्रह्म म्हणों नये । उपायासारिखा अपाये । सुन्यत्वास ब्रह्म काये । म्हणों येईल ॥ ६४ ॥

पण त्याला ब्रह्म म्हणू नये, कारण उपायासारखाच त्यात अपायही दडलेला आहे. शून्यत्वाला ब्रह्म म्हणता येईल का?

दृश्य अवघें वोलांडिलें । अदृश्य सुन्यत्वीं पडिलें । ब्रह्म म्हणौनि मुरडलें । तेथुनिच मागे ॥ ६५ ॥

दृश्य सर्व ओलांडून गेले, पण अदृश्य शून्यत्वातच जाऊन पडले. त्यालाच ब्रह्म म्हणून तेथूनच मागे वळले.

इकडे दृश्य तिकडे देव । मध्यें सुन्यत्वाचा ठाव । तयास मंदबुद्धिस्तव । प्राणी ब्रह्म म्हणे ॥ ६६ ॥

इकडे दृश्य आहे, तिकडे देव आहे, आणि मध्ये शून्यत्वाचा एक टप्पा आहे. मंदबुद्धीमुळे प्राणी त्या शून्यत्वालाच ब्रह्म समजून बसतो.

रायास नाहीं वोळखिलें । सेवकास रावसें कल्पिलें । परी तें अवघें वेर्थ गेलें । राजा देखतां ॥ ६७ ॥

राजाला न ओळखता एखाद्या सेवकालाच राजा समजून बसले, पण खरा राजा प्रत्यक्ष दिसताच ती सर्व कल्पना व्यर्थ ठरते.

तैसें सुन्यत्व कल्पिलें ब्रह्म । पुढें देखतां परब्रह्म । सुन्यत्वचा अवघा भ्रम । तुटोन गेला ॥ ६८ ॥

त्याचप्रमाणे शून्यत्वालाच ब्रह्म मानले गेले होते, पण पुढे प्रत्यक्ष परब्रह्माचे दर्शन झाल्यावर शून्यत्वाचा तो सगळा भ्रम पूर्णपणे तुटून गेला.

परी हा सूक्ष्म आडताळा । वारी विवेकें वेगळा । जैसें दुग्ध घेऊन जळा । राजहंस सांडी ॥ ६९ ॥

पण हा सूक्ष्म अडथळा विवेकानेच बाजूला काढून टाकतो, जसा राजहंस दुधातील पाणी वेगळे काढून टाकतो, त्याप्रमाणे.

आधीं दृश्या सोडिलें । मग सुन्यत्व वोलांडिलें । मूळमायेपरतें देखिलें । परब्रह्म ॥ ७० ॥

प्रथम दृश्य सोडले, मग शून्यत्वही ओलांडले. आणि मूळमायेच्याही पलीकडे असलेले परब्रह्म पाहिले.

वेगळेपणें पाहाणें घडे । तेणें वृत्ति सुन्यत्वीं पडे । पोटीं संदेह पवाडे । सुन्यत्वाचा ॥ ७१ ॥

वेगळेपणाने पाहणे घडले की वृत्ती शून्यत्वातच जाऊन पडते, आणि मनात शून्यत्वाबद्दलचा संशय वाढत जातो.

भिन्नपणें अनुभविलें । तयास सुन्य ऐसें बोलिलें । वस्तु लक्षितां अभिन्न जालें । पाहिजे आधीं ॥ ७२ ॥

वेगळेपणाने जे अनुभवले जाते, त्यालाच शून्य म्हणतात. परब्रह्म वस्तूला ओळखताना आधी स्वतः तिच्याशी अभिन्न व्हायला हवे.

वस्तु आपणचि होणें । ऐसें वस्तुचें पाहाणें । निश्चयेंसीं भिन्नपणें । सुन्यत्व लाभे ॥ ७३ ॥

आपणच त्या परब्रह्म वस्तूरूप होणे, हेच तिला खरोखर पाहणे होय. निश्चितपणे वेगळेपणाने पाहिले तर मात्र शून्यत्वच हाती लागते.

याकारणें सुन्य कांहीं । परब्रह्म होणार नाहीं । वस्तुरूप होऊन पाहीं । स्वानुभवें ॥ ७४ ॥

म्हणून शून्य कधीच परब्रह्म होऊ शकत नाही. स्वतः परब्रह्म वस्तूरूप होऊनच स्वानुभवाने पाहावे.

आपण वस्तु सिद्धचि आहे । मन मी ऐसें कल्पूं नये । साधु सांगती उपाये । तूंचि आत्मा ॥ ७५ ॥

आपण मुळातच सिद्ध अशी परब्रह्म वस्तूच आहोत. 'मी म्हणजे मन' अशी कल्पना करू नये. साधू हाच उपाय सांगतात - तूच आत्मा आहेस.

मन मी ऐसें नाथिलें । संतीं नाहीं निरोपिलें । मानावें कोणाच्या बोलें । मन मी ऐसें ॥ ७६ ॥

'मी म्हणजे मन' ही कल्पना पूर्णपणे खोटी आहे, संतांनी असे कधीच सांगितलेले नाही. मग कोणाच्या सांगण्यावरून 'मी मन आहे' असे मानावे?

संतवचनीं ठेवितां भावे । तोचि शुद्ध स्वानुभव । मनाचा तैसाच स्वभाव । आपण वस्तु ॥ ७७ ॥

संतांच्या वचनावर श्रद्धेने विश्वास ठेवला की तोच शुद्ध स्वानुभव ठरतो. मनाचाही खरा स्वभाव हाच आहे की आपणच ती परब्रह्म वस्तू आहोत.

जयाचा घ्यावा अनुभव । तोचि आपण निरावेव । आपुला घेती अनुभव । विश्वजन ॥ ७८ ॥

ज्याचा अनुभव घ्यायचा आहे, तोच निराकार परब्रह्म आपण स्वतःच आहोत. आणि सर्व जगातील लोक आपल्याच अनुभवाचाच अनुभव घेत असतात.

लोभी धन साधूं गेले । तंव ते लोभी धनचि जाले । मग भाग्यपुरुषीं भोगिलें । सावकास ॥ ७९ ॥

लोभी माणसे धन मिळवायला गेली, पण त्या नादात तीच धनरूप बनून गेली. मग ते धन भाग्यवान पुरुषांनीच निवांतपणे भोगले.

तैसें देहबुद्धी सोडितां । साधकास जालें तत्वता । अनुभवाची मुख्य वार्ता । ते हे ऐसी ॥ ८० ॥

त्याचप्रमाणे देहबुद्धी सोडली असता साधकाला खरोखर हे प्राप्त होते. अनुभवाची मुख्य गोष्ट अशी आहे.

आपण वस्तु मुळीं येक । ऐसा ज्ञानाचा विवेक । येथून हा ज्ञानदशक । संपूर्ण जाला ॥ ८१ ॥

आपण मुळातच ती एकमेव परब्रह्म वस्तूच आहोत, हाच ज्ञानाचा खरा विवेक आहे. येथे हा ज्ञानदशक पूर्ण झाला.

आत्मज्ञान निरोपिलें । येथामतीनें बोलिलें । न्यूनपर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ८२ ॥

आत्मज्ञान येथे जसे सुचले तसे, आपल्या मतीप्रमाणे सांगितले. यात काही उणीव राहिली असेल, तर ती श्रोत्यांनी क्षमा करावी.