अंतरी गेलीयां अमृत । बाह्या काया लखलखित । अंतरस्थिति बाणतां संत । लक्षणें कैसीं ॥ १ ॥

आत अमृत सेवन केले की बाहेरची कायाही तेजस्वी दिसू लागते. अंतरंगात संतस्थिती बाणल्यावर त्याची बाह्य लक्षणे कशी असतात, ते आता सांगतो.

जालें आत्मज्ञान बरवें । हे कैसेनि पां जाणावें । म्हणौनि बोलिलीं स्वभावें । साधुलक्षणें ॥ २ ॥

आत्मज्ञान खरोखर झाले आहे की नाही, हे कसे ओळखावे? म्हणून साधूंची स्वाभाविक लक्षणे सांगितली आहेत.

ऐक सिद्धांचे लक्षण । सिद्ध म्हणिजे स्वरूप जाण । तेथें पाहातां वेगळेपण । मुळीच नाहीं ॥ ३ ॥

सिद्धांचे लक्षण ऐक - सिद्ध म्हणजेच स्वरूपच होय, हे जाण. तेथे पाहिले असता वेगळेपणा मुळीच नसतो.

स्वरूप होऊन राहिजे । तया नाव सिद्ध बोलिजे । सिद्धस्वरूपींच साजे । सिद्धपण ॥ ४ ॥

जो स्वरूपच होऊन राहतो, त्यालाच सिद्ध म्हणतात. सिद्धत्व हे सिद्ध-स्वरूपातच शोभून दिसते.

वेदशास्त्रीं जें प्रसिद्ध । सस्वरूप स्वतसिद्ध । तयासिच बोलिजे सिद्ध । अन्यथा न घडे ॥ ५ ॥

वेदशास्त्रांत जे स्वतःसिद्ध असे स्वरूप प्रसिद्ध आहे, त्यालाच सिद्ध म्हणतात, अन्यथा ते घडूच शकत नाही.

तथापी बोलों काहीं येक । साधकास कळाया विवेक । सिद्धलक्षणाचें कौतुक । तें हें ऐसें असे ॥ ६ ॥

तरीही साधकाला विवेक कळावा म्हणून काही सांगतो. सिद्धांच्या लक्षणांची ही किमया अशी आहे.

अंतरस्थित स्वरूप जाली । पुढें काया कैसी वर्तली । जैसी स्वप्नीची नाथिली । स्वप्नरचना ॥ ७ ॥

अंतरंगात स्वरूपस्थिती प्राप्त झाल्यावर पुढे काया कशी वागते? जशी स्वप्नातील रचना खोटी असते, तशीच.

तथापि सिद्धांचें लक्षण । कांहीं करूं निरूपण । जेणें बाणे अंतर्खूण । परमार्थाची ॥ ८ ॥

तरीही सिद्धांचे काही लक्षण सांगतो, ज्यायोगे परमार्थाची अंतर्खूण अंगी बाणेल.

सदा स्वरूपानुसंधान। हें मुख्य साधूचें लक्षण । जनीं असोन आपण । जनावेगळा ॥ ९ ॥

सतत स्वरूपाचे अनुसंधान असणे, हेच साधूचे मुख्य लक्षण होय. तो लोकांत असूनही लोकांहून वेगळा असतो.

स्वरूपीं दृष्टी पडतां । तुटोन गेली संसारचिंता । पुढें लागली ममता । निरूपणाची ॥ १० ॥

स्वरूपावर दृष्टी पडताच संसाराची चिंता तुटून गेली. त्यानंतर त्याला निरूपणाचीच ओढ लागली.

हें साधकाचें लक्षण । परी सिद्धाआंगीं असे जाण । सिद्धलक्षण साधकेंविण । बोलोंच नये ॥ ११ ॥

हे तर साधकाचे लक्षण आहे, पण ते सिद्धाच्याही अंगी असतेच, हे जाणून घे. सिद्धाचे लक्षण साधकावाचून वर्णनच करता येत नाही.

बाह्य साधकाचें परी । आणी स्वरूपाकार अंतरीं । सिद्धलक्षण चतुरीं । जाणिजे ऐसें ॥ १२ ॥

बाहेरून साधकासारखा दिसणारा, पण अंतरंगात स्वरूपाकार झालेला - असेच सिद्धाचे लक्षण चतुर लोकांनी जाणावे.

संदेहरहीत साधन । तेचि सिद्धांचे लक्षण । अंतर्बाह्य समाधान । चळेना ऐसें ॥ १३ ॥

संशयरहित असे साधन, हेच सिद्धांचे लक्षण होय. त्याचे अंतर्बाह्य समाधान कधीही ढळत नाही.

अचळ जाली अंतरस्थिती । तेथें चळणास कैची गती । स्वरूपीं लागतां वृत्ती । स्वरूपचि जाली ॥ १४ ॥

त्याची अंतरस्थिती अचल झालेली असते, तेथे चंचलतेला वावच नसतो. वृत्ती स्वरूपाला लागताच ती स्वरूपच होऊन जाते.

मग तो चळतांच अचळ । चंचळपणें निश्चळ । निश्चळ असोन चंचळ । देह त्याचा ॥ १५ ॥

मग तो हालचाल करत असतानाही आतून अचलच असतो, चंचल दिसत असतानाही निश्चलच असतो. त्याचा देह चंचल असला तरी तो स्वतः निश्चलच राहतो.

स्वरूपीं स्वरूपचि जाला । मग तो पडोनिच राहिला । अथवा उठोनि पळाला । तरी चळेना ॥ १६ ॥

स्वरूपात स्वरूपच होऊन गेल्यावर तो पडून राहिला किंवा उठून धावला, तरी त्याच्यात काहीच फरक पडत नाही.

येथें कारण अंतरस्थिती । अंतरींच पाहिजे निवृत्ती । अंतर लागलें भगवंतीं । तोचि साधु ॥ १७ ॥

यात खरे कारण अंतरस्थिती आहे, निवृत्ती अंतरंगातच व्हायला हवी. ज्याचे अंतःकरण भगवंताला लागलेले आहे, तोच खरा साधू.

बाह्य भलतैसें असावे । परी अंतर स्वरूपीं लागावें । लक्षणे दिसती स्वभावें । साधुआंगीं ॥ १८ ॥

बाहेरून तो कसाही असो, पण अंतःकरण स्वरूपातच लागलेले असावे. अशी लक्षणे साधूच्या अंगी स्वाभाविकपणे दिसून येतात.

राजीं बैसतां अवलिळा । आंगीं बाणे राजकळा । स्वरूपीं लागतां जिव्हाळा । लक्षणे बाणती ॥ १९ ॥

राजसिंहासनावर बसताच आपोआप राजकळा अंगी बाणते, तशीच स्वरूपाशी जिव्हाळा जडताच ती सर्व लक्षणे अंगी बाणतात.

येरव्ही अभ्यास करितां । हाता न चढती सर्वथा । स्वरूपीं राहावें तत्त्वतां । स्वरूप हौनी ॥ २० ॥

अन्यथा नुसता अभ्यास करून ही लक्षणे मुळीच हाती लागत नाहीत. खरोखर स्वरूपच होऊन स्वरूपातच राहायला हवे.

अभ्यासाचा मुगुटमणी । वृत्ती राहावी निर्गुणीं । संतसंगें निरूपणीं । स्थिती बाणे ॥ २१ ॥

सर्व अभ्यासाचा मुकुटमणी म्हणजे वृत्ती निर्गुणात स्थिर राहणे. ही स्थिती संतांच्या संगतीने आणि निरूपणानेच अंगी बाणते.

ऐसीं लक्षणें बरवीं । स्वरूपाकारें अभ्यासावीं । स्वरूप सोडितां गोसावी । भांबावती ॥ २२ ॥

अशी ही चांगली लक्षणे स्वरूपाकार होऊनच जोपासावीत. स्वरूप सोडून वागू गेल्यास मोठे साधकही गोंधळून जातात.

आतां असो हें बोलणें । ऐका साधूची लक्षणें । जेणें समाधान बाणे । साधकाअंगीं ॥ २३ ॥

असो, आता साधूंची लक्षणे ऐका, ज्यामुळे साधकाच्या अंगी समाधान बाणते.

स्वरूपीं भरतां कल्पना । तेथें कैंची उरेल कामना । म्हणौनियां सधुजना । कामचि नाहीं ॥ २४ ॥

कल्पना स्वरूपातच भरून राहिली की तेथे कामना उरतेच कशी? म्हणूनच साधुजनांना कामनाच नसते.

कल्पिला विषयो हातींचा जावा । तेणें गुणें क्रोध यावा । साधुजनाचा अक्षै ठेवा । जाणार नाहीं ॥ २५ ॥

इच्छिलेला विषय हातातून निसटला की त्यामुळे क्रोध येतो. पण साधुजनांचा ठेवा अक्षय असतो, तो कधी निसटतच नाही.

म्हणोनि ते क्रोधरहित । जाणती स्वरूप संत । नासिवंत हे पदार्थ । सांडुनिया ॥ २६ ॥

म्हणूनच ते संत क्रोधरहित असतात, ते स्वरूप जाणतात आणि हे नाशिवंत पदार्थ सोडून देतात.

जेथें नाहीं दुसरी परी । क्रोध यावा कोणावरी । क्रोधरहित चराचरीं । साधुजन वर्तती ॥ २७ ॥

जेथे दुसरे काही अस्तित्वातच नाही, तेथे क्रोध कोणावर यावा? म्हणूनच साधुजन या सर्व चराचरात क्रोधरहित वावरतात.

आपुला आपण स्वानंद । कोणावरी करावा मद । याकारणें वादवेवाद । तुटोन गेला ॥ २८ ॥

आपणच आपला स्वानंद असल्यावर कोणावर गर्व करावा? म्हणूनच त्यांच्यातील वादविवादच तुटून गेलेला असतो.

साधु स्वरूप निर्विकार । तेथें कैंचा तिरस्कार । आपला आपण मत्सर । कोणावरी करावा ॥ २९ ॥

साधू हा निर्विकार स्वरूपच असतो, तेथे तिरस्कार कुठून येणार? आपणच आपले स्वरूप असताना मत्सर कोणावर करावा?

साधु वस्तु अनायासें । याकारणें मत्सर नसे । मदमत्सराचें पिसें । साधुसी नाहीं ॥ ३० ॥

साधू हा सहजपणेच परब्रह्मवस्तू असतो, म्हणून त्याला मत्सर नसतो. मद-मत्सराचे वेड साधूला मुळीच नसते.

साधु स्वरूप स्वयंभ । तेथें कैंचा असेल दंभ । जेथे द्वैताचा आरंभ जालाच नाही ॥ ३१ ॥

साधू हा स्वयंसिद्ध स्वरूपच असतो, तेथे ढोंग असणार तरी कसे? जेथे द्वैताचा उगमच झालेला नाही, तेथे दंभ कुठून येणार?

जेणें दृष्य केलें विसंच । तयास कैंचा हो प्रपंच । याकारणें निःप्रपंच । साधु जाणावा ॥ ३२ ॥

ज्याने हे सर्व दृश्य पूर्णपणे विसंगत म्हणजे मिथ्या ठरवून टाकले, त्याला प्रपंच असणार तरी कसा? म्हणूनच साधू हा निःप्रपंची म्हणजे संसाररहित जाणावा.

अवघें ब्रह्मांड त्याचे घर । पंचभूतिक हा जोजार । मिथ्या जाणोन सत्वर । त्याग केला ॥ ३३ ॥

अवघे ब्रह्मांड हेच त्याचे घर आहे. हा पंचभूतांचा पसारा मिथ्या आहे हे जाणून त्याने तत्काळ त्याचा त्याग केलेला असतो.

याकारणें लोभ नसे । साधु सदा निर्लोभ असे । जयाची वासना समरसे । शुद्धस्वरूपीं ॥ ३४ ॥

म्हणूनच त्याला लोभ नसतो, साधू सदैव निर्लोभी असतो. त्याची वासना शुद्ध स्वरूपातच विलीन झालेली असते.

आपुला आपण आघवा । स्वार्थ कोणाचा करावा । म्हणोनि साधु तो जाणावा । शोकरहित ॥ ३५ ॥

आपणच स्वतः सर्वकाही असल्यावर स्वार्थ कोणाचा साधावा? म्हणूनच साधू हा शोकरहित असतो, असे जाणावे.

दृष्य सांडुन नासिवंत । स्वरूप सेविलें शाश्वत । याकारणें शोकरहित । साधु जाणावा ॥ ३६ ॥

नाशिवंत दृश्य जग सोडून त्याने शाश्वत स्वरूपाचेच सेवन केलेले असते. म्हणूनच साधू शोकरहित असतो, हे जाणावे.

शोकें दुखवावी वृत्ती । तरी ते जाहली निवृत्ती । म्हणोनि साधु आदिअंतीं । शोकरहीत ॥ ३७ ॥

शोकाने वृत्तीला दुःख व्हावे, तर ती वृत्तीच निवृत्त झालेली असते. म्हणून साधू आरंभापासून अंतापर्यंत शोकरहित असतो.

मोहें झळंबावें मन । तरी तें जाहालें उन्मन । याकारणें साधुजन । मोहातीत ॥ ३८ ॥

मोहाने मनाला व्याकुळ व्हावे, तर ते मनच उन्मन म्हणजे मनातीत होऊन गेलेले असते. म्हणूनच साधुजन मोहातीत असतात.

साधु वस्तु अद्वये । तेथें वाटेल भये । परब्रह्म तें निर्भये । तोचि साधु ॥ ३९ ॥

साधू हा अद्वैत वस्तूच असतो, तेथे भय कोणाला वाटणार? जे परब्रह्म निर्भय आहे, तोच साधू होय.

याकारणें भयातीत । साधु निर्भय निवांत । सकळांस मांडेल अंत । साधु अनंतरूपी ॥ ४० ॥

म्हणूनच साधू भयातीत, निर्भय आणि निवांत असतो. सर्व गोष्टींचा अंत होईल, पण अनंतरूपी असा साधू मात्र अंतरहितच राहतो.

सत्यस्वरूपें अमर जाला । भये कैंचें वाटेल त्याला । याकारणें साधुजनाला । भयेचि नाहीं ॥ ४१ ॥

सत्यस्वरूपानेच तो अमर झालेला असतो, त्याला भय वाटणार तरी कसे? म्हणूनच साधुजनांना भयच नसते.

जेथें नाहीं द्वंद्वभेद । आपला आपण अभेद । तेथें कैंचा उठेल खेद । देहबुद्धीचा ॥ ४२ ॥

जेथे द्वंद्व-भेदच नाही, आपणच आपल्याशी अभेद आहोत, तेथे देहबुद्धीचा खेद उठणार तरी कसा?

बुद्धिनें नेमिलें निर्गुणा । त्यास कोणीच नेईना । याकारणें साधुजना । खेदचि नाहीं ॥ ४३ ॥

बुद्धीने जे निर्गुणात स्थिर झाले, त्याला कोणीही हलवू शकत नाही. म्हणूनच साधुजनांना खेदच नसतो.

आपण एकला ठाईचा । स्वार्थ करावा कोणाचा । दृष्य नसतां स्वार्थाचा । ठावचि नाहीं ॥ ४४ ॥

आपण मुळातच एकटेच आहोत, मग स्वार्थ कोणासाठी साधावा? दृश्यच अस्तित्वात नसताना स्वार्थाला जागाच उरत नाही.

साधु आपणचि येक । तेथें कैंचा दुःखशोक । दुजेविण अविवेक । येणार नाहीं ॥ ४५ ॥

साधू हा आपणच एकटा असतो, तेथे दुःख-शोक कुठून येणार? दुसरे काही नसताना अविवेक येऊच शकत नाही.

आशा धरितां परमार्थाची । दुराशा तुटली स्वार्थाची । म्हणोनि नैराशता साधूची । वोळखण ॥ ४६ ॥

परमार्थाची आशा धरताच स्वार्थाची दुराशा तुटून गेली. म्हणून साधूची खूण म्हणजे ऐहिक आशांपासून मुक्त असणे, ही होय.

मृदपणें जैसे गगन । तैसें साधुचें लक्षण । याकरणें साधुवचन । कठीण नाहीं ॥ ४७ ॥

आकाश जसे मृदू म्हणजे कोमल, विरोधरहित असते, तसेच साधूचे लक्षण असते. म्हणूनच साधूचे वचन कधी कठोर नसते.

स्वरूपाचा संयोगीं । स्वरूपचि जाला योगी । याकरणें वीतरागी । निरंतर ॥ ४८ ॥

स्वरूपाशी संयोग साधून योगी स्वतःच स्वरूप होऊन जातो. म्हणूनच तो निरंतर वीतरागी म्हणजे आसक्तिरहित असतो.

स्थिती बाणतां स्वरूपाची । चिंता सोडीली देहाची । याकरणें होणाराची । चिंता नसे ॥ ४९ ॥

स्वरूपाची स्थिती अंगी बाणताच त्याने देहाची चिंता सोडून दिलेली असते. म्हणून पुढे काय होईल याचीही त्याला चिंता नसते.

स्वरूपीं लागतां बुद्धी । तुटे अवघी उपाधी । याकारणें निरोपाधी । साधुजन ॥ ५० ॥

बुद्धी स्वरूपाला लागताच सर्व उपाधी तुटून जाते. म्हणूनच साधुजन उपाधीरहित असतात.

साधु स्वरूपींच राहे । तेथें संगचि न साहे । म्हणोनि साधु तो न पाहे । मानापमान ॥ ५१ ॥

साधू स्वरूपातच राहतो, तेथे कशाचाच संग टिकत नाही. म्हणूनच साधू मान-अपमानाकडे लक्षच देत नाही.

अलक्षास लावी लक्ष । म्हणोनि साधु परम दक्ष । वोढूं जाणती कैपक्ष । परमार्थाचा ॥ ५२ ॥

जे लक्ष्यच होऊ शकत नाही, त्यालाही तो लक्ष्य बनवतो, म्हणून साधू अत्यंत दक्ष असतो. तो परमार्थाची बाजू ओढून घेण्यात कुशल असतो.

स्वरूपीं न साहे मळ । म्हणोनि साधु तो निर्मळ । साधु स्वरूपचि केवळ । म्हणोनियां ॥ ५३ ॥

स्वरूपाला मळ चिकटूच शकत नाही, म्हणून साधू निर्मळ असतो. साधू हा केवळ स्वरूपच असतो, म्हणूनच.

सकळ धर्मामधें धर्म । स्वरूपीं राहाणें हा स्वधर्म । हेंचि जाणें मुख्य वर्म । साधुलक्षणाचें ॥ ५४ ॥

सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ धर्म म्हणजे स्वरूपातच राहणे, हाच खरा स्वधर्म होय. हेच साधूच्या लक्षणाचे मुख्य मर्म जाणावे.

धरीतां साधूची संगती । आपषाच लागे स्वरूपस्थिती । स्वरूपस्थितीनें बाणती । लक्षणें आंगीं ॥ ५५ ॥

साधूची संगत धरली की आपोआपच स्वरूपस्थिती प्राप्त होते. आणि त्या स्वरूपस्थितीनेच ही सर्व लक्षणे अंगी बाणतात.

ऐसीं साधूचीं लक्षणें । आंगीं बाणती निरूपणें । परंतु स्वरूपीं राहाणें । निरंतर ॥ ५६ ॥

अशी ही साधूची लक्षणे निरूपणाने अंगी बाणतात, परंतु त्यासाठी स्वरूपातच निरंतर राहायला हवे.

निरंतर स्वरूपीं साहातां । स्वरूपचि होईजे तत्त्वतां । मग लक्षणें आंगीं बाणतां । वेळ नाहीं ॥ ५७ ॥

निरंतर स्वरूपात राहिले असता खरोखर स्वरूपच होऊन जाते. मग ही सर्व लक्षणे अंगी बाणायला वेळच लागत नाही.

स्वरूपीं राहिल्यां मती । अवगुण अवघेचि साडती । परंतु यासी सत्संगती । निरूपण पाहिजे ॥ ५८ ॥

बुद्धी स्वरूपात स्थिर राहिली की सर्व अवगुण गळून पडतात. परंतु त्यासाठी सत्संगती आणि निरूपण आवश्यक असते.

सकळ सृष्टीचा ठाईं । अनुभव येकचि नाहीं । तो बोलिजेल सर्वहि । पुढिले समासीं ॥ ५९ ॥

या संपूर्ण सृष्टीत सर्वांचा अनुभव एकसारखा नसतो. तो सर्व अनुभव पुढील समासात सांगितला जाईल.

कोणें स्थितीनें राहाती । कैसा अनुभव पाहाती । रामदास म्हणे श्रोतीं । अवधान देणें ॥ ६० ॥

लोक कोणत्या स्थितीत राहतात, कोणता अनुभव घेतात, हे रामदास म्हणतात, श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावे.