अरे जे जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता पुससी काई । तथापि सांगों जेणें कांहीं । संशय नुरे ॥ १ ॥

अरे, जे मुळात कधी झालेच नाही, त्याची वार्ता कशाला विचारतोस? तरीही असे सांगतो की त्यातून कसलाच संशय उरणार नाही.

दोरीकरितां भुजंग । जळाकरितां तरंग । मार्तंडाकरितां चांग । मृगजळ वाहे ॥ २ ॥

दोरीमुळे साप भासतो, पाण्यामुळे तरंग दिसतात, सूर्यामुळेच मृगजळाचा आभास वाहताना दिसतो.

कल्पेनिकरितां स्वप्न दिसे । सिंपीकरितां रुपें भासे । जळाकरितां गार वसे । निमिष्य येक ॥ ३ ॥

कल्पनेमुळे स्वप्न दिसते, शिंपल्यामुळे रुपे (चांदी) भासते, पाण्यामुळेच क्षणभर गारेचा आकार दिसतो.

मातीकरितां भिंती जाली । सिन्धुकरितां लहरी आली । तिळाकरितां पुतळी । दिसों लागे ॥ ४ ॥

मातीमुळे भिंत बनते, समुद्रामुळे लाट उठते, तिळामुळेच तिळाची पुतळी दिसू लागते.

सोन्याकरितां अळंकार । तंतुकरितां जालें चीर । कासवाकरितां विस्तार । हातापायांचा ॥ ५ ॥

सोन्यामुळे अलंकार बनतो, धाग्यामुळे वस्त्र तयार होते, कासवामुळेच त्याचे हातपाय विस्तारलेले दिसतात.

तूप होतें तरी थिजलें । तरीकरितां मीठ जालें । बिंबाकरितां बिंबलें । प्रतिबिंब ॥ ६ ॥

तूप द्रव असूनही घट्ट होते, जलामुळे मीठ तयार होते, बिंबामुळेच प्रतिबिंब उमटते.

पृथ्वीकरितां जालें झाड । झाडाकरितां च्ह्याया वाड । धातुकरितां पवाड । उंच नीच वर्णाचा ॥ ७ ॥

पृथ्वीमुळे झाड उगवते, झाडामुळे त्याची मोठी सावली पडते, धातूंमुळेच निरनिराळ्या उंच-नीच रंगछटा दिसतात.

आतां असो हा दृष्टांत । अद्वैतास कैंचें द्वैत । द्वैतेंविण अद्वैत । बोलतांच न ये ॥ ८ ॥

आता हे दाखले पुरेत - अद्वैतात द्वैत असणे कसे शक्य आहे? पण द्वैताशिवाय अद्वैत हा शब्दही उच्चारता येत नाही.

भासाकरितां भास भासे । दृश्याकरितां अदृश्य दिसे । अदृश्यास उपमा नसे । म्हणोनि निरोपम ॥ ९ ॥

एका आभासामुळे दुसरा आभास भासतो, दृश्यामुळेच अदृश्यही जणू दिसू लागते; पण अदृश्याला मात्र कोणतीच उपमा लागू पडत नाही, म्हणून त्याला निरुपम म्हणतात.

कल्पेनेविरहित हेत । दृश्यावेगळा दृष्टांत । द्वैतावेगळें द्वैत । कैसें जालें ॥ १० ॥

कल्पनेच्या पलीकडचे जे मूळ तत्त्व आहे, त्याचा दाखला दृश्याहून वेगळाच असावा लागतो; मग हे द्वैतावेगळे द्वैत कसे निर्माण झाले?

विचित्र भगवंताची करणी । वर्णवेना सहस्त्रफणी । तेणें केली उभवणी । अनंत ब्रह्मांडाची ॥ ११ ॥

भगवंताची किमया अगदी विलक्षण आहे, ती सहस्रफणी शेषालाही वर्णन करता येत नाही; त्यानेच अनंत ब्रह्मांडे उभी केली आहेत.

परमात्मा परमेश्वरु । सर्वकर्ता जो ईश्वरू । तयापासूनि विस्तारु । सकळ जाला ॥ १२ ॥

जो सर्वांचा कर्ता परमात्मा, परमेश्वर आहे, त्याच्यापासूनच हा सगळा विस्तार निर्माण झाला.

ऐसीं अनंत नामें धरी । अनंत शक्ती निर्माण करी । तोचि जाणावा चतुरीं । मूळपुरुष ॥ १३ ॥

तो अनंत नावे धारण करतो आणि अनंत शक्ती निर्माण करतो; चतुर लोकांनी त्यालाच मूळपुरुष म्हणून ओळखावे.

त्या मूळपुरुषाची वोळखण । ते मूळमायाचि आपण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ १४ ॥

त्या मूळपुरुषाची खरी ओळख म्हणजे मूळमायाच होय; सगळे कर्तेपण तेथेच येऊन मिळते.

हे उघड बोलतां न ये । मोडों पाहातो उपाये । येरवीं हें पाहतां काय । साच आहे ॥ १५ ॥

हे फार उघडपणे सांगता येत नाही, कारण त्याने साधनेचा उपायच मोडून पडण्याची भीती असते; एरवी नीट पाहिले तर यात खरोखर काय सत्य आहे?

देवापासून सकळ जालें । हें सर्वांस मानलें । परी त्या देवास वोळखिलें । पाहिजे कीं ॥ १६ ॥

सगळे काही देवापासूनच निर्माण झाले, हे सर्वांना मान्य आहे; पण मग त्या देवाला खरोखर ओळखलेही पाहिजे ना?

सिद्धांचे जें निरूपण । जें साधकांस न मने जाण । पक्व नाहीं अंतःकर्ण । म्हणोनियां ॥ १७ ॥

सिद्धांचे जे निरूपण असते, ते साधकांना पटत नाही, कारण त्यांचे अंतःकरण अजून पक्व झालेले नसते.

अविद्यागुणें बोलिजे जीव । मायागुणें बोलिजे शिव । मूळमाया गुणें देव । बोलिजेतो ॥ १८ ॥

अविद्येच्या गुणामुळे 'जीव' असे म्हणतात, मायेच्या गुणामुळे 'शिव' असे म्हणतात, आणि मूळमायेच्या गुणामुळेच 'देव' असे म्हटले जाते.

म्हणौनि कारण मूळमाया । अनंत शक्ती धरावया । तेथीचा अर्थ जाणावया । अनुभवी पाहिजे ॥ १९ ॥

म्हणून अनंत शक्ती धारण करणारी मूळमायाच याचे कारण आहे; तिचा खरा अर्थ जाणण्यासाठी अनुभवी पुरुषच हवा.

मूळमाया तोचि मूळपुरुष । तोचि सर्वांचा ईश । अनंतनामी जगदीश । तयासीचि बोलिजे ॥ २० ॥

मूळमाया हीच मूळपुरुष आहे, तोच सर्वांचा ईश्वर आहे; अनंत नावांनी ओळखला जाणारा जगदीश तोच होय.

अवघी माया विस्तारली । परी हे निशेष नाथिली । ऐसिया वचनाची खोली । विरुळा जाणे ॥ २१ ॥

सगळी माया विस्तारलेली असली, तरी ती मुळी अस्तित्वातच नाही; अशा वचनाची खोली एखाद्या विरळ्यालाच कळते.

ऐसें अनुर्वाच्य बोलिजे । परी हें स्वानुभवें जाणिजे । संतसंगेविण नुमजे । कांही केल्यां ॥ २२ ॥

ही अशी अवर्णनीय गोष्ट सांगितली जाते, पण ती स्वानुभवानेच जाणता येते; संतसंगावाचून ती कशानेही उमगत नाही.

माया तोचि मूळपुरुष । साधकां न मने हें निशेष । परी अनंतनामी जगदीश । कोणास म्हणावें ॥ २३ ॥

माया हीच मूळपुरुष, हे साधकांना अजिबात मान्य होत नाही; पण मग अनंत नावांचा जगदीश म्हणून कोणाला संबोधावे?

नामरूप माये लागलें । तरी हें बोलणें नीटचि जालें । येथें श्रोतीं अनुमानिलें । कासयासी ॥ २४ ॥

नाव आणि रूप हे मायेलाच चिकटलेले असल्यामुळे हे बोलणे अगदी बरोबरच ठरते; मग श्रोत्यांनी यात संशय का घ्यावा?

आतां असो हे सकळ बोली । मागील आशंका राहिली । निराकारीं कैसी जाली । मूळमाया ॥ २५ ॥

आता हे सगळे बोलणे पुरे; मागची शंका अजून शिल्लक आहे - निराकारात मूळमाया कशी उत्पन्न झाली?

दृष्टीबंधन मिथ्या सकळ । परी तो कैसा जाला खेळ । हेंचि आतां अवघें निवळ । करून दाऊं ॥ २६ ॥

डोळ्यांना घातलेली ही सगळी मायेची भूल मिथ्याच आहे, पण हा खेळ नेमका कसा घडला, तेच आता संपूर्णपणे स्पष्ट करून दाखवू.

आकाश असतां निश्चळ । मधें वायो जाला चंचळ । तैसी जाणावी केवळ । मूळमाया ॥ २७ ॥

आकाश स्वतः स्थिर असताना त्यातच वायू मात्र चंचल होऊन उठतो; मूळमाया अगदी त्याचप्रमाणे समजावी.

रूप वायोचें जालें । तेणें आकाश भंगलें । ऐसें हें सत्य मानलें । नवचे किं कदा ॥ २८ ॥

वायूला रूप प्राप्त झाले म्हणून आकाश तुटले, असे मानणे कधीही योग्य ठरणार नाही.

तैसी मूळमाया जाली । आणी निर्गुणता संचली । येणें दृष्टांतें तुटली । मागील आशंका ॥ २९ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया उत्पन्न झाली, तरीही निर्गुणता तशीच अभंग राहिली; या दाखल्याने मागची शंका फिटली.

वायु नव्हता पुरातन । तैसी मूळमाया जाण । साच म्हणतां पुन्हा लीन । होतसे ॥ ३० ॥

वायू पूर्वापार कायमचा नव्हता, तसेच मूळमायाही जाणावी; तिला खरी मानू गेले की ती पुन्हा विरून जाते.

वायो रूपें कैसा आहे । तैसी मूळमाया पाहें । भासे परी तें न लाहे । रूप तयेचें ॥ ३१ ॥

वायूचे रूप तरी कसे असते? मूळमायेकडेही तसेच पाहावे - ती भासते खरी, पण तिचे रूप कधीच हाती लागत नाही.

वायो सत्य म्हणो जातां । परी तो न ये दाखवितां । तयाकडे पाहों जातां । धुळीच दिसे ॥ ३२ ॥

वायूला खरे मानू गेले तरी ते दाखवताच येत नाही; त्याच्याकडे पाहू गेले तर केवळ धूळच उडताना दिसते.

तैसी मूळमाया भासे । भासी परी ते न दिसे । पुढें विस्तारली असे । माया अविद्या ॥ ३३ ॥

त्याचप्रमाणे मूळमाया भासते, भासते पण प्रत्यक्ष दिसत मात्र नाही; तिच्यापासूनच पुढे अविद्यारूप माया विस्तारली आहे.

जैसें वायोचेनि योगें । दृश्य उडे गगनमार्गें । मूळमायेच्या संयोगें । तैसें जग ॥ ३४ ॥

जशी वायूच्या योगाने दृश्य वस्तू आकाशमार्गाने उडताना दिसतात, तसेच मूळमायेच्या संयोगाने हे जग निर्माण होते.

गगनीं आभाळ नाथिलें । अकस्मात उद्भवलें । मायेचेनि गुणें जालें । तैसें जग ॥ ३५ ॥

आकाशात नसलेले ढग अकस्मात उद्भवतात; मायेच्या गुणामुळेच तसे हे जगही उत्पन्न झाले आहे.

नाथिलेंचि गगन नव्हतें । अकस्मात आलें तेथें । तैसें दृश्य जालें येथें । तैसियापरी ॥ ३६ ॥

आधी नसलेले आकाश (ढग) अकस्मात तेथे येते; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगही अशाच प्रकारे निर्माण झाले आहे.

परी त्या आभाळाकरितां । गगनाची गेली निश्चळता । वाटे परी ते तत्वता । तैसीच आहे ॥ ३७ ॥

पण त्या ढगामुळे आकाशाची स्थिरताच नाहीशी झाली असे केवळ वाटते; प्रत्यक्षात ते जसेच्या तसेच असते.

तैसें मायेकरितां निर्गुण । वाटे जालें सगुण । परी तें पाहतां संपूर्ण । जैसें तैसें ॥ ३८ ॥

त्याचप्रमाणे मायेमुळे निर्गुण सगुण झाल्यासारखे वाटते; पण नीट पाहिले तर ते पूर्णपणे जसेच्या तसेच असते.

आभाळ आले आणि गेलें । तरी गगन तें संचलें । तैसें गुणा नाहीं आलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ३९ ॥

ढग येतात आणि जातात, तरी आकाश मात्र अभंग राहते; त्याचप्रमाणे निर्गुण ब्रह्म कधीच सगुण होत नाही.

नभ माथा लागलें दिसे । परी तें जैसें तैसें असे । तैसें जाणावें विश्वासें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४० ॥

आकाश क्षितिजाला टेकल्यासारखे दिसते, पण ते जसेच्या तसेच असते; निर्गुण ब्रह्मही तसेच आहे, हे विश्वासाने जाणावे.

ऊर्ध पाहातां आकाश । निळिमा दिसे सावकास । परि तो जाणिजे मिथ्याभास । भासलासे ॥ ४१ ॥

वर पाहिले असता आकाशाला हळूहळू निळा रंग दिसतो, पण तो केवळ मिथ्या आभास आहे, हे जाणावे.

आकाश पालथें घातलें । चहूंकडे आटोपलें । वाटे विश्वास कोंडिले । परी तें मोकळेचि असे ॥ ४२ ॥

आकाश उपडे घातलेल्या पात्रासारखे चहूकडून झाकलेले दिसते, आणि वाटते की सगळे त्यात कोंडलेले आहे; पण प्रत्यक्षात ते पूर्णपणे मोकळेच असते.

पर्वतीं निळा रंग दिसे । परी तो तया लागला नसे । अलिप्त जाणावे तैसें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४३ ॥

पर्वतावर दुरून निळा रंग दिसतो, पण तो त्याला प्रत्यक्षात चिकटलेला नसतो; निर्गुण ब्रह्मही तसेच अलिप्त जाणावे.

रथ धावतां पृथ्वी चंचळ । वाटे परी ते असे निश्चळ । तैसें परब्रह्म केवळ । निर्गुण जाणावें ॥ ४४ ॥

रथ धावत असता पृथ्वी हलताना वाटते, पण ती प्रत्यक्षात स्थिरच असते; निर्गुण परब्रह्मही अगदी तसेच केवळ स्थिर जाणावे.

आभाळाकरितां मयंक । वाटे धावतो निशंक । परी तें अवघें माईक । आभाळ चळे ॥ ४५ ॥

ढगांमुळे चंद्र निःशंकपणे धावताना भासतो, पण खरे तर ते सगळे भ्रामक असते - प्रत्यक्षात हलणारे ढगच असतात.

झळे अथवा अग्निज्वाळ । तेणें कंपित दिसे अंत्राळ । वाटे परी तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ ४६ ॥

उन्हाच्या झळांमुळे किंवा अग्निज्वाळेमुळे आकाश कंपित होत असल्यासारखे दिसते, पण ते फक्त तसे वाटते - ते जसेच्या तसेच स्थिर असते.

तैसें स्वरूप हें संचलें । असतां वाटे गुणा आलें । ऐसें कल्पनेसि गमलें । परी ते मिथ्या ॥ ४७ ॥

त्याचप्रमाणे स्वरूप सदैव अभंग असूनही ते जणू गुणांनी युक्त झाल्यासारखे कल्पनेला वाटते; पण ते सर्व मिथ्याच आहे.

दृष्टिबंधनाचा खेळ । तैसी माया हे चंचळ । वस्तु शाश्वत निश्चळ । जैसी तैसी ॥ ४८ ॥

दृष्टीला फसवणाऱ्या जादूच्या खेळाप्रमाणेच ही चंचल माया आहे; प्रत्यक्ष वस्तू मात्र नित्य आणि स्थिरच, जशीच्या तशीच राहते.

ऐसी वस्तु निरावेव । माया दाखवी अवेव । ईचा ऐसा स्वभाव । नाथिलीच हे ॥ ४९ ॥

अशी ही निरवयव वस्तू असूनही माया तिला अवयव असल्यासारखे दाखवते; मायेचा स्वभावच असा आहे की ती मुळात अस्तित्वातच नाही.

माया पाहातां मुळीं नसे । परी हे साचा ऐसी भासे । उद्भवे आणि निरसे । आभाळ जैसें ॥ ५० ॥

माया शोधून पाहिली तर मुळात नाहीच, पण ती खरीखुरी असल्यासारखी भासते; ढगाप्रमाणेच ती उत्पन्न होते आणि विरूनही जाते.

ऐसी माया उद्भवली । वस्तु निर्गुण संचली । अहं ऐसी स्फुर्ति जाली । तेचि माया ॥ ५१ ॥

अशी ही माया उत्पन्न झाली, तरीही निर्गुण वस्तू अभंगच राहिली; 'मी' अशी जी स्फुरण पावणारी जाणीव उठते, तीच माया होय.

गुणमायेचे पवाडे । निर्गुणीं हें कांहींच न घडे । परी हें घडे आणी मोडे । सस्वरूपीं ॥ ५२ ॥

सगुण मायेचे हे सगळे चमत्कार निर्गुणात मुळीच घडत नाहीत; तरीही हे सगळे घडणे-मोडणे स्वरूपाच्या ठिकाणीच भासते.

जैसी दृष्टी तरळली । तेणें सेनाच भासली । पाहातां आकाशींच जाली । परी ते मिथ्या ॥ ५३ ॥

जशी दृष्टी अस्थिर झाली की आकाशातच एखादी सेना उभी असल्याचा भास होतो, आणि पाहता पाहता ती खरीच वाटू लागते - पण ती मुळी मिथ्याच असते.

मिथ्या मायेचा खेळ । उद्भव बोलिला सकळ । नानातत्वांचा पाल्हाळ । सांडूनियां ॥ ५४ ॥

अशा प्रकारे मायेचा हा मिथ्या खेळ आणि तिची उत्पत्ती सांगितली; आता निरनिराळ्या तत्त्वांचा जास्त विस्तार टाळून पुढे जाऊ.

तत्वें मुळींच आहेती । वोंकार वायोची गती । तेथीचा अर्थ जाणती । दक्ष ज्ञानी ॥ ५५ ॥

ही तत्त्वे मुळातच अस्तित्वात असतात, ओंकाराच्या - म्हणजे वायुरूप प्राणाच्या - गतीने ती चालतात; त्याचा खरा अर्थ केवळ तीक्ष्ण बुद्धीच्या ज्ञानी पुरुषांनाच कळतो.

मूळमायेचे चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । सूक्ष्म तत्वें तेंचि जाण । जडत्वा पावलीं ॥ ५६ ॥

मूळमायेची जी हालचाल आहे, तेच वायूचे लक्षण होय; हीच सूक्ष्म तत्त्वे पुढे स्थूल, जड रूपाला येतात, हे जाणावे.

ऐसीं पंचमाहांभूतें । पूर्वीं होती अवेक्तें । पुढें जालीं वेक्तें । सृष्टिरचनेसी ॥ ५७ ॥

अशी ही पाच महाभूते आधी अव्यक्त, सूक्ष्म स्वरूपात होती; पुढे सृष्टीची रचना करण्यासाठी ती व्यक्त, प्रकट झाली.

मूळमायेचें लक्षण । तेंचि पंचभूतिक जाण । त्याची पाहें वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५८ ॥

मूळमायेचे लक्षणच पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे; त्याची ओळख सूक्ष्म दृष्टीनेच पाहायची असते.

आकाश वायोविण । इच्ह्याशब्द करी कोण । इच्हाशक्ती तेचि जाण । तेजस्वरूप ॥ ५९ ॥

वायूवाचून नुसत्या आकाशातून इच्छेचा शब्द कोण निर्माण करील? ती इच्छाशक्तीच तेजाचे स्वरूप आहे, हे जाणावे.

मृदपण तेचि जळ । जडत्व पृथ्वी केवळ । ऐसी मूळमाया सकळ । पंचभूतिक जाणावी ॥ ६० ॥

ओलेपणा-मृदुता म्हणजेच आप (जल), आणि जडत्व म्हणजेच पृथ्वी; अशा प्रकारे ही संपूर्ण मूळमाया पंचभूतात्मक आहे, हे जाणावे.

येक येक भूतांपोटीं । पंचभूतांची राहाटी । सर्व कळे सूक्ष्मदृष्टी । घालून पाहातां ॥ ६१ ॥

प्रत्येक एका भूतामध्येही पाचही भूतांची राहाटी सामावलेली असते; सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता हे सगळे स्पष्ट कळून येते.

पुढें जडत्वास आलीं । तरी असतीं कालवलीं । ऐसी माया विस्तारली । पंचभूतिक ॥ ६२ ॥

पुढे ही भूते जडत्वाला आली तरी ती एकमेकांत मिसळलेलीच असतात; अशा प्रकारे पंचभूतात्मक माया विस्तारली आहे.

मूळमाया पाहातां मुळीं । अथवा अविद्या भूमंडळीं । स्वर्ग्य मृत्य पाताळीं । पांचचि भूतें ॥ ६३ ॥

मूळमायेच्या मुळाशी पाहिले, किंवा भूमंडळावरील अविद्येकडे पाहिले, किंवा स्वर्ग, मृत्युलोक व पाताळाकडे पाहिले, तरी सर्वत्र हीच पाच भूते आढळतात.

सत्य स्वरूप आदिअंतीं । मध्यें पंचभूतें वर्तती । पंचभूतिक जाणिजे श्रोतीं । मूळमाया ॥ ६४ ॥

आदि आणि अंती खरे स्वरूपच असते, मध्ये मात्र पाच भूतांचा व्यापार चालतो; श्रोत्यांनी हे जाणावे की मूळमाया पंचभूतात्मकच आहे.

येथें उठिली आशंका । सावध होऊन ऐका । पंचभूतें जालीं येका । तमोगुणापासुनी ॥ ६५ ॥

येथे एक शंका उभी राहते, ती सावध होऊन ऐकावी - पाच भूते केवळ एकट्या तमोगुणापासूनच उत्पन्न झाली, असे म्हटले जाते.

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचि होतीं । ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली असे ॥ ६६ ॥

पण मूळमाया तर तिन्ही गुणांच्याही पलीकडे आहे, मग तिच्यात भूते कशी असू शकतील? अशी ही शंका श्रोत्यांनी उपस्थित केली आहे.

ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । संशयास उभें केलें । याचें उत्तर दिधलें । पुढिले समासीं ॥ ६७ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्यांनी हा आक्षेप घेऊन संशय समोर उभा केला; याचे उत्तर पुढील समासात दिले जाईल.