मूर्ख येकदेसी होतो । चतुर सर्वत्र पाहातो । जैसा बहुधा होऊन भोगितो । नाना सुखें ॥ १ ॥

मूर्ख माणूस एकाच ठिकाणी अडकून राहतो, तर चतुर माणूस सर्वत्र पाहतो. तो जणू अनेक रूपें धारण करून नाना प्रकारची सुखें भोगतो.

तोचि अंतरात्मा महंत । तो कां होईल संकोचित । प्रशस्त जाणता समस्त । विख्यात योगी ॥ २ ॥

तोच अंतरात्मा असणारा महंत हा संकुचित कसा राहील? तो व्यापक, सर्वज्ञ आणि विख्यात असा योगी असतो.

कर्ता भोक्ता तत्वता । भूमंडळीं सर्व सत्ता । त्यावेगळा त्यास ज्ञाता । पाहेसा कवणु ॥ ३ ॥

खरें तर तोच कर्ता व भोक्ता आहे; या भूमंडळावरील सर्व सत्ता त्याचीच आहे. त्याच्याशिवाय त्याला जाणणारा दुसरा कोण असणार?

ऐसें महंते असावें । सर्व सार शोधून घ्यावें । पाहों जातां न सांपडावें । येकायेकी ॥ ४ ॥

महंतानें असेंच असावें — सर्वांतील सार शोधून घ्यावें, आणि तरीही त्याला शोधायला गेलें असतां तो सहजासहजी सांपडूं नये.

कीर्तिरूपें उदंड ख्यात । जाणती लहान थोर समस्त । वेश पाहातां शाश्वत । येकचि नाहीं ॥ ५ ॥

त्याची कीर्ति सर्वदूर पसरलेली असते; लहानथोर सर्वजण त्याला ओळखतात. पण त्याचा वेष पाहूं गेलें, तर तो एकच, कायमचा असा नसतो.

प्रगट कीर्ति ते ढळेना । बहुत जनास कळेना । पाहों जातां आडळेना । काये कैसें ॥ ६ ॥

त्याची कीर्ति उघडपणें पसरलेली असूनही ती कमी होत नाहीं, तरी पुष्कळांना तो नीट कळत नाहीं. तो नेमका काय आणि कसा आहे, हें शोधूनही सांपडत नाहीं.

वेषभूषण ते दूषण । कीर्तिभूषण तें भूषण । चाळणेविण येक क्षण । जाऊंच नेदी ॥ ७ ॥

बाह्य वेषभूषा हें त्याला दूषणच वाटतें; खरें भूषण म्हणजे सत्कीर्ति. तो आत्मपरीक्षणाविना एकही क्षण वायां जाऊं देत नाहीं.

त्यागी वोळखीचे जन । सर्वकाळ नित्य नूतन । लोक शोधून पाहाती मन । परी इच्छा दिसेना ॥ ८ ॥

तो ओळखीच्या लोकांचाही त्याग करतो, आणि सर्वकाळ नित्यनूतन असा राहतो. लोक त्याचें मन शोधून पाहतात, पण त्यांत कोठेंच इच्छा दिसत नाहीं.

पुर्तें कोणाकडे पाहेना । पुर्तें कोणासीं बोलेना । पुर्तें येके स्थळीं राहेना । उठोन जातो ॥ ९ ॥

तो कोणाकडे पुरतेपणीं पाहात नाहीं, कोणाशी पुरतेपणीं बोलत नाहीं, आणि एका जागी पुरता स्थिरही राहत नाहीं — तो उठून निघून जातो.

जातें स्थळ तें सांगेना । सांगितलें तेथें तरी जायेना । आपुली स्थिति अनुमाना । येवोंच जेदी ॥ १० ॥

तो कोठें जाणार, हें कधीं सांगत नाहीं; आणि सांगितलेल्या ठिकाणींही तो जात नाहीं. आपली खरी स्थिति तो कोणाच्याही अंदाजांत येऊंच देत नाहीं.

लोकीं केलें तें चुकावी । लोकीं भाविलें तें उलथवी । लोकीं तर्किलें तें दावी । निर्फल करूनी ॥ ११ ॥

लोकांनी ठरवलेलें तो चुकवतो, लोकांनी गृहीत धरलेलें तो उलथून टाकतो, आणि लोकांनी केलेला तर्क तो खोटा ठरवून निष्फळ करतो.

लोकांस पाह्याचा आदर । तेथें याचा अनादर । लोक सर्वकाळ तत्पर । तेथें याची अनिछ्या ॥ १२ ॥

लोकांना ज्या गोष्टीचें कौतुक, आदर वाटतो, त्याविषयीं यालाच अनादर असतो. लोक सदैव ज्यासाठीं उत्सुक असतात, तेथें यालाच अनिच्छा असते.

एवं कल्पितां कल्पेना । न तर्कितांहि तर्केना । कदपी भावितां भावेना । योगेश्वर ॥ १३ ॥

अशा रीतीनें, कितीही कल्पना केली तरी तो कल्पनेंत येत नाहीं, तर्क केला तरी तर्कानें कळत नाहीं, आणि कितीही भावना केली तरी तो योगेश्वर भावनेंतही मावत नाहीं.

ऐसें अंतर सांपडेना । शरीर ठाईं पडेना । क्षणयेक विशंभेना । कथाकीर्तन ॥ १४ ॥

त्याचें अंतरंग सांपडत नाहीं आणि त्याचें शरीरही एका ठिकाणीं स्थिर राहत नाहीं. तरीही कथाकीर्तनाची आवड तो एक क्षणभरही विसंबत नाहीं.

लोक संकल्प विकल्प करिती । ते अवघेचि निर्फळ होती । जनाची जना लाजवी वृत्ति । तेव्हां योगेश्वर ॥ १५ ॥

लोक त्याच्याविषयीं नाना संकल्प-विकल्प करतात, पण ते सगळे निष्फळ ठरतात. लोकांचीच वृत्ति लोकांसमोर फजित होते, तेव्हांच तो खरा योगेश्वर ठरतो.

बहुतीं शोधून पाहिलें । बहुतांच्या मनास आलें । तरी मग जाणावें साधिलें । महत्कृत्य ॥ १६ ॥

अनेकांनी त्याचा नीट शोध घेतला आणि अनेकांच्या मनाला तें पटलें, तरच तें महत्कार्य साधलें असें समजावें.

अखंड येकां सेवावा । अभ्यासचि करीत जावा । काळ सार्थकचि करावा । जनासहित ॥ १७ ॥

अखंडपणें एका परमेश्वराचीच सेवा करावी, त्याचा नित्य अभ्यास करीत राहावें, आणि जनांसहित आपला काळ सार्थकी लावावा.

उत्तम गुण तितुले घ्यावे । घेऊन जनास सिकवावे । उदंड समुदाये करावे । परी गुप्तरूपें ॥ १८ ॥

जितके उत्तम गुण असतील तितके अंगीं बाणवावे, आणि ते इतरांनाही शिकवावे. मोठमोठे समुदाय जमवावेत, पण तें सारें गुप्तपणें करावें.

अखंड कामाची लगबग । उपासनेस लावावें जग । लोक समजोन मग । आज्ञा इछिती ॥ १९ ॥

सतत चांगल्या कामांची लगबग ठेवावी आणि जगाला उपासनेला लावावें. मग लोकही समजून घेऊन त्याची आज्ञा घेण्याची इच्छा धरतात.

आधीं कष्ट मग फळ । कष्टचि नाहीं तें निर्फळ । साक्षेपेंविण केवळ । वृथापुष्ट ॥ २० ॥

आधीं कष्ट करावे, मगच फळ मिळतें. कष्टच केले नाहींत, तर तें निष्फळ ठरतें. साक्षेपाशिवाय केलेलें कार्य केवळ व्यर्थ डामडौल ठरतें.

लोक बहुत शोधावे । त्यांचे अधिकार जाणावे । जाणजाणोन धरावे । जवळी दुरी ॥ २१ ॥

पुष्कळ लोकांची पारख करावी, त्यांचा अधिकार (पात्रता) जाणून घ्यावा, आणि तें जाणूनच कोणाला जवळ ठेवावें व कोणाला दूर ठेवावें हें ठरवावें.

अधिकारपरत्वें कार्य होतें । अधिकार नस्तां वेर्थ जातें । जाणोनि शोधावीं चित्तें । नाना प्रकारें ॥ २२ ॥

प्रत्येकाच्या अधिकाराप्रमाणेंच काम साधतें; अधिकार नसेल तर तें वायां जातें. म्हणून नाना प्रकारें, समजून-उमजून लोकांची मनें पारखून घ्यावींत.

अधिकार पाहोन कार्य सांगणें । साक्षेप पाहोन विश्वास धरणें । आपला मगज राखणें । कांहीतरी ॥ २३ ॥

अधिकार पाहूनच कोणाला काम सांगावें, आणि त्याचा साक्षेप पाहूनच त्याच्यावर विश्वास ठेवावा. पण आपलें स्वतःचें सार मात्र थोडेंतरी राखून ठेवावें.

हें प्रचितीचें बोलिलें । आधीं केलें मग सांगितलें । मानेल तरी पाहिजे घेतलें । कोणीयेकें ॥ २४ ॥

हें सर्व प्रत्यक्ष अनुभवावरून सांगितलें आहे — आधी स्वतः आचरून मग सांगितलें आहे. तें पटलें तर कोणीही तें स्वीकारावें.

महंतें महंत करावे । युक्तिबुद्धीनें भरावे । जाणते करून विखरावे । नाना देसीं ॥ २५ ॥

महंतानें दुसरे महंत घडवावेत, त्यांना युक्ति-बुद्धीनें परिपूर्ण करावें, आणि असे जाणते लोक घडवून त्यांना नाना देशांत पाठवून द्यावें.