चंचळ नदी गुप्त गंगा । स्मरणें पावन करीं जगा । प्रचित रोकडी पाहा गा । अन्यथा नव्हे ॥ १ ॥

ही चंचल नदी म्हणजे जणू गुप्त गंगाच आहे; तिच्या नुसत्या स्मरणानेंही जग पावन होतें. ही प्रचिती प्रत्यक्ष अनुभवानें पाहा — यांत तसूभरही फरक नाहीं.

केवळ अचंचळीं निर्माण जाली । अधोमुखें बळें चालिली । अखंड वाहे परी देखिली । नाहींच कोणीं ॥ २ ॥

ती केवळ अचंचल (ब्रह्म) पासूनच निर्माण झाली आणि खालच्या दिशेनें जोरानें वाहूं लागली. ती अखंड वाहत असते, पण तिला (तिचें खरें स्वरूप) कोणींच पाहिलेलें नाहीं.

वळणें वांकाणें भोवरे । उकळ्या तरंग झरे । लादा लाटा कातरे । ठाईं ठाईं ॥ ३ ॥

त्या नदीला ठिकठिकाणी वळणें, वांकणें, भोवरे, उकळ्या, तरंग, झरे, प्रवाहाचे जोर, लाटा व आडवे प्रवाह असे नाना प्रकार दिसतात.

शुष्क जळाचे चळाळ । धारा धबाबे खळाळ । चिपळ्या चळक्या भळाळ । चपळ पाणी ॥ ४ ॥

कोठें उथळ पाण्याची सळसळ, कोठें धबाब्यानें कोसळणाऱ्या धारा, कोठें चमचमणारें, सळसळणारें पाणी — असें हें पाणी सतत चपळ असतें.

फेण फुगे हेलावे । सैरावैरा उदक धावे । थेंब फुई मोजावे । अणुरेणु किती ॥ ५ ॥

फेस, फुगे, हेलकावे यांनी तें पाणी सैरावैरा धावतें. त्याचे थेंब आणि तुषार किती आहेत, हें कोण मोजूं शकेल?

वोसाणे वाहती उदंड । झोतावे दर्कुटे दगड । खडकें बेटें आड । वळसा उठे ॥ ६ ॥

प्रचंड लोंढे वाहतात, त्यांतून ओंडकें व दगड वाहून जातात. वाटेंत खडक व बेटें आडवीं आल्यास तेथें भोंवरे उठतात.

मृद भूमी तुटोन गेल्या । कठीण तैश्याचि राहिल्या । ठाईं ठाईं उदंड पाहिल्या । सृष्टीमधें ॥ ७ ॥

मऊ जमीन झिजून वाहून जाते, तर कठीण जमीन तशीच टिकून राहते — असें हें दृश्य सृष्टींत ठिकठिकाणी दिसतें.

येक ते वाहतचि गेले । येक वळशामधें पडिले । येक सांकडींत आडकले । अधोमुख ॥ ८ ॥

यांतील कांहीं जण नुसतेच वाहत जातात, कांहीं भोवऱ्यांत सांपडतात, तर कांहीं अरुंद जागी तोंड खालीं करून अडकून पडतात.

येक आपटआपटोंच गेली । येक चिरडचिर्दोंच मेलीं । कितीयेक ते फुगलीं । पाणी भरलें ॥ ९ ॥

कांहीं जण खडकांवर आदळत आदळत मरतात, कांहीं चिरडून मरतात, आणि कांहीं जण पाणी भरून फुगून जातात.

येक बळाचे निवडले । ते पोहतचि उगमास गेले । उगमदर्शनें पवित्र जाले । तीर्थरूप ॥ १० ॥

पण यांतील कांहीं बलवान जण मात्र पोहत पोहत उगमाकडे जातात. उगमाचें दर्शन झाल्यानें ते पवित्र होतात आणि स्वतःच तीर्थरूप बनतात.

तेथें ब्रह्मादिकांचीं भुवनें । ब्रह्मांडदेवतांचीं स्थानें । उफराटी गंगा पाहातां मिळणें । सकळांस तेथें ॥ ११ ॥

त्या उगमाच्या ठिकाणीं ब्रह्मादि देवांची भुवनें व ब्रह्मांडांतील देवतांची स्थानें असतात. ही गंगा जणू उफराटी वाहून उगमाकडे गेल्यावर तेथें सर्वांची एकवटच भेट होते.

त्या जळाऐसें नाही निर्मळ । त्या जळाऐसें नाहीं चंचळ । आपोनारायण केवळ । बोलिजे त्यासी ॥ १२ ॥

त्या पाण्याइतकें निर्मळ कांहींच नाहीं, आणि त्याच्याइतकें चंचलही कांहीं नाहीं. त्यालाच केवळ आपोनारायण असें म्हटलें जातें.

माहानदी परी अंतराळीं । प्रत्यक्ष वाहे सर्वकाळीं । स्वर्गमृत्युपाताळी । पसरली पाहा ॥ १३ ॥

ही महानदी अंतराळांतून सर्वकाळ प्रत्यक्ष वाहत असते. ती स्वर्ग, मृत्युलोक आणि पाताळ अशा तिन्ही लोकांत पसरलेली आहे, हें पाहा.

अधोर्ध अष्टहि दिशा । तिचें उदक करी वळसा । जाणते जाणती जगदीशा । सारिखीच ते ॥ १४ ॥

वर-खाली आणि आठही दिशांना तिचें पाणी फिरत असतें. जाणते लोक जाणतात कीं हें पाणी सर्वत्र सारखेंच आहे, आणि तेंच जगदीश्वरही आहे.

अनंत पात्रीं उदक भरलें । कोठें पाझपाझरोंच गेलें । कितीयेक तें वेचलें । संसारासी ॥ १५ ॥

अनंत पात्रांमध्यें तें पाणी भरलेलें असतें. कोठें तें नुसतें झिरपून जातें, तर बरेंचसें पाणी संसारासाठीं खर्च होऊन जातें.

येक्यासंगे तें कडवट । येक्यासंगें तें गुळचट । येक्यासंगे ते तिखट । तुरट क्षार ॥ १६ ॥

एखाद्या पदार्थाच्या संगतीनें तें पाणी कडू होतें, एखाद्याच्या संगतीनें गोड होतें, तर कोठें तिखट, तुरट किंवा खारट होतें.

ज्या ज्या पदार्थास मिळे । तेथें तद्रूपचि मिसळे । सखोले भूमीस तुंबळे । सखोलपणें ॥ १७ ॥

तें ज्या ज्या पदार्थाला मिळतें, तेथें त्याच्याच रूपानें मिसळून जातें. जमीन खोल असेल तेथें तें खोलवर साचून राहतें.

विषामधें विषचि होतें । अमृतामधें मिळोन जाते । सुगंधीं सुगंध तें । दुर्गंधीं दुर्गंध ॥ १८ ॥

विषांत मिसळलें असतां तें विषच बनतें, अमृतांत मिसळलें असतां अमृतरूप होतें. सुगंधाशीं मिळालें कीं सुगंधी बनतें, आणि दुर्गंधाशीं मिळालें कीं दुर्गंधी बनतें.

गुणीं अवगुणीं मिळे । ज्याचें त्यापरी निवळे । त्या उदकाचा महिमा न कळे । उदकेंविण ॥ १९ ॥

तें गुणांतही मिसळतें आणि अवगुणांतही; प्रत्येकाच्या स्वभावाप्रमाणें तें तसें बनतें. त्या पाण्याचा खरा महिमा, त्या पाण्याशिवाय दुसऱ्या कशानेंच कळत नाहीं.

उदक वाहे अपरंपार । न कळे नदी कीं सरोवर । जळवास करून नर । राहिले कितीयेक ॥ २० ॥

हें पाणी अपरंपार वाहत असतें; ती नदी आहे कीं सरोवर हेंच कळत नाहीं. कित्येक माणसें त्या पाण्यांतच वस्ती करून राहिलेली आहेत.

उगमापैलिकडे गेले । तेथें परतोन पाहिलें । तंव तें पाणीच आटलें । कांहीं नाहीं ॥ २१ ॥

जे उगमाच्याही पलीकडे गेले, त्यांनी मागें वळून पाहिलें, तेव्हां तें पाणीच आटून गेलेलें दिसलें — कांहींच शिल्लक नव्हतें.

वृत्तिसुन्य योगेश्वर । याचा पाहावा विचार । दास म्हणे वारंवार । किती सांगों ॥ २२ ॥

वृत्तिरहित असा जो योगेश्वर, त्याचा असा विचार करावा. दास म्हणतो, हें किती वेळां सांगू?