मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें । निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥ १ ॥

मागे श्रोत्याने एक शंका काढली होती, तिचे उत्तर आता दिले पाहिजे - निराकार, निरवयव अशा तत्त्वापासून हे सगळे चराचर कसे निर्माण झाले?

याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन । तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे ॥ २ ॥

याचे उत्तर असे की, जे सनातन ब्रह्म आहे, त्यात माया एक मिथ्या आभास म्हणून, केवळ आभासरूपाने (विवर्तरूपाने) उत्पन्न झाली, वास्तविक बदल म्हणून नव्हे.

आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम । तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥ ३ ॥

आरंभी एकच परब्रह्म होते - नित्यमुक्त, निष्क्रिय, परम; त्यातच अव्यक्त, सूक्ष्म अशी मूळमाया उत्पन्न झाली.

आशंका ॥ येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार । तेथें माया वोडंबर । कोठून आली ॥ ४ ॥

शंका - ब्रह्म निराकार, मुक्त, निष्क्रिय आणि निर्विकार आहे; मग हा मायेचा सगळा पसारा कोठून आला?

ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण । निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥ ॥ ५ ॥

ब्रह्म अखंड आणि निर्गुण आहे; तेथे इच्छा धरणार तरी कोण? निर्गुणात, कोणताही गुण नसताना, इच्छा असूच शकत नाही.

मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण । तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥ ६ ॥

मुळातच जर सगुण काहीच नव्हते - म्हणूनच तर त्याला निर्गुण म्हणतात - तर मग तेथे सगुण कसे उत्पन्न झाले?

निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें । लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥ ७ ॥

निर्गुणच सगुण झाले असे म्हणणे हेच मुळी मूर्खपणाचे लक्षण ठरते.

येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव । त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥ ८ ॥

काहीजण म्हणतात, देव निराकार असूनही कर्ता आहे, पण तरीही अकर्ताच राहतो; त्याची ही लीला बिचाऱ्या जीवांना काय कळणार?

येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥ ९ ॥

काहीजण म्हणतात, तो परमात्मा आहे, त्याचा महिमा कोण जाणणार? बिचारा जीवात्मा त्याविषयी काय जाणणार?

उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती । बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता ॥ १० ॥

असे उगाचच त्याचा महिमा सांगत बसतात आणि त्यायोगे शास्त्रांचा खरा अर्थच झाकोळून टाकतात; निर्गुणालाच बळेच कर्ता-अकर्ता ठरवून टाकतात.

मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता । कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥ ११ ॥

मुळातच जेथे कर्तेपण नाही, तेथे कर्ता-अकर्ता कसा असेल? कर्ता आणि अकर्ता ही सगळी गोष्टच मुळात खोटी आहे.

जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण । तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥ १२ ॥

जे मुळातच निर्गुण आहे, तेथे कर्तेपण कसे संभवेल? मग सृष्टी रचण्याची इच्छा धरणार तरी कोण?

इच्छा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची । परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना ॥ १३ ॥

ती इच्छा परमेश्वराची आहे, असे बहुतेकांचे म्हणणे असते; पण त्या निर्गुणाला इच्छा असणे हेच मुळी कळत नाही.

तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें । देवेंविण उभारलें । कोणेपरी ॥ १४ ॥

मग हे सगळे कोणी निर्माण केले, की ते आपोआपच घडले? देवावाचून हे सगळे उभे तरी कसे राहिले?

देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव । येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥ १५ ॥

देवावाचूनच जर सगळे घडले, तर मग देवाला जागाच कोठे उरली? येथे तर देवाचाच अभाव दिसून येतो.

देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता । निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥ १६ ॥

देवाला सृष्टिकर्ता म्हणावे तर त्यातच त्याला सगुणत्व चिकटते; अशाने देवाच्या निर्गुणतेची गोष्टच बुडून जाते.

देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण । कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥ १७ ॥

देव मुळातच निर्गुण आहे असे मानले, तर मग सृष्टीचा कर्ता कोण? कारण कर्तेपणाचा हा सगुण भावही नाशवंतच आहे.

येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर । माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥ १८ ॥

येथे खरा प्रश्न उभा राहतो - हे सगळे चराचर कसे निर्माण झाले? मायेला स्वतंत्र म्हणावे, तर तेही विपरीतच वाटते.

माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली । ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥ १९ ॥

मायेला कोणी निर्माण केले नाही, ती आपोआपच विस्तारली असे म्हटले, तर त्यातही देवाची गोष्ट बुडून जाते.

देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध । ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥ २० ॥

देव स्वतःसिद्ध आणि निर्गुण आहे, मग त्याचा मायेशी काय संबंध, असे म्हटले, तरी तेही परस्परविरोधी वाटते.

सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥ २१ ॥

सगळे कर्तेपण मायेच्याच माथ्यावर टाकले, तर मग भक्तांचा उद्धार करणारा देवच उरत नाही.

देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया । आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥ २२ ॥

देवावाचून नुसतीच माया असेल, तर तिला नाहीसे कोण करील? आणि आम्हा भक्तांना सांभाळणारे मग कोणीच उरणार नाही.

म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार । मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे ॥ २३ ॥

म्हणून माया स्वतंत्र आहे, हा विचार टिकत नाही; मायेला निर्माण करणारा एकच सर्वेश्वर खचितच आहे.

तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार । तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

मग तो ईश्वर नेमका कसा आहे, आणि मायेचे खरे स्वरूप काय आहे, हे आता सविस्तर सांगितले पाहिजे.

श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ २५ ॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे, मन एकाग्र करावे; आता या कथेचा पुढचा धागा लक्षपूर्वक ऐकावा.

येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव । तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥ २६ ॥

या एकाच शंकेविषयी लोकांचे निरनिराळे अनुभव आणि मते आहेत; तीही आता क्रमाने सांगितली जातील.

येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली । देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची ॥ २७ ॥

काहीजण म्हणतात, देवानेच माया निर्माण केली, म्हणून ती विस्तारली; देवाला इच्छाच नसती झाली, तर ही माया आलीच कोठून असती?

येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण । माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही ॥ २८ ॥

काहीजण म्हणतात, देव निर्गुण आहे, तेथे इच्छा धरणार कोण? माया मिथ्या आहे, ती मुळी उत्पन्नच झालेली नाही.

येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें । माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची ॥ २९ ॥

काहीजण म्हणतात, माया तर प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते, तिला नाही असे कसे म्हणावे? माया अनादी आहे, ती ईश्वराचीच शक्ती आहे.

येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे । साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥ ३० ॥

काहीजण म्हणतात, ती खरी असती तर ज्ञानाने ती कशी नाहीशी झाली असती? ती खरी असल्यासारखी भासते, पण प्रत्यक्षात मिथ्याच आहे.

येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें । भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें ॥ ३१ ॥

काहीजण म्हणतात, माया मुळातच मिथ्या असेल, तर मग साधन तरी कशाला करावे? याचे उत्तर असे की मायात्यागासाठीच देवाने भक्तिसाधन सांगितले आहे.

येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें । साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥ ३२ ॥

काहीजण म्हणतात, अज्ञानाच्या भयगंडामुळेच ती मिथ्या भासते; तिच्यासाठी औषधरूपी साधनही घेतले जाते, तरी हे सगळे दृश्य शेवटी मिथ्याच आहे.

अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं । तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥ ३३ ॥

असंख्य साधने सांगितली गेली, अनेक मते गोंधळून गेली; तरीही माया काही सुटत नाही, मग तिला मिथ्या तरी कसे म्हणावे?

मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं । मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया ॥ ३४ ॥

योगशास्त्र तिला मिथ्या म्हणते, वेद-शास्त्रे-पुराणे तिला मिथ्या म्हणतात, अनेक निरूपणांतूनही मायेला मिथ्याच म्हटले गेले आहे.

माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली । मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥ ३५ ॥

माया मिथ्या म्हटल्याने ती निघून गेली, असे कधी ऐकिवात नाही; उलट मिथ्या म्हणताच ती अधिकच घट्ट चिकटते.

जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन । तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे ॥ ३६ ॥

ज्याच्या अंतरी खरे ज्ञान नाही, ज्याने सज्जनांना कधी ओळखलेच नाही, त्याला हा मिथ्या अहंकार खराच वाटतो.

जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला । पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥ ३७ ॥

ज्याने जसा दृढ निश्चय केला, त्याला तसेच फळ मिळते; जो जसे पाहतो, तसेच त्याला प्रतिबिंबित होऊन दिसते - माया अशी आहे.

येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि । थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥ ३८ ॥

काहीजण म्हणतात, माया कोठे आहे? जे काही आहे ते सगळे ब्रह्मच आहे; तूप विरघळलेले असो वा घट्ट झालेले, त्याची एकता कधी मोडत नाही.

थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें । साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥ ३९ ॥

काहीजण याला आक्षेप घेतात - विरघळणे आणि घट्ट होणे या अवस्था मुळी स्वरूपाला लावताच येत नाहीत; अशा दाखल्याने युक्तिवादच मोडून पडतो.

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म । तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं ॥ ४० ॥

काहीजण म्हणतात, सर्व ब्रह्मच आहे; ज्याला हे मर्म कळत नाही, त्याच्या अंतरीचा भ्रम अजून गेलेलाच नाही.

येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व । सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे ॥ ४१ ॥

काहीजण म्हणतात, देव तर एकच आहे, मग हे 'सर्व' कोठून आणले? 'सर्व ब्रह्म' आहे हे तर एक विलक्षण आश्चर्यच वाटते.

येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें । सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ४२ ॥

काहीजण म्हणतात, एकच खरे आहे, त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच नाही; अशा रीतीने 'सर्व ब्रह्म' आहे हे अगदी सहजपणे सिद्ध होते.

सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें । ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥ ४३ ॥

सगळे एकसमयावच्छेदे मिथ्या ठरवले की जे उरते तेच खरे ब्रह्म - असे शास्त्राधारे काहीजण म्हणतात.

आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण । आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥ ४४ ॥

अलंकार आणि सोने यांत काही भेदच नाही; एवढी खटपट करणे म्हणजे केवळ व्यर्थ श्रम, असे काहीजण म्हणतात.

हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी । वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥ ४५ ॥

याला आक्षेप असा - असा तोकडा, अपुरा दाखला वस्तूला कसा लागू पडेल? रंगरूप असलेल्या गोष्टीची निराकाराशी बरोबरी होऊच शकत नाही.

सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता । आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे ॥ ४६ ॥

सोन्याकडे नीट पाहिले तर त्याचे मूळ स्वरूप स्पष्टच दिसते; अलंकार पाहिला तरी तो सोनेच असतो, दुसरे काही नाही.

मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत । पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे ॥ ४७ ॥

सोने हे मुळातच जड, आंशिक आणि पिवळे असे प्रकट रूप आहे; अशा अपूर्ण गोष्टीचा दाखला परिपूर्ण वस्तूला कसा लागू करता येईल?

दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी । सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें ॥ ४८ ॥

कोणताही दाखला हा शेवटी आंशिकच असतो, तो फक्त समजावण्यापुरता दिला जातो; पण समुद्र आणि त्याची लाट यांत खरेच काही भेद आहे का?

उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट । येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥ ४९ ॥

दाखले उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा प्रकारचे असतात; एखादा चांगला दाखला अर्थ स्पष्ट करतो, तर वाईट दाखला उलट संशयच वाढवतो.

कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी । साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥ ५० ॥

समुद्र कोठे आणि लाट कोठे? अचलाची तुलना चलाशी करणे आणि हा देखावा खराच मानणे, हे मुळी योग्य नाही.

वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना । येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥ ५१ ॥

हा सगळा देखावा म्हणजे केवळ कल्पनाच आहे, जी लोकांना नाना भास दाखवते; त्याच्यापलीकडे पाहिले तर तेथे ब्रह्मच आहे, हे जाणावे.

ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका । तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी ॥ ५२ ॥

असा एकमेकांशी वाद चालू असता एक शंका मात्र अजून शिल्लक राहिली; तीच आता पुढे सावध होऊन ऐकावी.

माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली । म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥ ५३ ॥

माया मिथ्या आहे हे कळले, पण मग ती ब्रह्मात उत्पन्न तरी कशी झाली? निर्गुणानेच ती केली असे म्हणावे, तर ती मुळातच मिथ्या आहे.

मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई । करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित ॥ ५४ ॥

मिथ्या या शब्दातच काही नसते, मग तेथे कोणी काय केले असे म्हणता येईल? आणि निर्गुणाच्या ठिकाणी काही 'करणे' घडणेही अशक्यच आहे.

कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप । तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा ॥ ५५ ॥

मुळातच कर्ता निराकार आहे, आणि त्याने केलेलेही मिथ्याच आहे; तरीदेखील आता श्रोत्यांची ही शंका फेडली जाईल.