आकाशापासून वायो होतो । हा तों प्रत्यये येतो । वायोपासून अग्नी जो तो । सावध ऐका ॥ १ ॥

आकाशापासून वायू निर्माण होतो, हे आपल्या अनुभवाला येते. वायूपासून अग्नी उत्पन्न होतो; हे पुढील विवेचन श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.

वायोची कठीण घिसणी । तेथें निर्माण जाला वन्ही । मंद वायो सीतळ पाणी । तेथुनि जालें ॥ २ ॥

वायूच्या तीव्र घर्षणातून अग्नी निर्माण होतो, आणि मंद वायूपासून थंड पाणी निर्माण होते.

आपापासून जाली पृथ्वी । ते नाना बीजरूप जाणावी । बीजापासून उत्पत्ति व्हावी । हा स्वभावचि आहे ॥ ३ ॥

पाण्यापासून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि ती अनेक बीजरूप आहे हे जाणावे; बीजापासून पुढील उत्पत्ती होणे हाच स्वभावसिद्ध नियम आहे.

मुळीं सृष्टी कल्पनेची । कल्पना आहे मुळींची । जयेपासून देवत्रयाची । काया जाली ॥ ४ ॥

मूळात ही सारी सृष्टी कल्पनेचीच आहे, आणि ती कल्पनाच आदिभूत आहे; तिच्यापासूनच ब्रह्मा-विष्णू-महेश या तिन्ही देवांचे शरीर निर्माण झाले.

निश्चळामधें चंचळ । ते चि कल्पना केवळ । अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । कल्पनारूप ॥ ५ ॥

निश्चळ अशा ब्रह्मामध्ये जो चंचळपणा भासतो, तीच निव्वळ कल्पना होय; अष्टधा प्रकृतीचे मूळही या कल्पनारूपातच आहे.

कल्पना तेचि अष्टधा प्रकृति । अष्टधा तेचि कल्पनामुर्ती । मुळाग्रापासून उत्पत्ति । अष्टधा जाणावी ॥ ६ ॥

कल्पना हीच अष्टधा प्रकृती आहे आणि अष्टधा प्रकृती हीच कल्पनेची मूर्ती आहे; मुळापासून अग्रापर्यंत ही सर्व उत्पत्ती अष्टधा प्रकृतीचीच आहे हे जाणावे.

पांच भूतें तीन गुण । आठ जालीं दोनी मिळोन । म्हणौनि अष्टधा प्रकृति जाण । बोलिजेते ॥ ७ ॥

पाच महाभूते आणि तीन गुण मिळून आठ घटक बनतात, म्हणून तिला अष्टधा प्रकृती असे म्हणतात हे जाणावे.

मुळीं कल्पनारूप जाली । पुढें तेचि फापावली । केवळ जडत्वास आली । सृष्टिरूपें ॥ ८ ॥

मूळात ही कल्पनारूपाने उत्पन्न झाली, पुढे तीच विस्तारत गेली आणि सृष्टीच्या रूपाने अगदी जडत्वाला येऊन पोहोचली.

मुळीं जाली ते मूळमाया । त्रिगुण जाले ते गुणमाया । जडत्व पावली ते अविद्या माया । सृष्टिरूपें ॥ ९ ॥

मुळाशी जी उत्पन्न झाली तिला मूळमाया म्हणतात, तीन गुणांच्या रूपाने झाली ती गुणमाया, आणि जडत्वाला पावून सृष्टिरूप झाली ती अविद्यामाया.

पुढें च्यारी खाणी जाल्या । च्यारी वाणी विस्तारल्या । नाना योनी प्रगटल्या । नाना वेक्ती ॥ १० ॥

पुढे चार खाणी (जरायुज, अंडज, स्वेदज, उद्भिज) निर्माण झाल्या, चार प्रकारच्या वाणी विस्तारल्या, आणि अनेक योनींतून नाना व्यक्ती प्रगट झाल्या.

ऐसी जाली उभारणी । आतां ऐका संव्हारणी । मागील दशकीं विशद करूनि । बोलिलें असे ॥ ११ ॥

अशा प्रकारे सृष्टीची उभारणी झाली; आता तिचा संहार कसा होतो ते ऐका. हे आधीच्या दशकात सविस्तर सांगितले आहे.

परंतु आतां संकळित । बोलिजेल संव्हारसंकेत । श्रोते वक्ते येथें चित्त । देऊन ऐका ॥ १२ ॥

परंतु आता ते संहाराचे संकेत संक्षेपाने सांगितले जातील; श्रोते आणि वक्ता दोघांनीही येथे चित्त देऊन ऐकावे.

शत वरुषें अनावृष्टि । तेथें आटेल जीवसृष्टि । ऐशा कल्पांताच्या गोष्टी । शास्त्रीं निरोपिल्या ॥ १३ ॥

शंभर वर्षे पाऊस पडणार नाही, आणि त्यामुळे सर्व जीवसृष्टी आटून जाईल; अशा कल्पांताच्या गोष्टी शास्त्रांनी सांगितल्या आहेत.

बाराकळीं तपे सूर्य । तेणें पृथ्वीची रक्षा होये । मग ते रक्षा विरोन जाये । जळांतरीं ॥ १४ ॥

सूर्य बारा पटींनी तळपू लागतो, त्यामुळे पृथ्वीची राख होते, आणि मग ती राख पाण्यात विरघळून जाते.

तें जळ शोषी वैश्वानरु । वन्ही झडपी समीरु । समीर वितुळे निराकारु । जैसें तैसें ॥ १५ ॥

ते पाणी अग्नी शोषून घेतो, अग्नीला वायू गिळंकृत करतो, आणि वायू निराकारात जसाच्या तसा विरघळून जातो.

ऐसी सृष्टिसंहारणी जाली । मागां विस्तारें बोलिली । मायानिरासें उरली । स्वरूपस्थिति ॥ १६ ॥

अशा प्रकारे सृष्टीचा संहार होतो, हे मागे विस्ताराने सांगितले आहे; मायेचा निरास झाल्यावर केवळ स्वस्वरूपाची स्थिती उरते.

तेथें जीवशिव पिंडब्रह्मांड । अटोन गेलें थोतांड । मायेअविद्येचें बंड । वितळोन गेलें ॥ १७ ॥

तेथे जीव-शिव, पिंड-ब्रह्मांड हा सारा खोटा बडेजाव संपून जातो; मायेचे आणि अविद्येचे सर्व बंड विरघळून जाते.

विवेकेंचि बोलिला क्षये । म्हणोनि विवेकप्रळये । विवेकी जाणती काये । मूर्खास कळे ॥ १८ ॥

हा क्षय विवेकानेच सांगितला जातो, म्हणून याला विवेकप्रळय म्हणतात; हे विवेकी जाणतात, मूर्खाला ते कसे कळणार?

सृष्टि शोधितां सकळ । येक चंचळ येक निश्चळ । चंचळास कर्ता चंचळ । चंचळरूपी ॥ १९॥

[अनुक्रमांक १९ ओवीचा मजकूर स्रोतात २० क्रमांकाखाली मिसळलेला आढळला — पहा अहवालातील टीप.] सर्व सृष्टीचा शोध घेतला असता दोनच तत्त्वे आढळतात — एक चंचळ आणि एक निश्चळ; चंचळाचा कर्ताही चंचळच असतो, तोही चंचळरूपच होय.

जो सकळ शरीरीं वर्ते । सकल कर्तुत्वास प्रवर्ते । करून अकर्ता हा वर्ते । शब्द जया ॥ २०॥

जो सर्व शरीरांमध्ये वावरतो आणि सर्व कर्तेपणाला प्रवृत्त करतो, तरीही 'करून न करणारा' असे ज्याचे वर्णन केले जाते, तो हा (अंतरात्मा) होय.

राव रंक ब्रह्मादिक । सकळांमधें वर्ते येक । नाना शरीरें चाळक । इंद्रियेंद्वारें ॥ २१ ॥

राजा असो, रंक असो वा ब्रह्मदेव असो, त्या सर्वांमध्ये एकच तत्त्व वावरते; ते इंद्रियांच्या द्वारे अनेकानेक शरीरांना चालवते.

त्यास परमात्मा बोलती । सकळ कर्ता ऐसें जाणती । परि तो नासेल प्रचिती । विवेकें पाहावी ॥ २२ ॥

त्याला लोक परमात्मा म्हणतात आणि सर्वांचा कर्ता मानतात; पण तोही नाशवंत आहे, हे विवेकाने पडताळून पाहावे.

जो स्वानामधें गुरुगुरितो । जो सूकरांमधें कुरुकुरितो । गाढवीं भरोन भुंकतो । आटाहास्यें ॥ २३ ॥

जो कुत्र्यांमध्ये गुरगुरतो, जो डुकरांमध्ये कुरकुरतो, तोच गाढवांमध्ये मोठमोठ्याने ओरडतो.

लोक नाना देह देखती । विवेकी देहांत पाहाती । पंडित समदर्शनें घेती । येणें प्रकारें ॥ २४ ॥

सामान्य लोक निरनिराळे देह पाहतात, पण विवेकी लोक देहाच्या आत जे आहे तेच पाहतात; अशा प्रकारे पंडित सर्वत्र समदृष्टी ठेवतात.

देह पाहातां वेगळाले । परंतु अंतर येकचि जालें । प्राणीमात्र देखिलें । येकांतरें ॥ २५ ॥

देह पाहिले तर ते वेगवेगळे दिसतात, पण त्यांच्या आत असलेले तत्त्व मात्र एकच आहे; सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच अंतस्थ तत्त्व अनुभवाला येते.

अनेक प्राणी निर्माण होती । परी येकचि कळा वर्तती । तये नांव जगज्जोती । जाणतीकळा ॥ २६ ॥

असंख्य प्राणी निर्माण होतात, पण त्या सर्वांत एकच चैतन्यकळा कार्यरत असते; तिलाच जगज्ज्योती किंवा जाणतीकळा असे म्हणतात.

श्रोत्रीं नाना शब्द जाणे । त्वचेमधें सीतोष्ण जाणे । चक्षुमधें पाहों जाणे । नाना पदार्थ ॥ २७ ॥

तीच कळा कानांमध्ये नाना शब्द जाणते, त्वचेमध्ये गार-उष्ण जाणते, आणि डोळ्यांमध्ये नाना पदार्थ पाहणे जाणते.

रसनेमधें रस जाणे । घ्राणामधें वास तो जाणे । कर्मैंद्रियामधें जाणे । नाना विषयस्वाद ॥ २८ ॥

जिभेमध्ये ती चव जाणते, नाकामध्ये वास जाणते, आणि कर्मेंद्रियांमध्ये नाना विषयांचा आस्वाद जाणते.

सूक्ष्म रूपें स्थूळ रक्षी । नाना सुखदुःखें परीक्षी । त्यास म्हणती अंतरसाक्षी । अंतरात्मा ॥ २९ ॥

सूक्ष्मरूपाने राहून ती स्थूल देहाचे रक्षण करते आणि नाना सुखदुःखांची पारख करते; तिलाच अंतरसाक्षी किंवा अंतरात्मा म्हणतात.

आत्मा अंतरात्मा विश्वात्मा । चैतन्य सर्वात्मा सुक्ष्मात्मा । जीवात्मा शिवात्मा परमात्मा । द्रष्टा साक्षी सत्तारूप ॥ ३० ॥

आत्मा, अंतरात्मा, विश्वात्मा, चैतन्य, सर्वात्मा, सूक्ष्मात्मा, जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा, द्रष्टा, साक्षी, सत्तारूप — ही सर्व एकाच तत्त्वाची निरनिराळी नावे आहेत.

विकारामधील विकारी । अखंड नाना विकार करी । तयास वस्तु म्हणती भिकारी । परम हीन ॥ ३१ ॥

जो विकारांमध्ये राहून सतत नाना विकार करत असतो, त्याला 'ती वस्तू' (परब्रह्म) म्हणणे म्हणजे त्या परम श्रेष्ठ तत्त्वाला अत्यंत हीन, भिकारी लेखण्यासारखे आहे.

सर्व येकचि दिसती । अवघा येकंकार करिती । ते अवघी माईक स्थिती । चंचळामधें ॥ ३२ ॥

हे सर्व एकाच रूपाचे दिसते आणि सर्वत्र एकसारखेपणा भासतो, पण ही सारी स्थिती चंचळामधील मायिक (भासमान) स्थिती आहे.

चंचळ माया ते माईक । निश्चळ परब्रह्म येक । नित्यानित्यविवेक । याकारणे ॥ ३३ ॥

चंचळ अशी माया मायिक (खोटी) आहे, आणि निश्चळ असे परब्रह्म हेच एकमेव सत्य आहे; याचसाठी नित्य-अनित्य विवेक करावा लागतो.

जातो जीव तो प्राण । नेणे जीव तो अज्ञान । जन्मतो जीव तो जाण । वासनात्मक ॥ ३४ ॥

जो जीव (शरीरातून) जातो तो प्राण होय, जो जीव काही जाणत नाही तो अज्ञानी जीव होय, आणि जो जीव पुन्हा जन्म घेतो तो वासनेने बांधलेला जीव आहे हे जाणावे.

ऐक्य जीव तो ब्रह्मांश । जेथें पिंडब्रह्मांडनिरास । येथें सांगितले विशेष । चत्वार जीव ॥ ३५ ॥

जो जीव ब्रह्माशी ऐक्य पावतो तो ब्रह्मांशरूप जीव होय, जेथे पिंड आणि ब्रह्मांड या दोन्हींचा लय होतो; अशा प्रकारे येथे चार प्रकारचे जीव विशेषत्वाने सांगितले आहेत.

असो हें अवघें चंचळ । चंचळ जाईल सकळ । निश्चळ तें निश्चळ । आदिअंतीं ॥ ३६ ॥

असो, हे सारे चंचळ आहे आणि चंचळ ते सर्व नाहीसे होणारच; निश्चळ तेवढे आदी आणि अंतीही निश्चळच राहते.

आद्य मध्य अवसान । जे वस्तु समसमान । निर्विकारी निर्गुण निरंजन । निःसंग निःप्रपंच ॥ ३७ ॥

सुरुवातीला, मध्यभागी आणि शेवटी जी वस्तू सारखीच राहते, ती निर्विकार, निर्गुण, निरंजन, निःसंग आणि निःप्रपंच अशी आहे.

उपाधीनिरासें तत्वता । जीवशिवास ऐक्यता । विवंचून पाहों जातां । उपाधि कैंची ॥ ३८ ॥

उपाधीचा निरास झाला की खऱ्या अर्थाने जीव आणि शिव यांचे ऐक्य होते; बारकाईने विचार करून पाहिले तर मुळात उपाधी आहेच कोठे?

असो जाणणें तितुकें ज्ञान । परंतु होतें विज्ञान । मनें वोळखावें उन्मन । कोण्या प्रकारें ॥ ३९ ॥

असो, जितके जाणणे होते तितके ज्ञान; पण त्यातून प्रत्यक्ष अनुभवजन्य विज्ञान निर्माण व्हावे लागते; मनाने उन्मनावस्थेला कशा प्रकारे ओळखावे, हे पहावे लागते.

वृत्तिस न कळे निवृत्ति । गुणास कैंची निर्गुणप्राप्ती । गुणातीत साधक संतीं । विवेकें केलें ॥ ४० ॥

वृत्तीला निवृत्तीचे ज्ञान होत नाही, आणि गुणाला निर्गुणाची प्राप्ती कशी होणार? म्हणून संतांनी विवेकाने साधकाला गुणातीत केले आहे.

श्रवणापरीस मनन सार । मननें कळे सारासार । निजध्यासें साक्षात्कार । निःसंग वस्तु ॥ ४१ ॥

श्रवणापेक्षा मनन अधिक श्रेष्ठ आहे, कारण मननानेच सार-असार कळते; आणि निजध्यासाने त्या निःसंग वस्तूचा साक्षात्कार होतो.

निर्गुणीं जे अनन्यता । तेचि मुक्ति सायोज्यता । लक्ष्यांश वाच्यांश आतां । पुरे जाला ॥ ४२ ॥

निर्गुण तत्त्वाशी जी अनन्यता (पूर्ण एकरूपता) साधते, तीच मुक्ती आणि सायोज्यता होय; आता लक्ष्यांश आणि वाच्यांश यांचे विवेचन पुरे झाले.

अलक्षीं राहिलें लक्ष । सिद्धांतीं कैंचा पूर्वपक्ष । अप्रत्यक्षास कैंचें प्रत्यक्ष । असोन नाहीं ॥ ४३ ॥

लक्ष्य आता अलक्ष्यातच विसावले, मग सिद्धांतात पूर्वपक्षाला जागा कोठे उरली? जे अप्रत्यक्ष आहे त्याला प्रत्यक्षपण कसे असणार? ते असूनही नसल्यासारखे आहे.

असोन माईक उपाधी । तेचि सहजसमाधी । श्रवणें बळावी बुद्धी । निश्चयाची ॥ ४४ ॥

मायिक उपाधी असूनही त्यांच्यात अलिप्त राहणे हीच सहजसमाधी होय; अशा श्रवणानेच निश्चयी बुद्धी अधिक बळकट होते.