श्रोतीं व्हावें सावध । विमळ ज्ञान बाळबोध । गुरुशिष्यांचा संवाद । अति सुगम परियेसा ॥ १ ॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे. हे शुद्ध ज्ञान अगदी सोप्या, बालबोध भाषेत सांगितले आहे. गुरु-शिष्यांचा हा संवाद अतिशय सुगम आहे, तो लक्षपूर्वक ऐकावा.

नाना शास्त्रें धांडोळितां । आयुष्य पुरेना सर्वथा । अंतरी संशयाची वेथा । वाढोंचि लागे ॥ २ ॥

निरनिराळी शास्त्रे धुंडाळत बसलो तर अवघे आयुष्यही पुरणार नाही, आणि त्यातून मनात संशयाचीच वाढ होत राहते.

नाना तिर्थें थोरथोरें । सृष्टिमध्यें अपारें । सुगमें दुर्गमें दुष्करें । पुण्यदायकें ॥ ३ ॥

या सृष्टीत मोठमोठी असंख्य तीर्थे आहेत - काही सुगम, काही दुर्गम, काही अत्यंत कष्टसाध्य - आणि ती सर्व पुण्य देणारी मानली जातात.

ऐसीं तीर्थें सर्वहि करी । ऐसा कोण रे संसारी । फिरों जातां जन्मवरी । आयुष्य पुरेना ॥ ४ ॥

अशी सर्व तीर्थे करणारा या संसारात कोण असेल? माणूस आयुष्यभर फिरत राहिला तरी तेवढे आयुष्यही पुरणार नाही.

नाना तपें नाना दानें । नाना योग नाना साधनें । हें सर्वहि देवाकारणें । करिजेत आहे ॥ ५ ॥

निरनिराळी तपे, दाने, योग आणि साधने - हे सर्व देवाच्या प्राप्तीसाठीच केले जाते.

पावावया देवाधिदेवा । बहुविध श्रम करावा । तेणें देव ठाईं पाडावा । हें सर्वमत ॥ ६ ॥

देवाधिदेवाला प्राप्त करून घेण्यासाठी नाना प्रकारचे कष्ट करावे लागतात, आणि त्यायोगे देव सापडेल असे सर्वांचे मत आहे.

पावावया भगवंतातें । नाना पंथ नाना मतें । तया देवाचें स्वरूप तें । कैसे आहें ॥ ७ ॥

भगवंताला प्राप्त करून घेण्यासाठी अनेक पंथ आणि अनेक मते आहेत; पण त्या देवाचे खरे स्वरूप नेमके कसे आहे?

बहुत देव सृष्टीवरी । त्यांची गनना कोण करी । येक देव कोणेपरी । ठाईं पडेना ॥ ८ ॥

या सृष्टीवर इतके देव आहेत की त्यांची गणतीच कोणाला करता येत नाही, आणि तरीही खरा एकच देव कोणत्याही प्रकारे नेमका सापडत नाही.

बहुविध उपासना । ज्याची जेथें पुरे कामना । तो तेथेंचि राहिला मना । सदृढ करूनि ॥ ९ ॥

उपासनाही नाना प्रकारच्या आहेत; ज्याची जेथे इच्छा पुरी होते, तो त्याच उपासनेत आपले मन घट्ट रोवून राहतो.

बहु देव बहु भक्त । इच्ह्या जाले आसक्त । बहु ऋषी बहु मत । वेगळालें ॥ १० ॥

अनेक देव, अनेक भक्त - सगळे आपापल्या इच्छेनुसार त्यात गुंतलेले; अनेक ऋषी, अनेक वेगवेगळी मते.

बहु निवडितां निवडेना । येक निश्चय घडेना । शास्त्रें भांडती पडेना । निश्चय ठाईं ॥ ११ ॥

एवढी निवड करूनही निवड होत नाही, एकच निश्चय ठरत नाही; शास्त्रे आपसात भांडतात, पण निश्चय कुठेच ठरत नाही.

बहुत शास्त्रीं बहुत भेद । मतांमतांस विरोध । ऐसा करितां वेवाद । बहुत गेले ॥ १२ ॥

अनेक शास्त्रांत अनेक भेद आहेत, आणि मतामतांत परस्पर विरोध आहे; असा वाद घालण्यातच पुष्कळांचे आयुष्य निघून गेले.

सहस्त्रामधें कोणी येक । पाहे देवाचा विवेक । परी त्या देवाचें कौतुक । ठाईं न पडे ॥ १३ ॥

हजारांत एखादाच देवाचा खरा विवेक शोधू पाहतो, पण त्यालाही त्या देवाचे कौतुक - म्हणजे त्याचे खरे स्वरूप - सापडत नाही.

ठाईं न पडे कैसें म्हणतां । तेथें लागली अहंता । देव राहिला परता । अहंतागुणें ॥ १४ ॥

ते का सापडत नाही असे विचाराल, तर तेथे अहंकार आडवा येतो; अहंकारामुळेच देव दूर राहतो.

आतां असो हें बोलणें । नाना योग ज्याकारणें । तो देव कोण्या गुणें । ठाईं पडे ॥ १५ ॥

आता हे बोलणे पुरे; ज्याच्यासाठी इतकी नाना साधने केली जातात, तो देव नेमक्या कोणत्या गुणाने ओळखता येतो?

देव कोणासी म्हणावें । कैसें तयासी जाणावें । तेंचि बोलणें स्वभावें । बोलिजेल ॥ १६ ॥

देव कोणाला म्हणावे, आणि त्याला कसे जाणावे - तेच आता सहजपणे सांगितले जाईल.

जेणें केले चराचर । केले सृष्ट्यादि व्यापार । सर्वकर्ता निरंतर । नाम ज्याचें ॥ १७ ॥

ज्याने हे सर्व चराचर घडवले, सृष्टीचा सगळा व्यापार केला, आणि जो सर्वांचा नित्य कर्ता आहे, त्याचे नाव देव.

तेणें केल्या मेघमाळा । चंद्रबिंबीं अमृतकळा । तेज दिधलें रविमंडळा । जया देवें ॥ १८ ॥

ज्याने मेघांच्या माळा निर्माण केल्या, चंद्रबिंबात अमृतकळा ठेवली आणि सूर्यमंडळाला तेज दिले, तोच तो देव.

ज्याची मर्यादा सागरा । जेणें स्थापिलें फणिवरा । जयाचेनि गुणें तारा । अंतरिक्ष ॥ १९ ॥

ज्याने समुद्राला मर्यादा घालून दिली, शेषनागाची स्थापना केली आणि ज्याच्या सामर्थ्याने आकाशात तारे तळपतात.

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासि लक्ष जीवयोनी । जेणें निर्मिले लोक तिनी । तया नाव देव ॥ २० ॥

चार खाणी, चार प्रकारच्या वाणी, चौर्‍याऐंशी लक्ष जीवयोनी आणि तिन्ही लोक ज्याने निर्माण केले, त्याचेच नाव देव.

ब्रह्मा विष्णु आणी हर । हे जयाचे अवतार । तोचि देव हा निर्धार । निश्चयेंसीं ॥ २१ ॥

ब्रह्मा, विष्णू आणि हर हे ज्याचे अवतार आहेत, तोच निश्चितपणे खरा देव होय.

देव्हाराचा उठोनि देव । करूं नेणे सर्व जीव । तयाचेनि ब्रह्मकटाव । निर्मिला न वचे ॥ २२ ॥

देव्हाऱ्यातली मूर्ती स्वतःहून उठूही शकत नाही, ती काहीच निर्माण करू शकत नाही; तिला हे विशाल ब्रह्मांड निर्माण करणे शक्यच नाही.

ठाईं ठाईं देव असती । तेहिं केली नाहीं क्षिती । चंद्र सूर्य तारा जीमूती । तयांचेनि नव्हे ॥ २३ ॥

जागोजागी देवदेवता असतात, पण त्यांनी पृथ्वी निर्माण केलेली नाही; चंद्र, सूर्य, तारे, ढग हेही त्यांनी घडवलेले नाहीत.

सर्वकर्ता तोचि देव । पाहों जातां निरावेव । ज्याची कळा लीळा लाघव । नेणती ब्रह्मादिक ॥ २४ ॥

खरा देव तोच जो सर्वांचा कर्ता आहे, पण त्याला शोधू गेले असता तो निराकार, अवयवरहित आढळतो; त्याची लीला आणि कौशल्य ब्रह्मादिकांनाही उमगत नाही.

येथें आशंका उठिली । ते पुढिलीये समासीं फीटली । आतां वृत्ती सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २५ ॥

येथे एक शंका उभी राहते, ती पुढच्या समासात फिटेल; आता श्रोत्यांनी वृत्ती सावध ठेवावी.

पैस अवकाश आकाश । कांहींच नाहीं जें भकास । तये निर्मळीं वायोस । जन्म जाला ॥ २६ ॥

विस्तीर्ण, रिकामे आकाश म्हणजे पोकळी, त्यात काहीच नसते; त्या शुद्ध पोकळीतूनच वायूचा जन्म झाला.

वायोपासून जाला वन्ही । वन्हीपासुनी जालें पाणी । ऐसी जयाची करणी । अघटित घडली ॥ २७ ॥

वायूपासून अग्नी उत्पन्न झाला, अग्नीपासून पाणी निर्माण झाले - अशी त्याची अशक्यप्राय वाटणारी किमया घडून आली.

उदकापासून सृष्टि जाली । स्तंभेविण उभारली । ऐसी विचित्र कळा केली । त्या नाव देव ॥ २८ ॥

पाण्यापासून सृष्टी निर्माण झाली, कोणत्याही आधारावाचून ती उभी राहिली - अशी विलक्षण किमया करणारा, त्याचेच नाव देव.

देवें निर्मिली हे क्षिती । तीचे पोटीं पाषाण होती । तयासचि देव म्हणती । विवेकहीन ॥ २९ ॥

देवाने ही पृथ्वी निर्माण केली, आणि तिच्या पोटी दगड निर्माण होतात; पण विवेकहीन लोक त्या दगडालाच देव मानतात.

जो सृष्टिनिर्माणकर्ता । तो ये सृष्टीपुर्वीं होता । मग हे तयाची सत्ता । निर्माण जाली ॥ ३० ॥

जो सृष्टीचा निर्माणकर्ता आहे, तो या सृष्टीच्याही आधीपासून अस्तित्वात होता; मग त्याच्या सामर्थ्यानेच ही सृष्टी निर्माण झाली.

कुल्लाळ पात्रापुर्वीं आहे । पात्रें कांहीं कुल्लाळ नव्हे । तैसा देव पूर्वींच आहे । पाषाण नव्हे सर्वथा ॥ ३१ ॥

कुंभार भांड्याच्या आधी असतो, भांडे कधी कुंभार होत नाही; तसाच देवही सृष्टीच्या आधीपासून आहे, तो कधीच दगड नव्हे.

मृत्तिकेचें शैन्य केलें । कर्ते वेगळे राहिले । कार्यकारण येक केलें । तरी होणार नाहीं ॥ ३२ ॥

मातीचे सैन्य (बाहुल्या) बनवले तरी त्याचा कर्ता त्यापासून वेगळाच राहतो; कार्य आणि कारण एकच मानले तरी ते खरे ठरत नाही.

तथापि होईल पंचभूतिक । निर्गुण नव्हे कांहीं येक । कार्याकारणाचा विवेक । भूतांपरता नाहीं ॥ ३३ ॥

सृष्टी पंचभूतांची बनलेली असली तरी त्यात निर्गुण तत्त्व मुळीच सामावलेले नाही; कार्यकारणाचा हा नियम पंचभूतांच्या पलीकडे लागू होत नाही.

अवघी सृष्टि जो कर्ता । तो ते सृष्टीहूनि पर्ता । तेथें संशयाची वार्ता । काढूंचि नये ॥ ३४ ॥

जो या संपूर्ण सृष्टीचा कर्ता आहे, तो या सृष्टीहून वेगळा, तिच्या पलीकडचा आहे; याबाबत मुळीच संशय घेऊ नये.

खांसूत्रींची बाहुली । जेणें पुरुषें नाचविली । तोचि बाहुली हे बोली । घडे केवी ॥ ३५ ॥

दोरीने नाचवलेली कळसूत्री बाहुली, जो पुरुष तिला नाचवतो - तोच बाहुली आहे असे कसे म्हणता येईल?

छायामंडपीची सेना । सृष्टिसारिखीच रचना । सूत्रें चाळी परी तो नाना । वेक्ति नव्हे ॥ ३६ ॥

छायानाट्यातील सेना सृष्टीसारखीच रचलेली दिसते; सूत्रे हलवणारा त्या अनेक आकृत्यांपैकी एक नसतो.

तैसा सृष्टिकर्ता देव । परी तो नव्हे सृष्टिभाव । जेणें केले नाना जीव । तो जीव कैसेनी ॥ ३७ ॥

त्याचप्रमाणे देव सृष्टीचा कर्ता असला तरी तो सृष्टीच्याच स्वरूपाचा नाही; ज्याने अनेक जीव निर्माण केले, तो स्वतः जीव कसा असेल?

जें जें जया करणें पडे । तें तें तो हें कैसें घडे । म्हणोनि वायांचि बापुडे । संदेहीं पडती ॥ ३८ ॥

जो जे काही घडवतो, तो स्वतः तेच कसे असू शकेल? म्हणून व्यर्थच बिचारे लोक संशयात पडतात.

सृष्टि ऐसेंचि स्वभावें । गोपुर निर्मिलें बरवें । परी तो गोपुर कर्ता नव्हे । निश्चयेसीं ॥ ३९ ॥

जशी सृष्टी स्वाभाविकपणे एखादे सुंदर गोपुर (मनोरा) निर्माण करते, तरी तो गोपुराचा कर्ता स्वतः गोपुर नसतो, हे निश्चित.

तैसें जग निर्मिलें जेणें । तो वेगळा पूर्णपणें । येक म्हणती मूर्खपणें । जग तोचि जगदीश ॥ ४० ॥

त्याचप्रमाणे ज्याने हे जग निर्माण केले, तो त्याहून पूर्णपणे वेगळा आहे; मूर्खपणानेच काहीजण जग म्हणजेच जगदीश असे मानतात.

एवं जगदीश तो वेगळा । जग निर्माण त्याची कळा । तो सर्वांमधें परी निराळा । असोन सर्वीं ॥ ४१ ॥

म्हणून जगदीश जगाहून वेगळाच आहे; जग निर्माण करणे ही केवळ त्याची लीला आहे; तो सर्वांमध्ये असूनही सर्वांहून निराळाच राहतो.

म्हणोनि भूतांचा कर्दमु । यासी अलिप्त आत्मारामु । अविद्यागुणें मायाभ्रमु । सत्यचि वाटे ॥४२ ॥

म्हणून पंचभूतांच्या या मिश्रणापासून आत्माराम सदैव अलिप्त असतो; परंतु अविद्येमुळे मायेचा हा भ्रम खराच वाटतो.

मायोपाधी जगडंबर । आहे सर्वहि साचार । ऐसा हा विपरीत विचार । कोठेंचि नाहीं ॥ ४३ ॥

मायेच्या उपाधीने बनलेला हा सगळा पसारा खराखुरा आहे असे मानणे - हा भ्रामक विचार कोठेच टिकत नाही.

म्हणोनि जग मिथ्या साच आत्मा । सर्वांपर जो परमात्मा । अंतर्बाह्य अंतरात्मा । व्यापूनि असे ॥ ४४ ॥

म्हणून जग मिथ्या आहे आणि आत्मा हाच सत्य आहे; सर्वांच्या पलीकडे असलेला परमात्मा आतबाहेर अंतरात्मारूपाने सर्वत्र व्यापून आहे.

तयास म्हणावें देव । येर हें अवघेंचि वाव । ऐसा आहे अंतर्भाव । वेदांतीचा ॥ ४५ ॥

त्यालाच देव म्हणावे, बाकी सर्व निव्वळ मिथ्या आहे - वेदांताचा हाच गाभा आहे.

पदार्थवस्तु नासिवंत । हें तों अनुभवास येत । याकारणें भगवंत । पदार्थावेगळा ॥ ४६ ॥

सर्व पदार्थ नाशवंत असतात, हे अनुभवानेच सिद्ध होते; म्हणून भगवंत या सर्व पदार्थांहून वेगळा आहे.

देव विमळ आणी अचळ । शास्त्रें बोलती सकळ । तया निश्चळास चंचळ । म्हणों नये सर्वथा ॥ ४७ ॥

देव निर्मळ आणि अचल आहे, असे सर्व शास्त्रे सांगतात; त्या निश्चल तत्त्वाला कधीही चंचल म्हणू नये.

देव आला देव गेला । देव उपजला देव मेला । ऐसें बोलतां दुरिताला । काय उणें ॥ ४८ ॥

देव आला, देव गेला; देव जन्मला, देव मेला - असे बोलणे हेच मुळी पापाला काय कमी आहे?

जन्म मरणाची वार्ता । देवास लागेना सर्वथा । देव अमर ज्याची सत्ता । त्यासी मृत्यु कैसेनी ॥ ४९ ॥

जन्म-मृत्यूची गोष्ट देवाला मुळीच लागू होत नाही; देव अमर आहे, ज्याचे सामर्थ्यच अमरत्व आहे, त्याला मृत्यू कसा शिवेल?

उपजणें आणी मरणें । येणें जाणें दुःख भोगणें । हें त्या देवाचें करणें । तो कारण वेगळा ॥ ५० ॥

जन्म-मरण, येणे-जाणे, दुःख भोगणे - हे सर्व त्या देवाचेच कर्तृत्व आहे; पण तो स्वतः त्या सर्वांचे कारण असूनही त्यांहून वेगळा राहतो.

अंतःकरण पंचप्राण । बहुतत्वीं पिंडज्ञान । यां सर्वांस आहे चळण । म्हणोनि देव नव्हेती ॥ ५१ ॥

अंतःकरण, पंचप्राण आणि अनेक तत्त्वांनी बनलेले देहज्ञान - या सर्वांना हालचाल, बदल आहे; म्हणून यांपैकी कोणीही देव नाही.

येवं कल्पनेरहित । तया नाव भगवंत । देवपणाची मात । तेथें नाहीं ॥ ५२ ॥

जे सर्व कल्पनांच्या पलीकडचे आहे, त्यालाच भगवंत म्हणतात; जेथे 'मी देव आहे' अशी कल्पनाही उरत नाही, तेथेच खरा देवपणा आहे.

तव शिष्यें आक्षेपिलें । तरी कैसें ब्रह्मांड केलें । कर्तेपण कारण पडिलें । कार्यामधें ॥ ५३ ॥

तेव्हा शिष्याने शंका काढली - मग हे ब्रह्मांड कसे निर्माण झाले? कारण कर्तेपण यायचे तर कारणाला कार्यात कुठेतरी गुंतावेच लागते.

द्रष्टेपणें द्रष्टा दृश्यीं । जैसा पडे अनायांसीं । कर्तेपणे निर्गुणासी । गुण तैसे ॥ ५४ ॥

जसा पाहणारा पाहतानाच नकळत दृश्याशी जोडला जातो, त्याचप्रमाणे कर्तेपणामुळे निर्गुणालाही जणू गुण चिकटल्यासारखे वाटतात.

ब्रह्मांडकर्ता कवण । कैसी त्याची वोळखण । देव सगुण किं निर्गुण । मह निरोपावा ॥ ५५ ॥

या ब्रह्मांडाचा कर्ता कोण, त्याला कसे ओळखावे, देव सगुण आहे की निर्गुण - हे कृपा करून मला सांगावे.

येक म्हणती त्या ब्रह्मातें । इच्ह्यामात्रें सृष्टिकर्ते । सृष्टिकर्ते त्यापर्तें । कोण आहे ॥ ५६ ॥

काहीजण म्हणतात, ब्रह्मदेव केवळ इच्छामात्रे ही सृष्टी निर्माण करतो; पण मग त्या ब्रह्मदेवालाच निर्माण करणारा दुसरा कोण आहे?

आतां असो हे बहु बोली । सकळ माया कोठून जाली । ते हे आतां निरोपिली । पाहिजे स्वामी ॥ ५७ ॥

आता हे बोलणे पुरे; ही सगळी माया मुळात कोठून उत्पन्न झाली, हे आता कृपा करून सांगावे, स्वामी.

ऐसें ऐकोनि वचन । वक्ता म्हणे सावधान । पुढिले समासीं निरूपण । सांगिजेल ॥ ५८ ॥

हे शब्द ऐकून वक्ता म्हणाला, सावध राहा; याचे स्पष्टीकरण पुढच्या समासात सांगितले जाईल.

ब्रह्मीं माया कैसी जाली । पुढें असे निरोपिली । श्रोतीं वृत्ति सावध केली । पाहिजे आतां ॥५९ ॥

ब्रह्मामध्ये माया कशी उत्पन्न झाली, हे पुढे सांगितले जाईल; आता श्रोत्यांनी वृत्ती सावध ठेवावी.

पुढें हेंचि निरूपण । विशद केलें श्रवण । जेणें होय समाधान । साधकांचें ॥ ६० ॥

हेच स्पष्टीकरण पुढे सविस्तर आणि स्पष्टपणे सांगितले जाईल, ज्यामुळे साधकांचे समाधान होईल.