आतां वंदूं सकळकर्ता । समस्त देवांचा जो भर्ता । त्याचे भजनीं प्रवर्ता । कोणीतरी ॥ १ ॥

आतां सर्वांचा कर्ता आणि सर्व देवांचाही स्वामी असलेल्या परमेश्वराला वंदन करूं. कोणीतरी तरी त्याच्या भजनांत प्रवृत्त व्हावें.

तेणेंविण कार्य न चले । पडिलें पर्ण तेंहि न हाले । अवघें त्रैलोक्येचि चाले । जयाचेनी ॥ २ ॥

त्याच्याशिवाय कांहींच घडत नाहीं; पडलेलें पानसुद्धां त्याच्याविना हलत नाहीं. अवघें त्रैलोक्य त्याच्याच सत्तेनें चालतें.

तो अंतरात्मा सकळांचा । देवदानवमानवांचा । चत्वारखाणीचत्वारवाणीचा । प्रवर्तकु ॥ ३ ॥

तो देव, दानव आणि मानव या सर्वांचा अंतरात्मा आहे. चार खाणींतून (अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज, जरायुज) निर्माण होणाऱ्या सर्व सृष्टीचा आणि चार प्रकारच्या वाणीचाही तोच प्रवर्तक आहे.

तो येकलाचि सकळां घटीं । करी भिन्नभिन्ना राहाटी । सकळ सृष्टीची गोष्टी । किती म्हणोन सांगावी ॥ ४ ॥

तो एकटाच सर्व शरीरांमध्यें वास करून प्रत्येकाकडून वेगवेगळी कृती घडवून आणतो. अशा या सर्व सृष्टीची कथा किती म्हणून सांगावी?

ऐसा जो गुप्तेश्वर । त्यास म्हणावें ईश्वर । सकळ ऐश्वर्य थोर थोर । जयाचेनि भोगिती ॥ ५ ॥

असा जो गुप्तपणें राहणारा ईश्वर आहे, त्यालाच खरा ईश्वर म्हणावें. त्याच्याचमुळें सर्वजण मोठमोठें ऐश्वर्य भोगतात.

ऐसा जेणें वोळखिला । तो विश्वंभरचि जाला । समाधी सहजस्थितीला । कोण पुसे ॥ ६ ॥

ज्यानें असा हा ईश्वर ओळखला, तो स्वतः विश्वंभरच होऊन जातो. मग सहजस्थितीतील अशा पुरुषाला वेगळ्या समाधीची गरजच कोण विचारतो?

अवघें त्रैलोक्य विवरावें । तेव्हां वर्म पडेल ठावें । आवचटें घबाड सिणावें । नलगेचि कांहीं ॥ ७ ॥

अवघें त्रैलोक्य नीट विवरून पाहावें, तेव्हांच त्याचें वर्म कळेल. उगाच अवचित कांहींतरी सांपडेल या आशेनें विनाकारण शिणण्याची गरज नाहीं.

पाहातां ऐसा कोण आहे । जो अंतरात्मा विवरोन पाहे । अल्प स्वल्प कळोन राहे । समाधानें ॥ ८ ॥

पाहिलें तर, अंतरात्म्याचें विवरण करून पाहणारा असा कोण आहे? फार थोडे जण थोडेंफार जाणून समाधानानें राहतात.

आरे हें पाहिलेंच पाहावें । विवरलेंचि मागुतें विवरावें । वाचिलेंचि वाचावें । पुन्हापुन्हा ॥ ९ ॥

अरे, एकदां पाहिलेलेंच पुन्हां पुन्हां पाहावें, एकदां विवरलेलेंच पुन्हां विवरावें, आणि एकदां वाचलेलेंच पुन्हां पुन्हां वाचावें.

अंतरात्मा केवढा कैसा । पाहाणाराची कोण दशा । देखिल्या ऐकिल्या ऐसा । विवेक सांगे ॥ १० ॥

अंतरात्मा किती मोठा आहे, कसा आहे, आणि तो पाहणाऱ्याची अवस्था काय असते — हें प्रत्यक्ष पाहिलेल्या-ऐकलेल्या अनुभवाप्रमाणेंच विवेकानें सांगावें.

उदंड ऐकिलें देखिलें । अंतरात्म्यास नवचे पुरविलें । प्राणी देहधारी बाउलें । काय जाणे ॥ ११ ॥

पुष्कळ ऐकलें आणि पाहिलें, तरी अंतरात्म्याचा ठाव पुरता लागत नाहीं. मग देहधारी, अज्ञानी प्राण्याला तो काय कळणार?

पूर्णास अपूर्ण पुरेना । कां जें अखंड विवरेना । विवरतां विवरतां उरेना । देवावेगळा ॥ १२ ॥

अपूर्ण अशा (मर्यादित) बुद्धीला पूर्ण अशा परब्रह्माचा ठाव पुरता लागत नाहीं, कारण ती अखंडपणें विवरण करीत नाहीं. पण सतत विवरण करीत गेलें असतां शेवटीं देवावेगळें कांहींच उरत नाहीं.

विभक्तपणें नसावें । तरीच भक्त म्हणवावें । नाहींतरी वेर्थचि सिणावें । खटाटोपें ॥ १३ ॥

देवापासून वेगळेपणा न राहतां त्याच्याशी एकरूप व्हावें, तरच खऱ्या अर्थानें भक्त म्हणवून घ्यावें. नाहींतर उगीच खटपट करून व्यर्थ शीण होतो.

उगाच घर पाहोन गेला । घरधनी नाहीं वोळखिला । राज्यामधूनचि आला । परी राजा नेणे ॥ १४ ॥

एखादा नुसतें घर पाहून गेला, पण घरधन्याला ओळखलेंच नाहीं. तो राज्यांतूनच आला, पण त्याला राजाच माहीत नाहीं — अशीच याची गत आहे.

देहसंगें विषये भोगिले । देहसंगें प्राणी मिरवलें । देहधर्त्यास चुकलें । नवल मोठें ॥ १५ ॥

देहाच्या साहाय्यानें विषयसुख भोगलें, देहाच्याच जोरावर प्राणी मिरवला, पण ज्यानें हा देह धारण केला आहे त्यालाच तो विसरला — हें केवढें मोठें आश्चर्य आहे!

ऐसे लोक अविवेकी । आणि म्हणती आम्ही विवेकी । बरें ज्याची जैसी टाकी । तैसें करावें ॥ १६ ॥

असे अविवेकी लोक स्वतःला मात्र विवेकी समजतात. बरें, ज्याची जशी कुवत असेल, तसें त्याच्याशी वागावें.

मूर्ख अंतर राखों नेणे । म्हणौन असावें शाहाणे । ते शाहाणेहि दैन्यवाणे । होऊन गेले ॥ १७ ॥

मूर्खाला अंतरंग कसें राखावें हेंच कळत नाहीं, म्हणून शहाणें असावें असें म्हणतात. पण तेथेंही गंमत अशी कीं, तेथले शहाणेसुद्धां या बाबतींत केविलवाणे ठरले.

अंतरीं ठेवणें चुकलें । दारोदारीं धुंडूं लागलें । तैसें अज्ञानास जालें । देव न कळे ॥ १८ ॥

आपलें ठेवणें अंतरींच आहे हें विसरून तो दारोदार शोधत फिरूं लागतो. अज्ञानी माणसाचीही तशीच अवस्था होते — देव आपल्या अंतरींच असूनही त्याला तो कळत नाहीं.

या देवाचें ध्यान करी । ऐसा कोण सृष्टीवरी । वृत्ती येकदेंसी तर्तरी । पवाडेल कोठें ॥ १९ ॥

या देवाचें खरोखर ध्यान करणारा या सृष्टींत कोण आहे? ज्याची वृत्ती एकाच वेळीं नाना ठिकाणीं धांवत असते, त्याला हें कधीं साधणार?

ब्रह्मांडीं दाटले प्राणी । बहुरूपें बहुवाणी । भूगर्भीं आणि पाषाणीं । कितीयेक ॥ २० ॥

या ब्रह्मांडांत असंख्य प्राणी दाटीवाटीनें भरलेले आहेत — नाना रूपांचे, नाना भाषांचे. भूगर्भांत आणि दगडांतसुद्धां कितीतरी जीव आहेत.

इतुके ठाईं पुरवला । अनेकीं येकचि वर्तला । गुप्त आणि प्रगटला । कितीयेक ॥ २१ ॥

इतक्या सगळ्या ठिकाणीं तोच परिपूर्ण भरून राहिला आहे. अनेकांमध्यें तो एकच वावरत असतो — कोठें गुप्त राहून, तर कोठें कितीतरी ठिकाणीं प्रगट होऊन.

चंचळें न होईजे निश्चळ । प्रचित जाणावी केवळ । चंचळ तें नव्हे निश्चळ । परब्रह्म तें ॥ २२ ॥

चंचल वृत्तीनें कोणी निश्चळ होऊं शकत नाहीं — हा प्रत्यक्ष अनुभवच जाणून घ्यावा. जें चंचल आहे तें निश्चळ नव्हे; निश्चळ असतें तेंच परब्रह्म.

तत्वें तत्व जेव्हां उडे । तेव्हां देहबुद्धि झडे । निर्मळ निश्चळ चहुंकडे । निरंजन ॥ २३ ॥

जेव्हां तत्त्वागणिक तत्त्व मावळत जातें, तेव्हां देहबुद्धी गळून पडते, आणि चहूंकडे निर्मळ, निश्चळ असें निरंजन ब्रह्मच उरतें.

आपण कोण कोठें कैंचा । ऐसा मार्ग विवेकचा । प्राणी जो स्वयें काचा । त्यास हें कळेना ॥ २४ ॥

मी कोण आहे, कोठून आलो, माझें मूळ काय — असा विचार करणें हाच विवेकाचा मार्ग आहे. पण जो प्राणी स्वतःच कच्चा (अपक्व) असतो, त्याला हें कळतच नाहीं.

भल्यानें विवेक धरावा । दुस्तर संसार तरावा । अवघा वंशचि उधरावा । हरिभक्ती करूनी ॥ २५ ॥

म्हणून भल्या माणसानें विवेक धरावा आणि हा दुस्तर संसारसागर तरून जावा. हरिभक्ती करून आपल्या अवघ्या वंशाचाच उद्धार करावा.