आधीं कर्माचा प्रसंग । कर्म केलें पाहिजे सांग । कदाचित पडिले व्यंग । तरी प्रत्यवाय घडे ॥ १ ॥

आधी कर्माचा प्रसंग येतो, तेव्हां तें कर्म व्यवस्थित, सांगोपांग केलें पाहिजे. कदाचित् त्यांत कांहीं उणीव राहिली, तर दोष लागतो.

म्हणौन कर्म आरंभिले । कांहींयेक सांग घडलें । जेथजेथें अंतर पडिलें । तेथें हरिस्मरण करावें ॥ २ ॥

म्हणून कर्म सुरू केल्यावर जेवढें सांगोपांग घडेल तेवढें ठीक; पण जेथें जेथें त्रुटी राहील, तेथें तेथें हरीचें स्मरण करावें (म्हणजे ती उणीव भरून निघते).

तरी तो हरी आहे कैसा । विचार पाहावा ऐसा । संधेपूर्वीं जगदीशा । चोविसां नामीं स्मरवें ॥ ३ ॥

पण तो हरी नेमका कसा आहे, याचा विचार करावा. संध्येपूर्वी जगदीश्वराचें चोवीस नामांनी स्मरण करावें.

चोवीसनामी सहस्त्रनामी । अनंतनामी तो अनामी । तो कैसा आहे अंतर्यामीं । विवेकें वोळखावा ॥ ४ ॥

चोवीस नामांचा, सहस्रनामांचा, अनंत नामांचा असा तो देव खरें तर नामरहितच आहे. तो अंतर्यामी कसा आहे, हें विवेकानें ओळखावें.

ब्राह्मण स्नानसंध्या करून आला । मग तो देवार्चनास बैसला । येथासांग तो पूजिला । प्रतिमादेवो ॥ ५ ॥

एक ब्राह्मण स्नानसंध्या आटोपून आला आणि देवपूजेला बसला. त्यानें प्रतिमारूप देवाची यथासांग पूजा केली.

नाना देवांच्या नाना प्रतिमा । लोक पूजिती धरून प्रेमा । ज्याच्या प्रतिमा तो परमात्मा । कैसा आहे ॥ ६ ॥

लोक नाना देवांच्या नाना प्रतिमा प्रेमानें पूजतात. पण ज्याच्या या प्रतिमा आहेत, तो खरा परमात्मा कसा आहे, हें पाहिलें पाहिजे.

ऐसें वोळखिलें पाहिजे । वोळखोन भजन कीजे । जैसा साहेब नमस्कारिजे । वोळखिल्याउपरी ॥ ७ ॥

असें त्याचें खरें स्वरूप ओळखलें पाहिजे, आणि तें ओळखूनच भजन केलें पाहिजे — जसें एखाद्या मालकाला ओळखल्यावरच त्याला नमस्कार करावा.

तैसा परमात्मा परमेश्वर । बरा वोळखावा पाहोन विचार । तरीच पाविजे पार । भ्रमसागरचा ॥ ८ ॥

त्याचप्रमाणें परमात्मा परमेश्वर याला नीट विचार करून ओळखावें. तरच या भ्रमसागरांतून पार पडतां येतें.

पूजा घेताती प्रतिमा । आंगा येतो अंतरात्मा । अवतारी तरी निजधामा । येऊन गेले ॥ ९ ॥

पूजा प्रतिमेला अर्पण होते, पण खरोखर त्यांत अंतरात्माच अंगात येऊन तो स्वीकारतो. अवतारही याचप्रमाणें येऊन आपल्या निजधामाला परत गेले.

परी ते निजरूपें असती । तें निजरूप ते जगज्जोती । सत्वगुण तयेस म्हणती । जाणती कळा ॥ १० ॥

पण त्यांचें खरें स्वरूप कायमच असतें, तेंच जगाला प्रकाशित करणारी जगज्ज्योति होय. तिलाच सत्वगुण किंवा जाणती कळा असें म्हणतात.

तये कळेचे पोटीं । देव असती कोट्यान्-कोटी । या अनुभवाच्या गोष्टी । प्रत्ययें पाहाव्या ॥ ११ ॥

त्या जाणत्या कळेच्या पोटांतच कोट्यवधि देवता सामावलेल्या असतात. या अनुभवाच्या गोष्टी प्रत्यक्ष अनुभवानेंच पाहाव्यात.

देहपुरामधें ईश । म्हणोन तया नांव पुरुष । जगामधें जगदीश । तैसा वोळखावा ॥ १२ ॥

देहरूपी पुरामध्यें (नगरामध्यें) राहणारा ईश्वर म्हणून त्याला 'पुरुष' असें नांव आहे. आणि तोच जगामध्यें जगदीश्वर म्हणून ओळखला जातो.

जाणीवरूपें जगदांतरें । प्रस्तुत वर्तती शरीरें । अंतःकरणविष्णु येणें प्रकारें । वोळखावा ॥ १३ ॥

जाणिवेच्या रूपानें जगांतील सर्व शरीरें सध्यां हालचाल करीत असतात. याच रीतीनें अंतःकरणांत वसणारा विष्णु असें त्याला ओळखावें.

तो विष्णु आहे जगदांतरीं । तोचि आपुले अंतरीं । कर्ता भोक्ता चतुरीं । अंतरात्मा वोळखावा ॥ १४ ॥

तोच विष्णु जगाच्या अंतरंगांत आहे आणि तोच आपल्याही अंतरंगांत आहे. चतुर माणसांनी त्यालाच कर्ता-भोक्ता असा अंतरात्मा म्हणून ओळखावें.

ऐके देखे हुंगे चाखे । जाणोन विचारें ओळखे । कित्येक आपुले पारिखे । जाणताहे ॥ १५ ॥

तोच ऐकतो, पाहतो, वास घेतो, चव घेतो; त्याला जाणून विचारानें ओळखावें. आपलें आणि परकें कोण, हेंही तोच जाणत असतो.

येकची जगाचा जिव्हाळा । परी देहलोभाचा आडताळा । देहसमंधें वेगळा । अभिमान धरी ॥ १६ ॥

तोच एकटा सर्व जगाचा जिव्हाळा आहे, पण देहाच्या लोभामुळें त्यांत एक पडदा पडतो. देहाच्या संबंधामुळें प्रत्येकजण आपण वेगळे आहोंत असा अभिमान बाळगतो.

उपजे वाढे मरे मारी । जैशा उचलती लहरीवरी लहरी । चंचळ सागरीं भरोवरी । त्रैलोक्य होत जातें ॥ १७ ॥

जीव जन्मतात, वाढतात, मरतात, मारतात — जशा एकावर एक लाटा उठतात, तसेंच या चंचल सागरांत त्रैलोक्य वारंवार निर्माण होत असतें.

त्रैलोका वर्तवितो येक । म्हणोन त्रिलोक्यनायेक । ऐसा प्रत्ययाचा विवेक । पाहाना कैसा ॥ १८ ॥

त्रैलोक्याला चालवणारा तो एकटाच आहे, म्हणून त्याला त्रिलोक्यनायक म्हणतात. हा प्रत्ययाचा विवेक कसा आहे, तें एकदां पाहा तरी.

ऐसा अंतरात्मा बोलिला । परी तोहि तत्वांमधें आला । पुढें विचार पाहिजे केला । माहावाक्याचा ॥ १९ ॥

अशा प्रकारें अंतरात्म्याचें वर्णन केलें, पण तोसुद्धां अजून तत्त्वांच्या कक्षेंतच येतो. यापुढें महावाक्याचा विचार करावा लागतो.

आधीं देखिला देहधारी । मग पाहावें जगदांतरीं । तयाचेनियां उपरी । परब्रह्म पावे ॥ २० ॥

आधीं देहधारी जीव पाहावा, मग जगाच्या अंतरंगांत पाहावें, आणि त्याच्याही पलीकडे गेल्यावरच परब्रह्माची प्राप्ती होते.

परब्रह्माचा विचार । होतां निवडे सारासार । चंचळ जाईल हा निर्धार । चुकेना कीं ॥ २१ ॥

परब्रह्माचा विचार केला असतां सार आणि असार यांतील फरक कळतो. चंचल तें नाहींसें होणारच, हा निर्धार चुकत नाहीं.

उत्पत्ति स्थिति संव्हार जाण । त्याहून वेगळा निरंजन । येथें ज्ञानाचें विज्ञान । होत आहे ॥ २२ ॥

उत्पत्ति, स्थिती आणि संहार यांहून वेगळें असें जें आहे, तेंच निरंजन ब्रह्म होय. येथें ज्ञानाचें विज्ञानांत (प्रत्यक्ष अनुभवांत) रूपांतर होत असतें.

अष्टदेह थानमान । जाणोन जालियां निर्शन । पुढें उरे निरंजन । विमळ ब्रह्म ॥ २३ ॥

अष्ट देहांचें (कोशांचें) स्थानमान जाणून त्यांचें निरसन (नाकारणें) झालें असतां, शेवटीं उरतें तें निर्मळ, निरंजन ब्रह्मच.

विचारेंचि अनन्य जाला । पाहाणाराविण प्रत्यय आला । तेहि वृत्ति निवृत्तीला । बरें पाहा ॥ २४ ॥

विचारानेंच जीव अनन्य (एकरूप) होतो, आणि पाहणाराविनाच प्रत्यय येतो. तीही वृत्ती शेवटीं निवृत्त होते, हें नीट पाहा.

येथें राहिला वाच्यांश । पाहोन सांडिला लक्ष्यांश । लक्ष्यांशासारिसा वृत्तिलेश । तोहि गेला ॥ २५ ॥

येथें प्रथम शब्दांचा (वाच्य) अर्थ उरतो, तो पाहून लक्ष्यार्थही सोडून दिला जातो. आणि त्या लक्ष्यार्थाबरोबरचा वृत्तीचा शेवटचा अंशही मावळून जातो.