केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे । पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

जो अगदी मूर्ख असतो त्याला हे कळत नाही, म्हणूनच पंचभूतांची लक्षणे स्पष्ट करून सांगणे भाग पडले.

पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां न वचे वेगळा केला । परंतु कांहीं येक वेगळाला । करून दाऊं ॥ २ ॥

पंचभूतांचे असे मिश्रण झाले आहे की आता त्यांना पूर्णपणे वेगळे करता येत नाही. तरीही काही अंशी वेगळे करून दाखवतो.

पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लहान थोरें । खडे गुंडे बहुत प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥ ३ ॥

पर्वत, दगड, शिळा, शिखरे, निरनिराळ्या रंगांचे लहानमोठे खडे-गोटे - हे सर्व पृथ्वी तत्त्वाचे रूप जाणावे.

नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां । वाळुकें वाळु अनेका । मिळोन पृथ्वी ॥ ४ ॥

निरनिराळ्या ठिकाणची निरनिराळ्या रंगांची माती आणि अनेक प्रकारची वाळू - या सर्वांच्या मिळण्याने पृथ्वी बनते.

पुरें पट्टणें मनोहरें । नाना मंदिरें दामोदरें । नाना देवाळयें शिखरें । मिळोन पृथ्वी ॥ ५ ॥

सुंदर नगरे, गावे, अनेक देवमंदिरे आणि त्यांची शिखरे - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

सप्त द्वीपावती पृथ्वी । काये म्हणोनि सांगावी । नव खंडे मिळोन जाणावी । वसुंधरा ॥ ६ ॥

सात द्वीपांनी युक्त अशी ही पृथ्वी काय म्हणून वर्णन करावी? नऊ खंड मिळून ही वसुंधरा बनलेली आहे, असे जाणावे.

नाना देव नाना नृपती । नाना भाषा नाना रिती । लक्ष चौयासी उत्पत्ती । मिळोन पृथ्वी ॥ ७ ॥

निरनिराळे देव, निरनिराळे राजे, निरनिराळ्या भाषा-रीती आणि चौऱ्यांशी लाख योनींची उत्पत्ती - हे सर्व मिळून पृथ्वीच होय.

नाना उद्वसें जें वनें । नाना तरुवरांचीं बनें । गिरीकंदरें नाना स्थानें । मिळोन पृथ्वी ॥ ८ ॥

उजाड रानेवने, नानाविध वृक्षांची जंगले, डोंगरदऱ्या आणि अनेक स्थळे - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

नाना रचना केली देवीं । जे जे निर्मिली मानवी । सकळ मिळोन पृथ्वी । जाणिजें श्रोतीं ॥ ९ ॥

देवांनी ज्या नाना रचना केल्या, आणि मानवाने जे जे निर्माण केले, ते सर्व मिळूनच पृथ्वी बनते, हे श्रोत्यांनी जाणावे.

नाना धातु सुवर्णादिक । नाना रत्नें जे अनेक । नाना काष्ठवृक्षादिक । मिळोन पृथ्वी ॥ १० ॥

सोन्यासारखे विविध धातू, विविध प्रकारची अनेक रत्ने आणि लाकूड-वृक्ष इत्यादी - हे सर्व मिळून पृथ्वीच बनते.

आतां असो हें बहुवस । जडांश आणी कठिणांश । सकळ पृथ्वी हा विश्वास । मानिला पाहिजे ॥ ११ ॥

असो, हे विस्ताराने किती सांगावे? जड आणि कठीण असा जो अंश असतो, तो सर्व पृथ्वीच होय, असा दृढ विश्वास बाळगावा.

बोलिलें पृथ्वीचे रूप । आतां सांगिजेल आप । श्रोतीं वोळखावें रूप । सावध होऊनी ॥ १२ ॥

पृथ्वीचे स्वरूप सांगितले. आता आप तत्त्वाचे स्वरूप सांगतो. श्रोत्यांनी सावध होऊन त्याचे रूप ओळखावे.

वापी कूप सरोवर । नाना सरितांचें जें नीर । मेघ आणी सप्त सागर । मिळोन आप ॥ १३ ॥

विहिरी, आड, तळी, नानाविध नद्यांचे पाणी, ढग आणि सात समुद्र - हे सर्व मिळून आप तत्त्व बनते.

क्षारसमुद्र दिसताहे । सकळ जन दृष्टीस पाहे । जेथें लवण होताहे । तोचि क्षारसिंधु ॥ १४ ॥

खारट समुद्र सर्वांना दिसतोच आहे, जिथे मीठ तयार होते, तोच हा खारसमुद्र होय.

येक दुधाचा सागर । त्या नाव क्षीरसागर । देवें दिधला निरंतर । उपमन्यासी ॥ १५ ॥

एक दुधाचा सागर आहे, त्याला क्षीरसागर म्हणतात. तो देवाने उपमन्यू ऋषींना कायमचा प्रसाद म्हणून दिला होता.

येक समुद्र मद्याचा । येक जाणावा घृताचा । येक निखळ दह्याचा । समुद्र असे ॥ १६ ॥

एक समुद्र मद्याचा आहे, एक तुपाचा आहे आणि एक निव्वळ दह्याचाही समुद्र आहे, हे जाणावे.

येक उसाच्या रसाचा । येक तो शुद्ध जळाचा । ऐसा सातां समुद्राचा । वेढा पृथ्वीयेसी ॥ १७ ॥

एक ऊसाच्या रसाचा समुद्र आहे आणि एक शुद्ध पाण्याचा. अशा प्रकारे सात समुद्रांनी ही पृथ्वी वेढलेली आहे.

एवं भूमंडळीचें जळ । नाना स्थळींचें सकळ । मिळोन अवघें केवळ । आप जाणावें ॥ १८ ॥

अशा प्रकारे या पृथ्वीवरील अनेक ठिकाणचे सर्व पाणी मिळून, ते सर्व आप तत्त्वच आहे, असे जाणावे.

पृथ्वीगर्भीं कितीयेक । पृथ्वीतळीं आवर्णोदक । तिहीं लोकींचें उदक । मिळोन आप ॥ १९ ॥

पृथ्वीच्या गर्भात असलेले पाणी, पृथ्वीखालचे आवरणरूप पाणी आणि तिन्ही लोकांतील पाणी - हे सर्व मिळून आप तत्त्व होय.

नाना वल्ली बहुवस । नाना तरुवरांचे रस । मधु पारा अमृत विष । मिळोन आप ॥ २० ॥

अनेक वेली, अनेक वृक्षांचे रस, मध, पारा, अमृत आणि विष - हे सर्व मिळून आप तत्त्व होय.

नाना रस स्नेहादिक । याहि वेगळे अनेक । जगावेगळे अवश्यक । आप बोलिजे ॥ २१ ॥

याहूनही वेगळे असे अनेक रस, तेल-तुपासारखे स्निग्ध पदार्थ आणि जगात आवश्यक असणारे इतर द्रव पदार्थ - हे सर्व आप तत्त्व म्हटले जाते.

सारद्र आणी सीतळ । जळासारिखें पातळ । शुक्लीत शोणीत मूत्र लाळ । आप बोलिजे ॥ २२ ॥

ओलसर, थंड आणि पाण्यासारखे पातळ असे जे असते, तसेच वीर्य, रक्त, मूत्र, लाळ - हे सर्व आप तत्त्व म्हटले जाते.

आप संकेतें जाणावें । पातळ बोलें वोळखावें । मृद सीतळ स्वभावें । आप बोलिजे ॥ २३ ॥

आप तत्त्व या खुणेने ओळखावे - जे पातळ असते, त्याला आप म्हणावे. जे स्वभावतः मऊ आणि थंड असते, त्यालाही आप म्हणतात.

जाला आपाचा संकेत । पातळ मृद गुळगुळित । स्वेद श्लेष्मा अश्रु समस्त । आप जाणावें ॥ २४ ॥

अशी आप तत्त्वाची खूण झाली - जे पातळ, मऊ आणि गुळगुळीत असते. घाम, कफ, अश्रू - हे सर्वही आप जाणावे.

तेज ऐका सावधपणें । चंद्र सूर्य तारांगणें । दिव्य देह सतेजपणें । तेज बोलिजे ॥ २५ ॥

आता तेज तत्त्व सावधपणे ऐका. चंद्र, सूर्य, तारे आणि तेजस्वी दिव्य देह - हे सर्व तेज तत्त्व म्हटले जाते.

वन्ही मेघीं विद्युल्यता । वन्ही सृष्टी संव्हारिता । वन्ही सागरा जाळिता । वडवानळु ॥ २६ ॥

ढगांतील वीज हाही अग्नीच, सृष्टीचा संहार करणारा प्रलयाग्नीही अग्नीच आणि समुद्राला जाळणारा वडवानळही अग्नीच होय.

वन्ही शंकराचे नेत्रींचा । वन्ही काळाचे क्षुधेचा । वन्ही परीघ भूगोळाचा । तेज बोलिजे ॥ २७ ॥

शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यातील अग्नी, कळाच्या भुकेचा अग्नी आणि पृथ्वीच्या केंद्राभोवती असलेला अग्नी - हे सर्व तेज तत्त्व म्हटले जाते.

जें जें प्रकाश रूप । तें तें तेजाचें स्वरूप । शोषक उष्णादि आरोप । तेज जाणावे ॥ २८ ॥

जे जे प्रकाशरूप असते, ते सर्व तेजाचेच स्वरूप होय. जे जे शोषून घेणारे, उष्ण असे गुणधर्म असतात, तेही तेज तत्त्व जाणावे.

वायो जाणावा चंचळ । चैतन्य चेतवी केवळ । बोलणें चालणें सकळ । वायुमुळें ॥ २९ ॥

वायू हा चंचल असतो, असे जाणावे. तोच केवळ चैतन्याला चेतवतो. बोलणे, चालणे हे सर्व वायूमुळेच घडते.

हाले डोले तितुका पवन । कांहीं न चले पवनेंविण । सृष्टी चाळाया कारण । मूळ तो वायो ॥ ३० ॥

जे जे हलते-डुलते, ते सर्व वायू होय. वायूशिवाय काहीही चालत नाही. या सृष्टीला चालवणारे मूळ कारण वायूच आहे.

चळण वळण आणी प्रासारण । निरोध आणी अकोचन । सकळ जाणावा पवन , चंचळरूपी ॥ ३१ ॥

हालचाल, वळणे, पसरणे, अटकाव आणि आकुंचन न होणे - हे सर्व चंचल स्वरूपाच्या वायूचेच रूप जाणावे.

प्राण अपान आणी व्यान । चौथा उदान आणी समान । नाग कुर्म कर्कश जाण । देवदत्त धनंजये ॥ ३२ ॥

प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान हे पाच मुख्य प्राणवायू, तसेच नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय हे पाच उपप्राण - हे सर्व वायूचेच प्रकार जाणावेत.

जितुकें कांहीं होतें चळण । तितुकें वायोचें लक्षण । च्ंद्र सूर्य तारांगण । वायोचि धर्ता ॥ ३३ ॥

जितकी काही हालचाल होते, तितके सर्व वायूचे लक्षण होय. चंद्र, सूर्य आणि तारे यांनाही वायूच धारण करून ठेवतो.

आकाश जाणावें पोकळ । निर्मळ आणी निश्चळ । अवकाशरूप सकळ । आकाश जाणावें ॥ ३४ ॥

आकाश हे पोकळ, निर्मळ आणि निश्चल असते, असे जाणावे. जे जे अवकाशरूप असते, ते सर्व आकाश जाणावे.

आकाश सकळांस व्यापक । आकाश अनेकीं येक । आकाशामध्यें कौतुक । चहूं भूतांचे ॥ ३५ ॥

आकाश हे सर्वांना व्यापून असते, अनेकांमध्ये असूनही ते एकच असते. या आकाशातच बाकीच्या चार भूतांची किमया घडत असते.

आकाशा ऐसें नाहीं सार । आकाश सकळांहून थोर । पाहातां आकाशाचा विचार । स्वरूपासारिखा ॥ ३६ ॥

आकाशासारखे दुसरे सार तत्त्व नाही, आकाश हे सर्वांहून श्रेष्ठ आहे. आकाशाचा विचार केला तर ते स्वरूपासारखेच म्हणजे परब्रह्मासारखेच भासते.

तव शिष्यें केला आक्षेप । दोहीचें सारखेंचि रूप । तरी आकाशचि स्वरूप । कां म्हणो नये ॥ ३७ ॥

तेव्हा शिष्याने प्रश्न उपस्थित केला - जर आकाश आणि स्वरूप यांचे रूप सारखेच आहे, तर आकाशालाच स्वरूप का म्हणू नये?

आकाश स्वरुपा कोण भेद । पाहातां दिसेती अभेद । आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध । कां न म्हणावी ॥ ३८ ॥

आकाश आणि स्वरूप यांच्यात काय भेद आहे? पाहिले तर ते दोन्ही एकसारखेच, अभेद दिसतात. मग आकाशालाच स्वतःसिद्ध परब्रह्मवस्तू का म्हणू नये?

वस्तु अचळ अढळ । वस्तु निर्मळ निश्चळ । तैसेंचि आकाश केवळ । वस्तुसारिखें ॥ ३९ ॥

परब्रह्म वस्तू अचल, अढळ, निर्मळ आणि निश्चल असते. आकाशही अगदी तशाच प्रकारे वस्तूसारखे वाटते.

ऐकोनि वक्ता बोले वचन । वस्तु निर्गुण पुरातन । आकाशाआंगी सप्त गुण । शास्त्रीं निरोपिलें ॥ ४० ॥

हे ऐकून वक्ता उत्तर देतो - परब्रह्म वस्तू ही निर्गुण आणि सनातन आहे, परंतु आकाशाच्या अंगी सात गुण असतात, असे शास्त्रांत सांगितले आहे.

काम क्रोध शोक मोहो । भय अज्ञान सुन्यत्व पाहो । ऐसा सप्तविध स्वभाव । आकाशाचा ॥ ४१ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यत्व - असे हे आकाशाचे सात प्रकारचे स्वभाव आहेत.

ऐसें शात्राकारें बोलिलें । म्हणोनि आकाश भूत जालें । स्वरूप निर्विकार संचलें । उपमेरहित ॥ ४२ ॥

शास्त्रांनी असे सांगितले आहे, म्हणूनच आकाशाला एक भूत मानले गेले आहे. परंतु परब्रह्म स्वरूप हे निर्विकार, परिपूर्ण आणि उपमेच्या पलीकडचे आहे.

काचबंदि आणी जळ । सारिखेंच वाटे सकळ । परी येक काच येक जळ । शाहाणे जाणती ॥ ४३ ॥

काचेच्या भांड्यातील पाणी आणि नुसती काच पाहिली तर दोन्ही सारखेच वाटतात, पण एक काच आहे आणि एक पाणी आहे, हे शहाणे लोक बरोबर जाणतात.

रुवामधें स्फटिक पडिला । लोकीं तद्रूप देखिला । तेणें कपाळमोक्ष जाला । कापुस न करी ॥ ४४ ॥

कापसाच्या ढिगात स्फटिकाचा खडा पडलेला असला आणि लोकांना तो कापसासारखाच दिसला, तरी त्यामुळे त्यांचे डोके फुटेल, पण तो कापूस बनणार नाही.

तदुलामधें श्वेत खडे । तंदुलासारिखें वांकुडे । चाऊं जाता दांत पडे । तेव्हां कळे ॥ ४५ ॥

तांदळामध्ये पांढरे खडे तांदळासारखेच वेडेवाकडे दिसतात, पण ते चावायला गेले की दात पडतात, तेव्हाच फरक कळतो.

त्रिभागामधें खडा असे । त्रिभागासारिखाच भासे । शोधूं जातां वेगळा दिसे । कठिणपणें ॥ ४६ ॥

गुळाच्या तुकड्यात एखादा खडा असला तर तो त्या तुकड्यासारखाच भासतो, पण शोधून पाहिले तर त्याच्या कठीणपणामुळे तो वेगळा असल्याचे दिसते.

गुळासारिखा गुळदगड । परी तो कठिण निचाड । नागकांडी आणी वेखंड । येक म्हणो नये ॥ ४७ ॥

गुळाच्या रंगाचा एखादा दगडही गुळासारखाच दिसतो, पण तो कठीण आणि निरुपयोगी असतो. नागवेल आणि वेखंड ही दोन्ही वनस्पती वेगळ्या आहेत, त्यांना एक समजू नये.

सोनें आणी सोनपितळ । येकचि वाटती केवळ । परी पितळेंसी मिळतां ज्वाळ । काळिमा चढे ॥ ४८ ॥

सोने आणि सोनेरी पितळ पाहताना अगदी एकसारखेच वाटतात, पण पितळेला आग लागली की त्यावर काळिमा चढतो.

असो हे हीन दृष्टांत । आकाश म्हणिजे केवळ भूत । तें भूत आणी अनंत । येक कैसे ॥ ४९ ॥

असो, हे दृष्टांत तसे तोकडेच आहेत. आकाश हे केवळ एक भूत आहे, आणि परब्रह्म हे अनंत आहे - हे भूत आणि ते अनंत एक कसे असू शकतील?

वस्तुसी वर्णचि नसे । आकाश शामवर्ण असे । दोहींस साम्यता कैसे । करिती विचक्षण ॥ ५० ॥

परब्रह्म वस्तूला रंगच नसतो, तर आकाशाला निळसर-काळा रंग असतो. मग या दोघांत साम्य आहे असे शहाणे लोक कसे मानतील?

श्रोते म्हणती कैंचें रूप । आकाश ठांईचे अरूप । आकाश वस्तुच तद्रूप । भेद नाहीं ॥ ५१ ॥

श्रोते म्हणतील - आकाशाला रंग कुठे आहे? आकाश तर मुळातच अरूप आहे. म्हणून आकाश आणि परब्रह्म वस्तू एकरूपच आहेत, त्यांत भेद नाही.

चहूं भूतांस नाश आहे । आकाश कैसें नासताहे । आकाशास न साहे । वर्ण वेक्ती विकार ॥ ५२ ॥

बाकीच्या चार भूतांना नाश आहे, पण आकाशाचा नाश कसा होणार? आकाशाला रंग, आकार किंवा विकार कधीच लागत नाही.

आकाश अचळ दिसतें । त्याचें काये नासों पाहातें । पाहातां आमुचेनि मतें । आकाश शाश्वत ॥ ५३ ॥

आकाश हे अचल दिसते, त्याचे नाश होण्यासारखे काय आहे? आमच्या मते तर पाहता आकाश शाश्वतच आहे.

ऐसे ऐकोन वचन । वक्ता बोले प्रतिवचन । ऐक आतां लक्षण । आकाशाचें ॥ ५४ ॥

हे ऐकून वक्ता उत्तर देतो - आता आकाशाचे खरे लक्षण ऐक.

आकाश तमापासून जालें । म्हणोन काम क्रोधें वेष्टिलें । अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें । नाम तयाचें ॥ ५५ ॥

आकाश तमोगुणापासून निर्माण झाले आहे, म्हणून ते काम-क्रोधाने वेढलेले आहे. त्याला अज्ञान आणि शून्यत्व असेही म्हटले जाते.

अज्ञानें कामक्रोधादिक । मोहो भये आणी शोक । हा अज्ञानाचा विवेक । आकाशागुणें ॥ ५६ ॥

अज्ञानामुळेच काम, क्रोध, मोह, भय आणि शोक निर्माण होतात. हा सगळा अज्ञानाचाच प्रकार आकाशाच्या गुणामुळे घडतो.

नास्तिक नकारवचन । तें सुन्याचें लक्षण । तयास म्हणती ह्रुदयसुन्य । अज्ञान प्राणी ॥ ५७ ॥

नास्तिकाचे जे नकारदर्शक बोलणे असते, तेच शून्याचे लक्षण होय. अशा अज्ञानी माणसाला 'हृदयशून्य' असे म्हणतात.

आकाश स्तब्धपणें सुन्य । सुन्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे कठिण । रूप तयाचें ॥ ५८ ॥

आकाश हे स्तब्धतेमुळे शून्य आहे, शून्य म्हणजेच अज्ञान आणि अज्ञान म्हणजेच त्याचे कठीण रूप होय.

कठिण सुन्य विकारवंत । तयास कैसें म्हणावें संत । मनास वाटे हें तद्वत । आहाच दृष्टीं ॥ ५९ ॥

जे कठीण, शून्य आणि विकारयुक्त आहे, त्याला संत म्हणजे परब्रह्म कसे म्हणता येईल? वरवर पाहणाऱ्या मनाला मात्र हे तसेच वाटते.

अज्ञान कालवलें आकाशीं । तया कर्दमा ज्ञान नासी । म्हणोनिया आकाशासी । नाश आहे ॥ ६० ॥

अज्ञान हे आकाशात मिसळलेले आहे, आणि ज्ञानाने ते मिश्रण नाहीसे होते. म्हणून आकाशालाही नाश आहे.

तैसें आकाश आणी स्वरूप । पाहातां वाटती येकरूप । परी दोहींमधें विक्षेप । सुन्यत्वाचा ॥ ६१ ॥

अशा प्रकारे आकाश आणि स्वरूप पाहताना एकरूप वाटतात, पण दोघांमध्ये शून्यत्वाचा फरक असतोच.

आहाच पाहातां कल्पेनिसी । सारिखेंच वाटे निश्चयेंसीं । परी आकाश स्वरूपासी । भेद नाही ॥ ६२ ॥

वरवर, केवळ कल्पनेने पाहिले तर हे दोन्ही अगदी एकसारखेच वाटते, जणू आकाश आणि स्वरूप यांच्यात काहीच भेद नाही.

उन्मनी आणी सुषुप्ति अवस्ता । सारिखेच वाटे तत्वता । परी विवंचून पाहों जातां । भेद आहे ॥ ६३ ॥

उन्मनी अवस्था आणि सुषुप्ती अवस्था खरोखर सारख्याच वाटतात, पण नीट विचारपूर्वक पाहिले तर त्यांच्यात भेद असतोच.

खोटें खयासारिखें भाविती । परी परीक्षवंत निवडिती । कां कुरंगें देखोन भुलती । मृगजळासी ॥ ६४ ॥

खोटे नाणे खऱ्यासारखेच वाटते, पण पारखी माणसे ते वेगळे ओळखतात. हरणे मृगजळ पाहून त्याला खरे पाणी समजून भुलतात.

आतां असो हा दृष्टांत । बोलिला कळाया संकेत । म्हणौनि भूत आणी अनंत । येक नव्हेती ॥ ६५ ॥

असो, हे दृष्टांत केवळ हा मुद्दा समजावा म्हणून सांगितले. म्हणून भूत म्हणजे आकाश आणि अनंत म्हणजे परब्रह्म हे एक नव्हेत.

आकाश वेगळेपणें पाहावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें । वस्तुचें पाहाणें स्वभावें । ऐसे असे ॥ ६६ ॥

आकाशाला वेगळे म्हणून पाहावे आणि स्वरूपामध्ये स्वतः स्वरूपच व्हावे. परब्रह्म वस्तूला असेच स्वाभाविकपणे पाहायचे असते.

येथें आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली । भिन्नपणें नवचे अनुभवली । स्वरूपस्थिती ॥ ६७ ॥

येथे शंका दूर झाली, संशयी वृत्ती मावळली. स्वरूपाची अवस्था वेगळेपणाने कधीच अनुभवता येत नाही, हे स्पष्ट झाले.

आकाश अनुभवा येतें । स्वरूप अनुभवापरतें । म्हणोनियां आकाशातें । साम्यता न घडे ॥ ६८ ॥

आकाश हे अनुभवाला येते, तर स्वरूप हे अनुभवाच्याही पलीकडचे आहे. म्हणून आकाशाशी त्याची तुलना होऊच शकत नाही.

दुग्धासारिखा जळांश । निवडुं जाणती राजहंस । तैसें स्वरूप आणी आकाश । संत जाणती ॥ ६९ ॥

दुधात मिसळलेले पाणी वेगळे करून घेण्याची कला राजहंसालाच माहीत असते. त्याचप्रमाणे स्वरूप आणि आकाश यांतील फरक संतांनाच कळतो.

सकळ माया गथागोवी । संतसंगें हें उगवावी । पाविजे मोक्षाची पदवी । सत्समागमें ॥ ७० ॥

मायेचा हा सर्व गुंता संतांच्या संगतीनेच सोडवता येतो. आणि त्या सत्संगतीनेच मोक्षाची पदवी प्राप्त होते.