मागां श्रोतयांचा पक्ष । कितां दिवसां होतो मोक्ष । तेचि कथा श्रोते दक्ष । होऊन ऐका ॥ १ ॥

श्रोत्यांनी मागे विचारले होते की, किती दिवसांनी मोक्ष मिळतो? तीच कथा आता श्रोत्यांनी सावधचित्ताने ऐकावी.

मोक्षास कैसें जाणावें । मोक्ष कोणास म्हणावें । संतसंगें पावावें । मोक्षास कैसें ॥ २ ॥

मोक्ष म्हणजे काय हे कसे जाणावे? मोक्ष कोणाला म्हणावे? आणि संतांच्या संगतीने मोक्ष कसा मिळवावा?

तरी बद्ध म्हणिजे बांधला । आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला । तो संतसंगें कैसा लाधला । तेंचि ऐका ॥ ३ ॥

तर बद्ध म्हणजे बांधलेला, आणि मोक्ष म्हणजे त्या बंधनातून मोकळा झालेला. तो मोकळेपणा संतांच्या संगतीने कसा मिळतो, तेच आता ऐका.

प्राणी संकल्पें बांधला । जीवपणें बद्ध जाला । तो विवेकें मुक्त केला । साधुजनीं ॥ ४ ॥

प्राणी हा आपल्याच संकल्पाने बांधला जातो, जीवपणाने बद्ध होतो. त्यालाच साधुजन विवेकाच्या साहाय्याने मुक्त करतात.

मी जीव ऐसा संकल्प । दृढ धरितां गेले कल्प । तेणें प्राणी जाला अल्प । देहबुद्धीचा ॥ ५ ॥

'मी जीव आहे' असा दृढ संकल्प धरून अनेक कल्प उलटून गेले. त्यामुळे प्राणी देहबुद्धीने संकुचित होऊन गेला.

मी जीव मज बंधन । मज आहे जन्ममरण । केल्या कर्माचें फळ आपण । भोगीन आतां ॥ ६ ॥

'मी जीव आहे, मला बंधन आहे, मला जन्म-मरण आहे, आणि केलेल्या कर्मांचे फळ मलाच आता भोगावे लागणार' असे तो मानतो.

पापाचें फळ तें दुःख । आणी पुण्याचें फळ तें सुख । पापपुण्य अवश्यक । भोगणें लागे ॥ ७ ॥

पापाचे फळ दुःख असते आणि पुण्याचे फळ सुख असते. पाप-पुण्याचे हे फळ भोगणे अपरिहार्यच असते, असे तो मानतो.

पापपुण्य भोग सुटेना । आणी गर्भवासहि तुटेना । ऐसी जयाची कल्पना । दृढ जाली ॥ ८ ॥

पाप-पुण्याचे भोग सुटत नाहीत आणि गर्भवासही चुकत नाही - अशी ज्याची कल्पना दृढ झालेली असते,

तया नाव बांधला। जीवपणें बद्ध जाला । जैसा स्वयें बांधोन कोसला । मृत्यु पावे ॥ ९ ॥

त्यालाच बद्ध म्हणतात, तो जीवपणाने बांधलेला असतो. जसा किडा स्वतःभोवती कोश विणून त्यातच मरण पावतो, तसाच तो असतो.

तैसा प्राणी तो अज्ञान । नेणें भगवंताचें ज्ञान । म्हणे माझें जन्ममरण । सुटेचिना ॥ १० ॥

तसाच हा अज्ञानी प्राणी असतो. त्याला भगवंताचे ज्ञान नसते. तो म्हणतो, माझे जन्ममरण काही सुटतच नाही.

आतां कांहीं दान करूं । पुढिलया जन्मास आधारु । तेणें सुखरूप संसारु । होईल माझा ॥ ११ ॥

तो विचार करतो - आता काहीतरी दान करूया, म्हणजे पुढल्या जन्मासाठी त्याचा आधार मिळेल आणि माझा संसार सुखरूप होईल.

पूर्वीं दान नाहीं केलें । म्हणोन दरिद्र प्राप्त जालें । आतां तरी कांहीं केलें । पाहिजे कीं ॥ १२ ॥

पूर्वी दान केले नाही म्हणून हे दारिद्र्य प्राप्त झाले, असे तो मानतो. म्हणून आता तरी काहीतरी दान करायला हवे, असे त्याला वाटते.

म्हणौनी दिलें वस्त्र जुनें । आणी येक तांब्र नाणें । म्हणे आतां कोटिगुणें । पावेन पुढें ॥ १३ ॥

म्हणून तो एखादे जुने वस्त्र आणि एक तांब्याचे नाणे दान करतो, आणि मनात म्हणतो, आता याचे पुढील जन्मी कोटिपट फळ मला मिळेल.

कुशावर्तीं कुरुक्षेत्रीं । महिमा ऐकोन दान करी । आशा धरिली अभ्यांतरीं । कोटिगुणांची ॥ १४ ॥

कुशावर्त, कुरुक्षेत्र यांसारख्या तीर्थक्षेत्रांचा महिमा ऐकून तो तेथे दान करतो, आणि मनातल्या मनात कोटिपट फळाची आशा बाळगतो.

रुका आडका दान केला । अतितास टुक्डा घातला । म्हणे माझा ढीग जाला । कोटि टुकड्यांचा ॥ १५ ॥

एक-दोन पैसे दान केले, एका अतिथीला भाकरीचा तुकडा दिला, आणि तो मनात म्हणतो, माझा हा कोटी तुकड्यांचा ढीग जमा झाला.

तो मी खाईन पुढिलिये जन्मीं । ऐसें कल्पीं अंतर्यामीं । वासना गुंतली जन्मकर्मीं । प्राणीयांची ॥ १६ ॥

तो मी पुढल्या जन्मी भोगेन, असे तो मनातल्या मनात कल्पना करतो. अशा रीतीने प्राण्याची वासना जन्म-कर्मातच गुंतून राहते.

आतां मी जें देईन । तें पुढिले जन्मीं पावेन । ऐसें कल्पी तो अज्ञान । बद्ध जाणावा ॥ १७ ॥

आता मी जे देईन, ते पुढल्या जन्मी परत मिळेल, अशी कल्पना करणारा तो अज्ञानी बद्धच आहे, असे जाणावे.

बहुतां जन्माचे अंतीं । होये नरदेहाची प्राप्ती । येथें न होतां ज्ञानें सद्गेती । गर्भवस चुकेना ॥ १८ ॥

अनेक जन्मांनंतर मनुष्यदेह मिळतो. या जन्मात ज्ञानाने सद्गती प्राप्त झाली नाही, तर गर्भवास चुकत नाही.

गर्भवास नरदेहीं घडे । ऐसें हें सर्वथा न घडे । अकस्मात भोगणें पडे । पुन्हा नीच योनी ॥ १९ ॥

गर्भवास पुन्हा मनुष्यदेहातच मिळेल, असे मुळीच घडत नाही. अकस्मात पुन्हा एखाद्या नीच योनीत जन्म घेऊन ते भोगावे लागते.

ऐसा निश्चयो शास्त्रांतरीं । बहुतीं केला बहुतांपरीं । नरदेह संसारीं । परम दुल्लभ असे ॥ २० ॥

असा निश्चय अनेक शास्त्रांत, अनेक प्रकारे केलेला आहे की, या संसारात मनुष्यदेह अत्यंत दुर्लभ आहे.

पापपुण्य समता घडे । तरीच नरदेह जोडे । येरवीं हा जन्म न घडे । हें व्यासवचन भागवतीं ॥ २१ ॥

पाप आणि पुण्य समसमान झाले तरच मनुष्यदेह मिळतो, अन्यथा हा जन्म मिळत नाही, असे व्यासांचे वचन भागवतात आहे.

॥ श्लोक ॥ नरदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं । प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारं । मायानुकुलेन नभस्वतेरितं । पुमान्भबाब्धिं न तरेत्स आत्महा ॥ श्लोक अर्थ – सर्वप्रथम नरदेह अत्यंत दुर्लभ असूनही भगवस्कूपेने सहज मिळाला आहे. तो सुदृढ होडीसारखा असून गुरुदेव हे त्याचे कर्णधार आहेत, मज भगवंताची कृपा हा अनुकूल वाहणारा वारा आहे. हे सर्व मिळूनही जो मनुष्य भवसागरातून तरून जात नाही, तो आत्मघातकी जाणावा. नरदेह दुल्लभ । अल्प संकल्पाचा लाभ । गुरु कर्णधारी स्वयंभ । सुख पाववी ॥ २२ ॥

मनुष्यदेह अत्यंत दुर्मिळ असूनही भगवंताच्या कृपेने सहज मिळाला आहे. हा देह म्हणजे जणू एक भक्कम होडी असून सद्गुरू तिचे कर्णधार आहेत आणि भगवंताची कृपा हा तिला अनुकूल वारा आहे. एवढे सर्व मिळूनही जो मनुष्य या भवसागरातून पार होत नाही, तो स्वतःच स्वतःचा घात करणारा समजावा. असा हा दुर्मिळ नरदेह अल्पशा संकल्पानेही मोठा लाभ मिळवून देणारा असतो, आणि स्वतःसिद्ध असा सद्गुरू त्याचा कर्णधार होऊन सुख प्राप्त करून देतो.

दैव अनुकुळ नव्हे जया । स्वयें पापी तो प्राणीया । भवब्धी न तरवे तया । आत्महत्यारा बोलिजे ॥ २३ ॥

ज्याला दैव अनुकूल नसते, तो स्वतःच पापी प्राणी असतो. भवसागर तरून जाता येत नाही त्याला, त्यालाच आत्महत्यारा म्हणतात.

ज्ञानेंविण प्राणीयांसी । जन्ममृत्य लक्ष चौयासी । तितुक्या आत्महत्या त्यासी । म्हणोन आत्महत्यारा ॥ २४ ॥

ज्ञानाशिवाय प्राण्याला चौऱ्यांशी लाख योनींत जन्म-मृत्यू भोगावे लागतात, तेवढ्या त्या आत्महत्याच आहेत, म्हणून त्याला आत्महत्यारा म्हणतात.

नरदेहीं ज्ञानेंविण । कदा न चुके जन्ममरण । भोगणें लागती दारुण । नाना नीच योनी ॥ २५ ॥

मनुष्यदेह मिळूनही ज्ञानाशिवाय जन्ममरण कधीच चुकत नाही. त्याला अनेक भयंकर नीच योनींतही जन्म भोगावा लागतो.

रीस मर्कट श्वान सूकर । अश्व वृषभ म्हैसा खर । काक कुर्कूट जंबुक मार्जर । सरड बेडुक मक्षिका ॥ २६ ॥

अस्वल, माकड, कुत्रा, डुक्कर, घोडा, बैल, म्हैस, गाढव, कावळा, कोंबडा, कोल्हा, मांजर, सरडा, बेडूक, माशी - अशा नानाविध योनी त्याला भोगाव्या लागतात.

इत्यादिक नीच योनी । ज्ञान नस्तां भोगणें जनीं । आशा धरी मुर्ख प्राणी ॥ पुढिलिया जन्माची ॥ २७ ॥

अशा नानाविध नीच योनी ज्ञानाशिवाय भोगाव्या लागतात, हे न कळताच मूर्ख प्राणी पुढल्या जन्माची आशा धरून बसतो.

हा नरदेह पडतां । तोंचि पाविजे मागुतां । ऐसा विश्वास धरिजां । लाज नाहीं ॥ २८ ॥

हा मनुष्यदेह सुटला की पुन्हा तोच मिळेल, असा भरवसा बाळगण्यात त्याला काही लाज वाटत नाही.

कोण पुण्याच संग्रहू । जे पुन्हा पाविजे नरदेहो । दुराशा धरिली पाहो । पुढिलिया जन्माची ॥ २९ ॥

त्याच्याकडे असे कोणते पुण्याचे संचित आहे की पुन्हा मनुष्यदेह मिळावा? तरीही तो पुढल्या जन्माची व्यर्थ आशा बाळगतो.

ऐसा मुर्ख अज्ञान जन । केलें संकल्पें बंधन । शत्रु आपणासि आपण । होऊन ठेला ॥ ३० ॥

असा हा मूर्ख अज्ञानी माणूस स्वतःच्या संकल्पाने स्वतःला बांधून घेतो. तो स्वतःच स्वतःचा शत्रू होऊन बसतो.

ऐसे संकल्पाचें बंधन । संतसंगे तुटे जाण । ऐक तयाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ ३१ ॥

असे हे संकल्पाचे बंधन संतांच्या संगतीनेच तुटते, हे जाणून घ्या. त्याचे लक्षण आता सांगतो, ते ऐका.

पांचा भूतांचें शरीर । निर्माण जालें सचराचर । प्रकृतिस्वभावें जगदाकार । वर्तों लागे ॥ ३२ ॥

पाच भूतांपासून हे चराचर शरीर निर्माण झाले. प्रकृतीच्या स्वभावानुसार ते जगाच्या आकारात वावरू लागले.

देह अवस्ता अभिमान । स्थानें भोग मात्रा गुण । शक्ती आदिकरुन लक्षण । चौपुटी तत्वांचें ॥ ३३ ॥

देह, अवस्था, अभिमान, स्थाने, भोग, मात्रा, गुण, शक्ती इत्यादी - ही सर्व चारही प्रकारच्या देहांची लक्षणे आहेत.

ऐसी पिंडब्रह्मांड रचना । विस्तारें वाढली कल्पना । निर्धारितां तत्वज्ञाना । मतें भांबावलीं ॥ ३४ ॥

अशी ही पिंड आणि ब्रह्मांड यांची रचना विस्ताराने वाढत गेली, अनेक कल्पना उभ्या राहिल्या. तत्त्वज्ञानाचा निश्चय करू जाता निरनिराळी मते गोंधळून जातात.

नाना मतीं नाना भेद । भेदें वाढती वेवाद । परी तो ऐक्यतेचा संवाद । साधु जाणती ॥ ३५ ॥

निरनिराळ्या मतांत निरनिराळे भेद असतात, आणि त्या भेदांमुळे वाद वाढतात. परंतु त्यामागचे ऐक्याचे मर्म फक्त साधूच जाणतात.

तया संवादाचे लक्षण । पंचभूतिक देह जाण । त्या देहामधें कारण । आत्मा वोळखावा ॥ ३६ ॥

त्या ऐक्याचे लक्षण असे आहे - हा देह पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे आणि त्या देहामध्ये जो खरे कारण आहे, तो आत्मा ओळखावा.

देह अंती नासोन जाये । त्यास आत्मा म्हणों नये । नाना तत्वांचा समुदाय । देहामधें आला ॥ ३७ ॥

देह अखेरीस नाश पावतो, म्हणून त्याला आत्मा म्हणू नये. देहामध्ये जमलेला हा तर नाना तत्त्वांचा समुदाय आहे.

अंतःकर्ण प्राणादिक । विषये इंद्रियें दशक । हा सूक्ष्माच विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ ३८ ॥

अंतःकरण, प्राण इत्यादी, विषय, आणि दहा इंद्रिये - हा सूक्ष्म देहाचा विचार शास्त्रांत सांगितला आहे.

घेतां सूक्ष्माची शुद्धी । भिन्न अंतःकरण मन बुद्धी । नाना तत्वांचे उपाधी । वेगळा आत्मा ॥ ३९ ॥

सूक्ष्म देहाचा नीट शोध घेतला असता अंतःकरण, मन, बुद्धी ही सर्व वेगळी ठरतात. या नाना तत्त्वांच्या उपाधींहून आत्मा वेगळाच आहे.

स्थूळ सूक्ष्म कारण । माहाकारण विराट हिरण्य । अव्याकृत मूळप्रकृति जाण । ऐसे अष्टदेह ॥ ४० ॥

स्थूल, सूक्ष्म, कारण, महाकारण, विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत आणि मूळप्रकृती - असे हे आठ देह जाणावेत.

च्यारी पिंडी च्यारी ब्रह्मांडीं । ऐसी अष्टदेहाची प्रौढी । प्रकृती पुरुषांची वाढी । दशदेह बोलिजे ॥ ४१ ॥

यातील चार देह पिंडाचे आणि चार ब्रह्मांडाचे - अशी ही आठ देहांची रचना आहे. आणखी प्रकृती आणि पुरुष मिळवले की त्याला दशदेह म्हणतात.

ऐसें तत्वांचे लक्षण । आत्मा साक्षी विलक्षण । कार्य कर्ता कारण । दृश्या तयाचें ॥ ४२ ॥

अशी ही तत्त्वांची रचना आहे, पण आत्मा हा या सर्वांहून वेगळा, केवळ साक्षी आहे. कार्य, कर्ता आणि कारण हे सर्व त्या दृश्य जगाचेच भाग आहेत.

जीवशिव पिंडब्रह्मांड । मायेअविद्येचें बंड । हें सांगता असे उदंड । परी आत्मा तो वेगळा ॥ ४३ ॥

जीव, शिव, पिंड, ब्रह्मांड - हा माया-अविद्येचा सर्व पसारा आहे. हे सांगत बसले तर खूप सांगता येईल, पण आत्मा मात्र या सर्वांहून वेगळाच आहे.

पाहों जातां आत्मे च्यारी । त्यांचे लक्षण अवधारीं । हें जाणोनि अभ्यांतरीं । सदृढ धरावें ॥ ४४ ॥

पाहू गेले असता आत्मा चार प्रकारचा मानला जातो. त्यांचे लक्षण नीट ऐकून घ्या आणि ते अंतःकरणात दृढपणे धरून ठेवा.

एक जीवात्मा दुसरा शिवात्मा । तिसरा परमात्मा जो विश्वात्मा । चौथा जाणिजे निर्मळात्मा । ऐसे च्यारी आत्मे ॥ ४५ ॥

पहिला जीवात्मा, दुसरा शिवात्मा, तिसरा परमात्मा म्हणजेच विश्वात्मा, आणि चौथा निर्मळात्मा - असे हे चार आत्मे जाणावेत.

भेद उंच नीच भासती । परी च्यारी एकचि असती । येविषीं दृष्टांत संमती। सावध ऐका ॥ ४६ ॥

हे भेद उच्च-नीच असे वाटले तरी हे चारही मुळात एकच आहेत. याविषयीचे दृष्टांत आता सावधपणे ऐका.

घटाकाश मठाकाश । महदाकाश चिदाकाश । अवघे मिळोन आकाश । येकचि असे ॥ ४७ ॥

घटातील आकाश, मठातील आकाश, बाहेरचे महदाकाश आणि उपाधीरहित चिदाकाश - हे सर्व मिळून आकाश हे एकच आहे.

तैसा जीवात्मा आणि शिवात्मा । परमात्मा आणी निर्मळाता । अवघा मिळोन आत्मा । येकचि असे ॥ ४८ ॥

त्याचप्रमाणे जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा - हे सर्व मिळून आत्मा एकच आहे.

घटीं व्यापक जें आकाश । तया नाव घटाकाश । पिंडी व्यापक ब्रह्मांश । त्यास जीवात्मा बोलिजे ॥ ४९ ॥

घटामध्ये व्यापून असणाऱ्या आकाशाला घटाकाश म्हणतात. तसेच पिंडामध्ये (देहामध्ये) व्यापून असणाऱ्या ब्रह्मांशाला जीवात्मा म्हणतात.

मठीं व्यापक जें आकाश । तया नाव मठाकाश । तैसा ब्रह्मांडीं जो ब्रह्मांश । त्यास शिवात्मा बोलिजे ॥ ५० ॥

मठामध्ये व्यापून असणाऱ्या आकाशाला मठाकाश म्हणतात. त्याचप्रमाणे ब्रह्मांडात व्यापून असणाऱ्या ब्रह्मांशाला शिवात्मा म्हणतात.

मठाबाहेरील आकाश । तयाअ नांव महदाकाश । ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्मांश । त्यास परमात्मा बोलिजे ॥ ५१ ॥

मठाबाहेरचे आकाश म्हणजे महदाकाश. त्याचप्रमाणे ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्मांशाला परमात्मा म्हणतात.

उपधीवेगळें आकाश । तया नाव चिदाकाश । तैसा निर्मळात्मा परेश । तो उपधिवेगळा ॥ ५२ ॥

सर्व उपाधींपासून मुक्त असलेल्या आकाशाला चिदाकाश म्हणतात. त्याचप्रमाणे सर्व उपाधींपासून मुक्त असणारा परमेश्वरच निर्मळात्मा होय.

उपाधियोगें वाटे भिन्न । परी तें आकाश अभिन्न । तैसा अत्मा स्वानंदघन । येकचि असे ॥ ५३ ॥

उपाधींमुळे आकाश निरनिराळे वाटते, पण प्रत्यक्षात ते आकाश अभिन्नच आहे. त्याचप्रमाणे आत्मा हा स्वानंदघन असून तो एकच आहे.

दृश्या सबाह्य अंतरीं । सूक्ष्मात्मा निरंतरीं । त्याचि वर्णावया थोरी । शेष समर्थ नव्हे ॥ ५४ ॥

या संपूर्ण दृश्याच्या आत-बाहेर सर्वत्र तो सूक्ष्म आत्मा व्यापून राहिलेला आहे. त्याच्या थोरवीचे वर्णन करण्यास प्रत्यक्ष शेषही समर्थ नाही.

ऐसे आत्म्याचें लक्षण । जाणतां नाहीं जीवपण । उपाधी शोधतां अभिन्न । मुळींच आहे ॥ ५५ ॥

अशा प्रकारचे आत्म्याचे हे लक्षण जाणून घेतले की जीवपणच उरत नाही. उपाधींचा नीट शोध घेतला तर तो मुळातच अभिन्न आहे, हे कळते.

जीवपणें येकदेसी । अहंकारें जन्म सोसी । विवेक पाहतां प्राणीयांसी । जन्म कैंचा ॥ ५६ ॥

जीवपणामुळे, म्हणजे अंशरूपाने पाहिल्यामुळे, अहंकारापोटी जन्म सोसावा लागतो. पण विवेकाने पाहिले, तर प्राण्याला जन्मच कुठे असतो?

जन्ममृत्यापासून सुटला । या नाव जाणिजे मोक्ष जाला । तत्वें शोधितां पावला । तत्वता वस्तु ॥ ५७ ॥

जन्ममृत्यूपासून जो सुटला, त्यालाच मोक्ष झाला असे जाणावे. तत्त्वांचा नीट शोध घेतला असता तो खऱ्या अर्थाने परब्रह्मालाच प्राप्त होतो.

तेचि वस्तु ते आपण । हें माहावाक्याचें लक्षण । साधु करीती निरूपण । आपुलेन मुखें ॥ ५८ ॥

तीच वस्तू म्हणजे आपणच आहोत - हेच महावाक्याचे मर्म आहे. साधुजन हेच आपल्या मुखाने स्पष्ट करून सांगतात.

जेचि क्षणी अनुग्रह केला । तेचि क्षणीं मोक्ष जाला । बंधन कांहीं आत्मयाला । बोलोंचि नये ॥ ५९ ॥

ज्या क्षणी गुरूंनी अनुग्रह दिला, त्याच क्षणी मोक्ष होतो. आत्म्याला काही बंधन आहे, असे मुळी बोलताच येत नाही.

आतां आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली । संतसंगें तत्काळ जाली । मोक्षपदवी ॥ ६० ॥

आता ही शंका दूर झाली, संशयी वृत्ती मावळली. संतांच्या संगतीने मोक्षपद तत्काळ प्राप्त होते, हे स्पष्ट झाले.

स्वप्नामधें जो बांधला । तो जागृतीनें मोकळा केला । ज्ञानविवेकें प्राणीयाला । मोक्षप्राप्ती ॥ ६१ ॥

स्वप्नात जो बांधलेला असतो, त्याला जाग आल्यावरच मुक्त केले जाते. त्याचप्रमाणे ज्ञान आणि विवेकानेच प्राण्याला मोक्षाची प्राप्ती होते.

अज्ञाननिसीचा अंतीं । संकल्पदुःखें नासती । तेणें गुणें होये प्राप्ती । तत्काळ मोक्षाची ॥ ६२ ॥

अज्ञानरूपी रात्र संपली की संकल्पामुळे होणारी दुःखे नाहीशी होतात. त्यामुळेच तत्काळ मोक्षाची प्राप्ती होते.

तोडावया स्वप्नबंधन । नलगे आणिक साधन । तयास प्रेत्न जागृतीवीण । बोलोंचि नये ॥ ६३ ॥

स्वप्नातील बंधन तोडण्यासाठी दुसरे कोणतेही साधन लागत नाही. जागे होण्याखेरीज त्यासाठी कोणताही वेगळा प्रयत्न लागतो, असे बोलताच येत नाही.

तैसा संकल्पें बांधला जीव । त्यास आणिक नाही उपाव । विवेक पाहतां वाव । बंधन होये ॥ ६४ ॥

त्याचप्रमाणे संकल्पाने बांधलेल्या जीवाला दुसरा कोणताही उपाय नाही. विवेकाने पाहिले तर ते बंधन मुळातच व्यर्थ ठरते.

विवेक पाहिल्याविण । जो जो उपाव तो तो सीण । विवेक पाहातां आपण । आत्माच असे ॥ ६५ ॥

विवेकाशिवाय जो जो उपाय केला जातो, तो तो केवळ श्रमच ठरतो. विवेकाने पाहिले असता आपण स्वतःच आत्मा आहोत, हे कळते.

आत्मयाचा ठांई कांहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । जन्ममृत्य हें सर्वहि । आत्मत्वीं न घडे ॥ ६६ ॥

आत्म्याच्या ठिकाणी बंधन किंवा मोक्ष असे दोन्हीही काही नाहीत. जन्म-मृत्यू हे सर्व आत्मस्वरूपात मुळीच घडत नाही.