येक निश्चळ येक चंचळ । चंचळीं गुंतलें सकळ । निश्चळ तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ १ ॥

एक निश्चळ आहे आणि एक चंचळ आहे; सारे काही चंचळात गुंतलेले आहे, तर निश्चळ ते जसेच्या तसे निश्चळच राहते.

पाहे निश्चळाचा विवेक । ऐसा लक्षांमधें येक । निश्चळाऐसा निश्चयात्मक । निश्चळचि तो ॥ २ ॥

निश्चळाचा विवेक करून पाहणारा लाखांत एखादाच असतो; जो निश्चळासारखाच निश्चयी बनतो, तोच खरोखर निश्चळ होय.

या निश्चळाच्या गोष्टी सांगती । पुन्हां चंचळाकडे धांवती । चंचळचक्रीं निघोन जाती । ऐसे थोडे ॥ ३ ॥

निश्चळाच्या गोष्टी सांगणारेही पुन्हा चंचळाकडेच धावतात; चंचळाच्या चक्रातून खरोखर निसटणारे फार थोडे असतात.

चंचळीं चंचळ जन्मलें । चंचळाचि मधें वाढलें । अवघें चंचळचि बिंबलें । जन्मवरी ॥ ४ ॥

चंचळातच चंचळाचा जन्म होतो, चंचळातच त्याची वाढ होते; जन्मापासूनच सारे काही चंचळाचेच प्रतिबिंब असते.

पृथ्वी अवघी चंचळाकडे । करणें तितुकें चंचळीं घडे । चंचळ सांडून निश्चळीं पवाडे । ऐसा कैंचा ॥ ५ ॥

सारी पृथ्वी चंचळाकडेच झुकलेली आहे, जे काही केले जाते ते चंचळातच घडते; चंचळ सोडून निश्चळात स्थिरावणारा कोठे सापडणार?

चंचळ कांहीं निश्चळेना । निश्चळ कदापी चळेना । नित्यानित्यविवेकें जना । उमजे कांहीं ॥ ६ ॥

चंचळ कधीच निश्चळ होत नाही, आणि निश्चळ कधीच चळत नाही; नित्य-अनित्य विवेकानेच लोकांना यातले काहीतरी उमगते.

कांहीं उमजलें तरी नुमजे । कांहीं समजलें तरी न समजे । कांहीं बुझे तरी निर्बुजे । किंचित मात्र ॥ ७ ॥

काही उमगले तरी खरे उमगत नाही, काही समजले तरी खरे समजत नाही, काही उलगडले तरी थोडेसेच उलगडते.

संदेह अनुमान आणी भ्रम । अवघा चंचळामधें श्रम । निश्चळीं कदा नाहीं वर्म । समजलें पाहिजे ॥ ८ ॥

संदेह, अनुमान आणि भ्रम हे सारे श्रम चंचळातच असतात; निश्चळामध्ये असे कसलेही वर्म कधीच नसते, हे समजून घेतले पाहिजे.

चंचळाकरी तितुकी माया । माईक जाले विलया । लहान थोर म्हणावया । कार्य नाहीं ॥ ९ ॥

जितके काही चंचळामुळे घडते ती सारी माया आहे, आणि ती मायिकच लयाला जाणार आहे; तिच्यात लहान-मोठे म्हणण्याचे काहीच प्रयोजन नाही.

सगट माया विस्तारली । अष्टधा प्रकृति फांपावली । चित्रविचित्र विकारली । नाना रूपें ॥ १० ॥

सगळी माया विस्तारली, अष्टधा प्रकृती फोफावली, आणि ती नाना रूपांनी चित्रविचित्र प्रकारे विकारास पावली.

नाना उत्पत्ती नाना विकार । नाना प्राणी लाहान थोर । नाना पदार्थ मकार । नाना रूपें ॥ ११ ॥

नाना प्रकारच्या उत्पत्ती, नाना विकार, लहान-मोठे नाना प्राणी, आणि नाना पदार्थ नाना रूपांनी निर्माण झाले.

विकारवंत विकारलें । सूक्ष्म जडत्वा आलें । अमर्याद दिसों लागलें । कांहींचाबाहीं ॥ १२ ॥

जे विकारशील होते ते विकारास पावले, सूक्ष्म असलेले जडत्वाला आले, आणि हे सारे अमर्याद, अनियंत्रित असे दिसू लागले.

मग नाना शरीरें निर्माण जालीं । नाना नामाभिधानें ठेविलीं । भाषा परत्वें कळों आलीं । काहीं कांहीं ॥ १३ ॥

मग नाना प्रकारची शरीरे निर्माण झाली, त्यांना नाना नावे ठेवली गेली, आणि निरनिराळ्या भाषांप्रमाणे ती थोडी थोडी कळू लागली.

मग नाना रीति नाना दंडक । आचार येकाहून येक । वर्तों लागले सकळ लोक । लोकाचारें ॥ १४ ॥

मग नाना रीती, नाना नियम आणि एकाहून एक भिन्न आचार निर्माण झाले, आणि सर्व लोक आपापल्या लोकाचाराप्रमाणे वागू लागले.

अष्टधा प्रकृतीचीं शरीरें । निर्माण जालीं लाहानथोरें । पुढें आपुलाल्या प्रकारें । वर्तों लागती ॥ १५ ॥

अष्टधा प्रकृतीपासून लहान-मोठी शरीरे निर्माण झाली, आणि पुढे ती आपापल्या स्वभावाप्रमाणे वागू लागली.

नाना मत्तें निर्माण जालीं । नाना पाषांडें वाढलीं । नाना प्रकारीचीं उठिलीं ॥ नाना बंडें ॥ १६ ॥

नाना मते निर्माण झाली, नाना पाखंड वाढली, आणि नाना प्रकारची बंडे उठली.

जैसा प्रवाह पडिला । तैसाच लोक चालिला । कोण वारील कोणाला । येक नाहीं ॥ १७ ॥

जसा प्रवाह वाहू लागला तसाच लोक त्यामागे चालू लागले; कोणी कोणाला अडवावे असे कोणी उरलेच नाही.

पृथ्वीचा जाला गळांठा । येकाहून येक मोठा । कोण खरा कोण खोटा । कोण जाणे ॥ १८ ॥

पृथ्वीवर एकाहून एक मोठे दावा करणाऱ्यांचा गोंधळ माजला; कोण खरा आणि कोण खोटा हे कोणालाच कळेनासे झाले.

आचार बहुकाचेंत पडिला । कित्येक पोटासाठीं बुडाला । अवघा वरपंगचि जाला । साभिमानें ॥ १९ ॥

आचार अनेक तर्‍हांत विभागला गेला, कित्येक जण केवळ पोटासाठी त्यात बुडाले, आणि अभिमानाने सारे काही वरपांगी, दिखाऊ बनले.

देव जाले उदंड । देवांचें मांडलें भंड । भूतादेवतांचें थोतांड । येकचि जालें ॥ २० ॥

देव अगणित झाले, देवांचा तमाशा मांडला गेला, आणि भूतेखेतें आणि देवता यांचा एकच गोंधळ बनला.

मुख्य देव तो कळेना । काशास कांहींच मिळेना । येकास येक वळेना । अनावर ॥ २१ ॥

मुख्य देव कोण हेच कळेना, कशाचा कशाशी मेळ बसेना, आणि एक दुसऱ्याला वळत नाही, सारे अनावर झाले.

ऐसा नासला विचार । कोण पाहातो सारासार । कैचा लहान कैंचा थोर । कळेचिना ॥ २२ ॥

अशा प्रकारे विचारच बिघडून गेला; सार-असार कोण पाहतो? काय लहान काय मोठे तेच कळेनासे झाले.

शास्त्रांचा बाजार भरला । देवांचा गल्बला जाला । लोक कामनेच्या व्रताला । झोंबोन पडती ॥ २३ ॥

शास्त्रांचा बाजार भरला, देवांची गर्दी झाली, आणि लोक आपापल्या इच्छापूर्तीच्या व्रतांना झोंबून पडले.

ऐसें अवघें नासलें । सत्यासत्य हारपलें । अवघें अनायेक जालें । चहूंकडे ॥ २४ ॥

अशा प्रकारे सारे काही बिघडून गेले, सत्य-असत्याचा भेद हरवला, आणि चोहीकडे सगळा अव्यवस्थित गोंधळ माजला.

मतामतांचा गल्बला । कोणी पुसेना कोणाला । जो जे मतीं सांपडला । तयास तेंचि थोर ॥ २५ ॥

मतामतांची एकच गर्दी उसळली, कोणी कोणाला विचारीना; जो ज्या मतात सापडला त्याला तेच मत श्रेष्ठ वाटू लागले.

असत्याचा अभिमान । तेणें पाविजे पतन । म्हणोनियां ज्ञाते जन । सत्य शोधिती ॥ २६ ॥

असत्याचा अभिमान बाळगल्याने अधःपतन घडते; म्हणून जाणते लोक नेहमी सत्याचाच शोध घेतात.

लोक वर्तती सकळ । तें ज्ञात्यास करतळामळ । आतां एइका केवळ । विवेकी हो ॥ २७ ॥

सामान्य लोक कसे वागतात हे ज्ञात्याला हातावरील आवळ्याइतके स्पष्ट दिसते; आता हे विवेकी श्रोत्यांनी नीट ऐकावे.

लोक कोण्या पंथें जाती । आणि कोण्या देवास भजती । ऐसी हे रोकडी प्रचिती । सावध ऐका ॥ २८ ॥

लोक कोणत्या पंथाने जातात आणि कोणत्या देवाला भजतात, याची ही प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट सावध होऊन ऐका.

मृत्तिका धातु पाषाणादिक । ऐसिया प्रतिमा अनेक । बहुतेक लोकांचा दंडक । प्रतिमादेवीं ॥ २९ ॥

माती, धातू, दगड आदींच्या अशा अनेक प्रतिमा असतात; बहुतेक लोकांचा नियम या मूर्तिरूप देवांची पूजा करण्याचाच असतो.

नाना देवांचे अवतार । चरित्रें ऐकती येक नर । जप ध्यान निरंतर । करिती पूजा ॥ ३० ॥

दुसरे काही लोक नाना देवांचे अवतार आणि त्यांची चरित्रे ऐकतात, आणि सतत जप, ध्यान व पूजा करत राहतात.

येक सकळांचा अंतरात्मा । विश्वीं वर्ते जो विश्वात्मा । द्रष्टा साक्षी ज्ञानात्मा । मानिती येक ॥ ३१ ॥

आणखी काहीजण सर्वांचा अंतरात्मा, विश्वात वावरणारा विश्वात्मा, द्रष्टा-साक्षी-ज्ञानात्मा यालाच देव मानतात.

येक ते निर्मळ निश्चळ । कदापी नव्हेति चंचळ । अनन्यभावें केवळ । वस्तुच ते ॥ ३२ ॥

आणि काही जण त्या निर्मळ, निश्चळ, कधीच चंचळ न होणाऱ्या केवळ वस्तूलाच अनन्य भावाने मानतात.

येक नाना प्रतिमा । दुसरा अवतारमहिमा । तिसरा तो अंतरात्मा । चौथा तो निर्विकारी ॥ ३३ ॥

एक नाना प्रतिमांना मानतो, दुसरा अवतारांच्या महिम्याला मानतो, तिसरा अंतरात्म्याला मानतो, आणि चौथा त्या निर्विकारी तत्त्वाला मानतो.

ऐसे हे चत्वार देव । सृष्टीमधील स्वभाव । यावेगळा अंतर्भाव । कोठेंचि नाहीं ॥ ३४ ॥

असे हे चार प्रकारचे देव सृष्टीतील मानवी स्वभावानुसार आहेत; याव्यतिरिक्त अंतर्भाव कोठेच आढळत नाही.

अवघें येकचि मानिती । ते साक्ष देव जाणती । परंतु अष्टधा प्रकृति । वोळखिली पाहिजे ॥ ३५ ॥

जे हे सर्व एकच आहे असे मानतात ते साक्षी-देवाला जाणतात; पण त्याआधी अष्टधा प्रकृती नीट ओळखली पाहिजे.

प्रकृतीमधील देव । तो प्रकृतीचा स्वभाव । भावातीत माहानभाव । विवेकें जाणावा ॥ ३६ ॥

प्रकृतीमधील (या तिन्ही प्रकारचा) देव हा प्रकृतीचाच एक स्वभाव आहे; त्या भावातीत महानुभावाला मात्र विवेकानेच जाणावे लागते.

जो निर्मळास ध्याईल । तो निर्मळचि होईल । जो जयास भजेल । तो तद्रूप जाणावा ॥ ३७ ॥

जो निर्मळाचे ध्यान करेल तो निर्मळच होईल; जो ज्याला भजेल तो त्याच्याशी तद्रूप होतो हे जाणावे.

क्षीर नीर निवडिती । ते राजहंस बोलिजेती । सारासार जाणती । ते माहानभाव ॥ ३८ ॥

जे दूध आणि पाणी वेगळे करतात त्यांना राजहंस म्हणतात; जे सार-असार जाणतात तेच खरे महानुभाव होत.

अरे जो चंचळास ध्याईल । तो सहजचि चळेल । जो निश्चळास भजेल । तो निश्चळचि ॥ ३९ ॥

अरे, जो चंचळाचे ध्यान करेल तो सहजच चंचळ होईल; आणि जो निश्चळाला भजेल तो निश्चळच होईल.

प्रकृतीसारिखें चालावें । परी अंतरीं शाश्वत वोळखावें । सत्य होऊन वर्तावें । लोकांऐसें ॥ ४० ॥

बाहेरून प्रकृतीप्रमाणे, लोकांसारखे वागावे, पण अंतःकरणात मात्र शाश्वत तत्त्व ओळखून सत्यनिष्ठेने वर्तावे.