श्रोता विनवी वक्तयासी । सत्संगाची महिमा कैसी । मोक्ष लाभे कितां दिवसीं । हें मज निरोपावें ॥ १ ॥

श्रोता गुरूंना विनवणी करतो - सत्संगाचा महिमा काय आहे, आणि सत्संगाने मोक्ष किती दिवसांत मिळतो, हे मला सांगा.

धरितां साधूची संगती । कितां दिवसां होते मुक्ती । हा निश्चय कृपामुर्ती । मज दिनास करावा ॥ २ ॥

साधूची संगत धरली असता किती दिवसांत मुक्ती मिळते, हे या कृपामूर्ती गुरूंनी मला दीन शिष्याला निश्चितपणे सांगावे.

मुक्ती लाभे तत्क्षणीं । विश्वासतां निरूपणीं । दुश्चितपणीं हानी । होतसे ॥ ३ ॥

गुरू उत्तर देतात - निरूपणावर पूर्ण विश्वास ठेवला तर मुक्ती त्याच क्षणी मिळते. पण मन विचलित, अस्थिर (दुश्चीत) असेल तर मात्र हानी होते.

सुचितपणें दुश्चीत । मन होतें अकस्मात । त्यास करावें निवांत । कोणे परीं ॥ ४ ॥

शिष्य विचारतो - लक्ष असलेलं मनही अचानक विचलित होतं, मग ते स्थिर कसं करावं?

मनाच्या तोडून वोढी । श्रवणीं बैसावें आवडीं । सावधपणें घडीनें घडी । काळ सार्थक करावा ॥ ५ ॥

मनाची ओढ (विषयांकडची) तोडून, आवडीने श्रवणासाठी बसावे. प्रत्येक क्षणी सावध राहून वेळेचं सार्थक करावं.

अर्थ प्रमेय ग्रंथांतरीं । शोधून घ्यावें अभ्यांतरीं । दुश्चीतपण आलें तरी । पुन्हां श्रवण करावें ॥ ६ ॥

ग्रंथातला अर्थ मनात खोलवर शोधून घ्यावा. मध्येच दुश्चीतपणा आला तरी पुन्हा श्रवण करावं.

अर्थांतर पाहिल्यावीण । उगेंचि करी जो श्रवण । तो श्रोता नव्हे पाषण । मनुष्यवेषें ॥ ७ ॥

अर्थाचा खोलवर विचार न करता जो नुसताच ऐकत राहतो, तो खरा श्रोता नव्हे; तो माणसाच्या वेषातला दगडच म्हणायचा.

येथें श्रोते मानितील सीण । आम्हांस केलें पाषाण । तरी पाषाणाचें लक्षण । सावध ऐका ॥ ८ ॥

यावर श्रोत्यांना वाईट वाटेल की, 'आम्हाला दगड म्हटलं.' पण दगडाचं खरं लक्षण काय आहे, ते सावध होऊन ऐका.

वांकुडा तिकडा फोडिला । पाषाण घडून नीट केला । दुसरे वेळेसी पाहिला । तरी तो तैसाचि असे ॥ ९ ॥

वेडावाकडा दगड घडून सरळ, नीटनेटका केला की, तो पुन्हा कधीही पाहिला तरी तसाच सरळ राहतो.

टांकीनें खपली फोडिली । ते मागुती नाहीं जडली । मनुष्याची कुबुद्धि झाडिली । तरी ते पुन्हा लागे ॥ १० ॥

छिन्नीने दगडाचा तुकडा तोडला की तो पुन्हा कधी जुळत नाही. पण माणसाची वाईट बुद्धी काढून टाकली तरी ती पुन्हा चिकटतेच.

सांगतां अवगुण गेला । पुन्हा मागुतां जडला । याकरणें माहांभला । पाषाणगोटा ॥ ११ ॥

उपदेश केला की अवगुण जातो, पण पुन्हा तोच अवगुण चिकटतो. यामुळे साधा दगडगोटाच माणसापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.

ज्याचा अवगुण झडेना । तो पाषाणाहून उणा । पाषाण आगळा जाणा । कोटिगुणें ॥ १२ ॥

ज्याचा अवगुण कधीच जात नाही, तो दगडापेक्षाही कमी दर्जाचा समजावा. दगड त्याच्यापेक्षा कोटीपटीने श्रेष्ठ आहे, हे जाणावे.

कोटिगुणें कैसा पाषाण । त्याचेंहि ऐका लक्षण । श्रोतीं करावें श्रवण । सावध होऊनी ॥ १३ ॥

दगड कोटीपटीने कसा श्रेष्ठ आहे, त्याचीही वैशिष्ट्यं ऐका. श्रोत्यांनी सावध होऊन हे श्रवण करावं.

माणीक मोतीं प्रवाळ । पाचि वैडुर्य वज्रनीळ । गोमेदमणी परिस केवळ । पाषाण बोलिजे ॥ १४ ॥

माणिक, मोती, प्रवाळ, पाचू, वैडूर्य, नीलमणी, गोमेद आणि परीस - हे सगळे मुळात दगडच म्हणावे लागतात.

याहि वेगळे बहुत । सूर्यकांत सोमकांत । नाना मोहरे सप्रचित । औषधाकारणें ॥ १५ ॥

याखेरीज सूर्यकांत, सोमकांत आणि औषधासाठी उपयोगी पडणारे अनेक प्रकारचे गुणकारी खडेही आहेत.

याहि वेगळे पाषाण भले । नाना तिर्थीं जे लागले । वापी कूप सेखीं जाले । हरिहरमुर्ती ॥ १६ ॥

याशिवाय अनेक तीर्थक्षेत्रांत सापडणारे उत्तम दगड आहेत, जे विहिरी-बारवांतून निघून शेवटी हरिहराच्या मूर्ती बनतात.

याचा पाहातं विचार । पाषाणा ऐसें नाहीं सार । मनुष्य तें काये पामर । पाषाणापुढें ॥ १७ ॥

याचा विचार केला तर दगडासारखं सत्त्व दुसऱ्या कशातही नाही. मग पामर माणूस दगडापुढे काय पात्रतेचा?

तरी तो ऐसा नव्हे तो पाषाण। जो अपवित्र निःकारण । तयासातिखा देह जाण । दुश्चीत अभक्तांचा ॥ १८ ॥

पण हे बोलणं त्या चांगल्या दगडाला उद्देशून नाही, तर जो उगाचच अपवित्र, निरुपयोगी दगड असतो त्याला उद्देशून आहे. दुश्चीत व अभक्त माणसाचा देह त्या निरुपयोगी दगडासारखा समजावा.

आतां असो हें बोलणें । घात होतो दुश्चीतपणें । दुश्चीतपणाचेनि गुणें । प्रपंच ना परमार्थ ॥ १९ ॥

आता हे बोलणं पुरे. दुश्चीतपणामुळे घात होतो. दुश्चीतपणामुळे प्रपंचही नीट होत नाही आणि परमार्थही साधत नाही.

दुश्चीतपणें कार्य नासे । दुश्चीतपणें चिंता वसे । दुश्चीतपणें स्मरण नसे । क्षण येक पाहातां ॥ २० ॥

दुश्चीतपणामुळे हाती घेतलेलं काम बिघडतं, मनात सतत चिंता राहते, आणि क्षणभरही टिकणारी स्मरणशक्तीही राहत नाही.

दुश्चीतपणें शत्रुजिणें । दुश्चीतपणें जन्ममरणें । दुश्चीतपणाचेनि गुणें । हानी होय ॥ २१ ॥

दुश्चीतपणामुळे शत्रू आपल्यावर विजय मिळवतात, दुश्चीतपणामुळेच जन्ममरणाचा फेरा चालू राहतो; दुश्चीतपणामुळे शेवटी हानीच होते.

दुश्चीतपणें नव्हे साधन । दुश्चीतपणें न घडे भजन । दुश्चीतपणें नव्हे ज्ञान । साधकांसी ॥ २२ ॥

दुश्चीतपणामुळे साधना नीट घडत नाही, भजन-पूजाही नीट होत नाही, आणि साधकांना ज्ञानही प्राप्त होत नाही.

दुश्चीतपणें नये निश्चयो । दुश्चीतपणें न घडे जयो । दुश्चीतपणें होये क्षयो । आपुल्या स्वहिताचा ॥ २३ ॥

दुश्चीतपणामुळे मनाचा निश्चय होत नाही, यशही मिळत नाही, आणि शेवटी स्वतःच्याच हिताचा ऱ्हास होतो.

दुश्चीतपणें न घडे श्रवण । दुश्चीतपणें न घडे विवरण । दुश्चीतपणें निरूपण । हातींचे जाये ॥ २४ ॥

दुश्चीतपणामुळे नीट श्रवण होत नाही, त्याचं चिंतन-मननही होत नाही, आणि हातात आलेलं निरूपणही निसटून जातं.

दुश्चीत बैसलाचि दिसे । परी तो असतचि नसे । चंचळ चक्रीं पडिलें असे । मानस तयाचें ॥ २५ ॥

दुश्चीत माणूस दिसायला बसलेला असतो, पण खरं तर तो तिथे नसतोच. त्याचं मन चंचलतेच्या भोवऱ्यात अडकलेलं असतं.

वेडें पिशाच्य निरंतर । अंध मुके आणी बधिर । तैसा जाणावा संसार । दुश्चीत प्राणियांचा ॥ २६ ॥

सतत वेडा-झपाटलेला, किंवा आंधळा-मुका-बहिरा माणूस जसा असतो, तसाच दुश्चीत माणसाचा संसार समजावा.

सावध असोन उमजेना । श्रवण असोन ऐकेना । ज्ञान असोन कळेना । सारासारविचार ॥ २७ ॥

तो जागा असूनही त्याला काही उमजत नाही, कान असूनही तो ऐकत नाही, ज्ञान असूनही त्याला सार-असार यातला भेद कळत नाही.

ऐसा जो दुश्चीत आळसी । परलोक कैंचा त्यासी । जयाचे जिवीं अहर्निशीं । आळस वसे ॥ २८ ॥

असा दुश्चीत आणि आळशी माणसाला परलोकाची प्राप्ती कशी होणार? कारण त्याच्या मनात रात्रंदिवस आळसच वस्ती करून असतो.

दुश्चीतपणापासुनि सुटला । तरी तो सवेंच आळस आला । आळसाहातीं प्राणीयांला । उसंतचि नाहीं ॥ २९ ॥

दुश्चीतपणातून सुटला तरी लगेच आळस येऊन बसतो. आळसाच्या तावडीतून माणसाला उसंतच मिळत नाही.

आळसें राहिला विचार । आळसें बुडाला आचार । आळसे नव्हे पाठांतर । कांहीं केल्यां ॥ ३० ॥

आळसामुळे विचारच थांबतो, आचरणही बिघडतं, आणि कितीही प्रयत्न केला तरी आळसामुळे पाठांतरही होत नाही.

आळसें घडेना श्रवण । आळसें नव्हें निरूपण । आळसें परमार्थाची खूण । मळिण जाली ॥ ३१ ॥

आळसामुळे श्रवण घडत नाही, निरूपणही नीट होत नाही, आणि परमार्थाची खूणच मलिन होऊन जाते.

आळसें नित्यनेम राहिला । आळसें अभ्यास बुडाला । आळसें आळस वाढला । असंभाव्य ॥ ३२ ॥

आळसामुळे नित्यनेम राहून जातो, अभ्यासही बुडतो, आणि आळसामुळेच आळस अफाट वाढत जातो.

आळसें गेली धारणा धृती । आळसें मळिण जाली वृत्ती । आळसें विवेकाची गती । मंद जाली ॥ ३३ ॥

आळसामुळे धारणाशक्ती आणि धृती (स्थिरता) नाहीशी होते, वृत्ती मलिन होते, आणि विवेकाची गतीही मंदावते.

आळसें निद्रा वाढली । आळसें वासना विस्तारली । आळसें सुन्याकार जाली । सद्बुंद्धि निश्चयाची ॥ ३४ ॥

आळसामुळे झोप वाढते, वासना पसरत जाते, आणि निश्चयी सद्बुद्धी पार रिकामी, शून्य होऊन जाते.

दुश्चीतपणासवें आळस । आळसें निद्राविळास । निद्राविळासें केवळ नास । आयुष्याचा ॥ ३५ ॥

दुश्चीतपणासोबत आळस येतो, आळसामुळे झोपेचा अतिरेक होतो, आणि झोपेच्या अतिरेकाने संपूर्ण आयुष्याचाच नाश होतो.

निद्रा आळस दुश्चीतपण । हेंचि मूर्खाचें लक्षण । येणेंकरिता निरूपण । उमजेचिना ॥ ३६ ॥

झोप, आळस आणि दुश्चीतपणा - ही मूर्खाचीच लक्षणं आहेत. यामुळेच निरूपण कधीच उमगत नाही.

हें तिन्ही लक्षणें जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें । अज्ञानास यापरतें । सुखचि नाहीं ॥ ३७ ॥

जिथे ही तिन्ही लक्षणं असतात, तिथे विवेक कुठून असणार? अज्ञानाला यापेक्षा जास्त सुखावह असं दुसरं काही नाही.

क्षुधां लागतांच जेविला । जेऊन उठतां आळस आला । आळस येतां निजेला । सावकास ॥ ३८ ॥

भूक लागताच जेवतो, जेवून उठल्याबरोबर आळस येतो, आणि आळस आला की तो निवांत झोपून जातो.

निजोन उठतांच दुश्चीत । कदा नाहीं सावचित । तेथें कैचें आत्महित । निरूपणीं ॥ ३९ ॥

झोपेतून उठल्याबरोबर पुन्हा दुश्चीत होतो, कधीच सावध राहत नाही. अशा स्थितीत निरूपणाद्वारे आत्महित कुठून साधणार?

मर्कटापासीं दिल्हें रत्न । पिशाच्याहातीं निधान । दुश्चीतापुढें निरूपण । तयापरी होये ॥ ४० ॥

माकडाच्या हातात रत्न दिलं किंवा वेड्या-झपाटलेल्याच्या हाती खजिना दिला, तसंच दुश्चीत माणसापुढे निरूपण करणं व्यर्थ ठरतं.

आतां असो हे उपपत्ती । आशंकेची कोण गती । कितां दिवसाइं होते मुक्ती । सज्जनाचेनि संगें ॥ ४१ ॥

आता हे विवेचन पुरे झाले. पण मूळ शंकेचं काय? सज्जनांच्या संगतीने किती दिवसांत मुक्ती मिळते?

ऐका याचें प्रत्योत्तर । कथेंसि व्हावें निरोत्तर । संतसंगाचा विचार । ऐसा असे ॥ ४२ ॥

याचं उत्तर आता ऐका, म्हणजे या विषयावर काही शंका उरणार नाही. संतसंगाचं वास्तव असं आहे.

लोहो परियेसी लागला । थेंबुटा सागरीं मिळाला । गंगे सरिते संगम जाला । तत्क्षणीं ॥ ४३ ॥

लोखंड परिसाला स्पर्श करताच सोनं होतं, थेंब समुद्राला मिळताच समुद्र होतो, आणि नदी गंगेला मिळताच गंगा होते - हे सगळं त्याच क्षणी घडतं.

सावध साक्षपी आणी दक्ष । तयास तत्काळचि मोक्ष । इतरांस तें अलक्ष । लक्षिलें नवचे ॥ ४४ ॥

जो सावध, साक्षेपी आणि दक्ष असतो, त्याला मोक्ष त्याच क्षणी मिळतो. पण इतरांना मात्र ते अगम्यच राहतं, कितीही शोधलं तरी ते सापडत नाही.

येथें शिष्यप्रज्ञाच केवळ । प्रज्ञावंतां नलगे वेळे । अनन्यास तत्काळ । मोक्ष लाभे ॥ ४५ ॥

इथे शिष्याची प्रज्ञाच खरी महत्त्वाची आहे. प्रज्ञावंताला वेळ लागत नाही, आणि जो अनन्यभावाने शरण गेलेला असतो त्याला मोक्ष तत्काळ मिळतो.

प्रज्ञावंत आणी अनन्य । तयास नलगे येक क्षण । अनन्य भावार्थेंविण । प्रज्ञा खोटी ॥ ४६ ॥

प्रज्ञावंत आणि अनन्यभावाने शरण गेलेल्याला एक क्षणही लागत नाही. पण अनन्य भावार्थाशिवाय नुसती प्रज्ञा खोटी ठरते.

प्रज्ञेविण अर्थ न कळे । विश्वासेंविण वस्तु ना कळे । प्रज्ञाविश्वासें गळे । देहाभिमान ॥ ४७ ॥

प्रज्ञेशिवाय अर्थ कळत नाही, आणि विश्वासाशिवाय वस्तू (परब्रह्म) कळत नाही. प्रज्ञा आणि विश्वास या दोहोंमुळेच देहाभिमान गळून पडतो.

देहाभिमानाचे अंतीं । सहजचि वस्तुप्राप्ती । सत्संगें सद्गती । विलंबचि नाही ॥ ४८ ॥

देहाभिमान संपला की वस्तूची प्राप्ती आपोआप होते. सत्संगाने सद्गती मिळण्यात मुळीच विलंब लागत नाही.

सावध साक्षपी विशेष । प्रज्ञावंत आणी विश्वास । तयास साधनीं सायास । करणेंचि नलगे ॥ ४९ ॥

विशेष सावध, साक्षेपी, प्रज्ञावंत आणि श्रद्धावंत असणाऱ्याला साधनेचे वेगळे कष्टही करावे लागत नाहीत.

इतर भाविक साबडे । तयांसहि साधनें मोक्ष जोडे । साधुसंगें तत्काळ उडे । विवेकदृष्टी ॥ ५० ॥

बाकीच्या साध्या-भोळ्या भाविकांना मात्र साधना करूनच मोक्ष मिळतो. पण संतसंगामुळे त्यांचीही विवेकदृष्टी एकदम जागी होते.

परी तें साधन मोडुं नये । निरूपणाचा उपाये । निरूपणें लागे सोय । सर्वत्रांसी ॥ ५१ ॥

पण म्हणून साधना सोडून देऊ नये. निरूपण हाच खरा उपाय आहे. निरूपणानेच सर्वांना योग्य मार्ग सापडतो.

आतां मोक्ष आहे कैसा । कैसी स्वरूपाची दशा । त्याचे प्राप्तीचा भर्वसा । सत्संगें केवी ॥ ५२ ॥

आता मोक्ष कसा असतो, स्वरूपाची अवस्था कशी असते, आणि सत्संगाने त्याच्या प्राप्तीची खात्री कशी मिळते, हे पाहू.

ऐसें निरूपण प्रांजळ । पुढें बोलिलें असे सकळ । श्रोतीं होऊनियां निश्चळ । अवधान द्यावें ॥ ५३ ॥

याचं सविस्तर आणि सोपं निरूपण पुढे सांगितलं जाईल. श्रोत्यांनी स्थिर होऊन त्याकडे लक्ष द्यावं.

अवगुण त्यागावयाकारणें । न्यायनिष्ठुर लागे बोलणें । श्रोतीं कोप न धरणें । ऐसिया वचनाचा ॥ ५४ ॥

अवगुण सोडावेत यासाठी कधी कठोर, पण न्याय्य शब्द वापरावे लागतात. अशा शब्दांचा श्रोत्यांनी राग मानू नये.