ब्रह्म म्हणिजे निराकार । गगनासारिखा विचार । विकार नाहीं निर्विकार । तेंचि ब्रह्म ॥ १ ॥

ब्रह्म म्हणजे निराकार आहे, आकाशासारखे त्याचे स्वरूप समजावे; ज्याच्यात कसलाही विकार नाही, ते निर्विकार तत्त्व म्हणजेच ब्रह्म होय.

ब्रह्म म्हणिजे निश्चळ । अंतरात्मा तो चंचळ । द्रष्टा साक्षी केवळ । बोलिजे तया ॥ २ ॥

ब्रह्म म्हणजे निश्चळ आहे, तर अंतरात्मा हा चंचळ स्वभावाचा आहे; त्याला द्रष्टा किंवा साक्षी असे म्हणतात.

तो अंतरात्मा म्हणिजे देव । त्याचा चंचळ स्वभाव । पाळिताहे सकळ जीव । अंतरी वसोनी ॥ ३ ॥

तोच अंतरात्मा म्हणजे देव होय, त्याचा स्वभाव चंचळ आहे; तो अंतरी वास करून सर्व जीवांचे पालन करतो.

त्यावेगळे जड पदार्थ । तेणेंवीण देह वेर्थ । तेणेंचि कळे परमार्थ । सकळ कांही ॥ ४ ॥

त्याच्याशिवाय बाकीचे सर्व पदार्थ केवळ जड आहेत, आणि त्याच्याविना देहही व्यर्थ आहे; त्याच्यामुळेच सगळा परमार्थ कळतो.

कर्ममार्ग उपासना मार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । देवची चालवी ॥ ५ ॥

कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, प्रवृत्तिमार्ग आणि निवृत्तिमार्ग हे सर्व मार्ग तो देवच चालवत असतो.

चंचळेविण निश्चळ कळेना । चंचळ तरी स्थिरावेना । ऐसें हे विचार नाना । बरे पाहा ॥ ६ ॥

चंचळाशिवाय निश्चळ कळत नाही, पण चंचळ मात्र स्थिर राहत नाही; असे हे नाना प्रकारचे विचार नीट समजून घ्या.

चंचळनिश्चळाची संधी । तेथें भांबावते बुद्धि । कर्ममार्गाचे जे विधी । ते मग ऐलिकडे ॥ ७ ॥

चंचळ आणि निश्चळ यांच्या संधिस्थानी बुद्धी गोंधळून जाते; कर्ममार्गाचे जे विधी असतात ते मग या अलीकडच्या (व्यावहारिक) बाजूचे असतात.

देव या सकळांचे मूळ । देवास मूळ ना डाळ । परब्रह्म तें निश्चळ । निर्विकारी ॥ ८ ॥

देव हा या सर्वांचे मूळ आहे, पण देवाला स्वतःला मात्र मूळही नाही आणि आधारही नाही; ते परब्रह्म निश्चळ आणि निर्विकारी आहे.

निर्विकारी आणि विकारी। येक म्हणेल तो भिकारी । विचाराची होते वारी । देखतदेखतां ॥ ९ ॥

निर्विकारी आणि विकारी या दोहोंना एकच मानणारा माणूस हीनबुद्धीचाच म्हणावा लागेल; असे मानताच विचाराची पायमल्ली स्वतःच्या डोळ्यांदेखत होते.

सकळ परमार्थास मूळ । पंचीकर्ण माहावाक्य केवळ । तेंची करावें प्रांजळ । पुनःपुन्हां ॥ १० ॥

सगळ्या परमार्थाचे मूळ म्हणजे केवळ पंचीकरण आणि महावाक्ये होत; त्यांचाच वारंवार सुबोध विचार करावा.

पहिला देह स्थूळकाया । आठवा देह मूळमाया । अष्ट देह निर्शलियां । विकार कैंचा ॥ ११ ॥

पहिला देह म्हणजे स्थूल शरीर आणि आठवा देह म्हणजे मूळमाया; या आठही देहांचे निरसन झाले की मग विकार तरी कुठे उरणार?

याकारणें विकारी । साचाऐसी बाजीगरी । येक समजे येक खरी । मानिताहे ॥ १२ ॥

म्हणूनच हा जो विकारी खेळ आहे तो जणू खरोखरचीच जादूगिरी वाटते; कोणी हे नीट समजून घेतो, तर कोणी ते खरेच मानू लागतो.

उत्पत्ति स्थिती संव्हार । यावेगळा निर्विकार । कळायासाठीं सारासार । विचार केला ॥ १३ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांच्या पलीकडे असलेले तत्त्व निर्विकार आहे; हे कळावे म्हणूनच सारासार विचार केला गेला आहे.

सार असार दोनी येक । तेथें कैंचा उरला विवेक । परिक्षा नेणती तंक । पापी करंटे ॥ १४ ॥

सार आणि असार या दोन्हींना एकच मानले, तर तेथे विवेक तरी कुठे उरतो? अशी परीक्षा न जाणणारे पापी, करंटे लोक असतात.

जो येकचि विस्तारला । तो अंतरात्मा बोलिला । नाना विकारीं विकारला । निर्विकारी नव्हे ॥ १५ ॥

जो एकच तत्त्व विविध रूपांनी विस्तारला आहे, त्याला अंतरात्मा म्हणतात; नाना विकारांत विकारास पावणारा तो निर्विकारी नव्हे.

ऐसें प्रगटचि आहे । आपुल्या प्रत्ययें पाहे । काय राहे काय न राहे । हें कळेना ॥ १६ ॥

हे तर उघडउघड दिसतच आहे, आपल्या स्वतःच्या अनुभवानेच पाहा; पण काय टिकते आणि काय टिकत नाही, हे मात्र अविवेकी लोकांना कळत नाही.

जें अखंड होत जातें । जें सर्वदा संव्हारतें । रोकडें प्रचितीस येतें । जनामधें ॥ १७ ॥

जे सतत होत राहते आणि जे सतत नष्टही होत राहते, ते लोकांमध्ये अगदी प्रत्यक्ष अनुभवाला येते.

येक रडे येक चर्फडी । येकांची धरी नरडी । येकमेकां झोंबती बराडी । दुकळ्ळले जैसे ॥ १८ ॥

कोणी रडतो, कोणी चरफडतो, कोणी दुसऱ्याची गचांडी धरतो; जणू दुष्काळात भुकेले असावेत तसे लोक एकमेकांशी झोंबाझोंबी करतात.

नाहीं न्यावे नाहिं नीति । ऐसे हे लोक वर्तती । आणि अवघेंच सार म्हणती । विवेकहीन ॥ १९ ॥

यात कसलाही न्याय नाही, कसलीही नीती नाही, असे हे लोक वागतात; आणि तरीही हे सगळे 'सार' आहे असे हे विवेकहीन लोक मानतात.

धोंडे सांडून सोनें घ्यावें । माती सांडून अन्न खावें । आणि आवघेंचि सार म्हणावें । बाष्कळपणें ॥ २० ॥

दगड टाकून सोने घ्यावे, माती टाकून अन्न खावे — अशी निवड आपण नेहमीच करतो; मग सगळेच काही 'सार' आहे असे बालिशपणे कसे म्हणावे?

म्हणौनि हा विचार करावा । सत्यमार्ग तोचि धरावा । लाभ जाणोन घ्यावा । विवेकाचा ॥ २१ ॥

म्हणून हा विचार सतत करावा, आणि सत्याचाच मार्ग धरावा; विवेकाचा लाभ ओळखून तो जाणीवपूर्वक घ्यावा.

सारगार येकचि सरी । तेथें परीक्षेस कैंची उरी । याकारणें चतुरीं । परीक्षा करावी ॥ २२ ॥

सार आणि गार (निःसत्त्व) दोन्ही एकाच किमतीचे मानले, तर परीक्षेला जागाच कुठे उरते? म्हणूनच शहाण्यांनी नीट परीक्षा करावी.

जेथें परीक्षेचा अभाव । तेथें दे घाव घे घाव । सगट सारिखा स्वभाव । लौंदपणाचा ॥ २३ ॥

जेथे परीक्षा करण्याची कुवतच नसते, तेथे नुसती मारामारी आणि उलट-सुलट घाव घेण्या-देण्याचाच प्रकार चालतो; सगळ्यांना सारखे मानणे हा निव्वळ आततायी, मूर्खपणाचा स्वभाव आहे.

घेव ये तेंचि घ्यावें । घेव न ये तें सोंडावें । उंच नीच वोळखावें । त्या नाव ज्ञान ॥ २४ ॥

जे घेण्यासारखे आहे तेच घ्यावे, जे घेण्यासारखे नाही ते सोडून द्यावे; उंच आणि हीन यांतील भेद ओळखणे, यालाच ज्ञान असे म्हणतात.

संसारसांतेस आले । येक लाभें अमर जाले । येक ते करंटे ठकले । मुदल गेलें ॥ २५ ॥

संसाररूपी जत्रेत सर्वजण आले खरे, पण त्यातील काहीजण लाभ मिळवून अमर झाले, तर काही करंटे मात्र मूळ भांडवलही गमावून बसले.

जाणत्यानें ऐसें न करावें । सार तेंचि शोधून घ्यावें । असार तें जाणोन त्यागावें । वमक जैसें ॥ २६ ॥

शहाण्या माणसाने असे करू नये; त्याने सार तेवढेच शोधून घ्यावे आणि असार जाणून, ओकारीसारखेच त्यागावे.

तें वमक करी प्राशन । तरी तें स्वानाचें लक्षण । तेथें सुचिस्मंत ब्राह्मण । काय करी ॥ २७ ॥

जो ती ओकारीच पुन्हा प्राशन करतो, ते कुत्र्याचेच लक्षण होय; अशा ठिकाणी शुचिर्भूत ब्राह्मण काय करणार?

जेहिं जैसें संचित केलें । तयास तैसेंचि घडलें । जें अभ्यासीं पडोन जडलें । तें तों सुटेना ॥ २८ ॥

ज्याने जसे संचित (कर्म) केले, त्याला तसेच घडते; आणि जे सवयीत रुजून बसले आहे, ते सहजासहजी सुटत नाही.

येक दिव्यान्नें भक्षिती । येक विष्ठा सावडिती । आपुल्या वडिलांचा घेती । साभिमान ॥ २९ ॥

कोणी दिव्य अन्न सेवन करतात, तर कोणी विष्ठाही उचलतात; प्रत्येकजण आपापल्या पूर्वजांच्या सवयीचाच अभिमानाने अवलंब करतो.

असो विवेकेविण । बोलणें तितुका सीण । कोणीयेकें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥ ३० ॥

असो, विवेकाशिवाय जितके बोलणे होते तितका केवळ शीणच होय; म्हणून कोणीही श्रवण-मनन पुन्हापुन्हा करतच राहावे.