शुद्ध नेटकें ल्याहावें । लेहोन शुद्ध शोधावें । शोधून शुद्ध वाचावें । चुकों नये ॥ १ ॥

अक्षर शुद्ध आणि नेटकें असावें. लिहिल्यावर ते शुद्ध आहे किंवा नाही हे तपासून पाहावें, आणि शोधून घेतल्यावर तें शुद्ध वाचावें; यात चूक होऊं देऊं नये.

विश्कळित मात्रुका नेमस्त कराव्या । धाट्या जाणोन सदृढ धराव्या । रंग राखोन भराव्या । नाना कथा ॥ २ ॥

विस्कळित झालेली अक्षरें (शब्द) नीट व्यवस्थित करावींत; रचनेची घाट/ढब जाणून ती पक्की धरावी; आणि योग्य रंग (रस) राखून नाना कथा त्यांत भराव्यात.

जाणायाचें सांगतां न ये । सांगायाचें नेमस्त न ये । समजल्याविण कांहींच न ये । कोणीयेक ॥ ३ ॥

जें जाणायचें असतें, तें जसेंच्या तसें शब्दांत सांगतां येत नाहीं; आणि सांगायचें तें अगदी नेमकेंपणें उतरत नाहीं. मुळांत नीट समजल्याशिवाय कोणालाच कांहीं साधत नाहीं.

हरिकथा निरूपण । नेमस्तपणें राजकारण । वर्तायाचें लक्षण । तेंहि असावें ॥ ४ ॥

हरिकथेचें निरूपण करतां यावें, राजकारण (व्यवहार) नेमस्तपणें हाताळतां यावें, आणि नीट वागण्याचें लक्षणही अंगीं असावें.

पुसों जाणे सांगों जाणे । अर्थांतर करूं जाणे । सकळिकांचें राखों जाणे । समाधान ॥ ५ ॥

प्रश्न कसा विचारावा हें जाणावें, उत्तर कसें द्यावें हेंहि जाणावें, अर्थाचा उलगडा करतां यावा, आणि सर्वांचें समाधान राखतां यावें.

दीर्घ सूचना आधीं कळे । सावधपणें तर्क प्रबळे । जाणजाणोनि निवळे । येथायोग्य ॥ ६ ॥

दूरवरचा इशारा अगोदरच समजावा, सावधपणें विचार केल्यानें तर्कशक्ति प्रबळ होते, आणि पुरतेपणें जाणून घेतल्यानें योग्य त्या ठिकाणीं मन निवळतें.

ऐसा जाणे जो समस्त । तोचि महंत बुद्धिमंत । यावेगळें अंतवंत । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

अशा प्रकारें जो सर्व कांहीं जाणतो, तोच खरा बुद्धिमान महंत होय. याखेरीज बाकी सर्व कांहीं नाशवंत आहे.

ताळवेळ तानमानें । प्रबंद कविता जाड वचनें । मज्यालसी नाना चिन्हें । सुचती तया ॥ ८ ॥

ताल, वेळ, तान, मान; प्रबंध, कविता, अर्थगर्भ वचनें; तसेंच नाना प्रकारचे अभिनय व खुणा — हें सर्व त्याला सहज सुचतें.

जो येकांतास तत्पर । आधीं करी पाठांतर । अथवा शोधी अर्थांतर । ग्रंथगर्भींचें ॥ ९ ॥

जो एकांतवासाला सदा तत्पर असतो, तो आधीं ग्रंथ पाठ करतो, किंवा ग्रंथाच्या गर्भांत दडलेला अर्थ शोधून काढतो.

आधींच सिकोन जो सिकवी । तोचि पावे श्रेष्ठ पदवी । गुंतल्या लोकांस उगवी । विवेकबळें ॥ १० ॥

जो स्वतः आधीं शिकून मग दुसऱ्यास शिकवितो, तोच श्रेष्ठ पदवीला पात्र होतो. तो विवेकाच्या बळावर संसारांत गुंतलेल्या लोकांना बाहेर काढतो.

अक्षर सुंदर वाचणें सुंदर । बोलणें सुंदर चालणें सुंदर । भक्ति ज्ञान वैराग्य सुंदर । करून दावी ॥ ११ ॥

त्याचें अक्षर सुंदर, वाचणें सुंदर, बोलणें सुंदर, आणि आचरणही सुंदर असतें. भक्ति, ज्ञान व वैराग्य हींही तो स्वतः आचरून दाखवितो.

जयास येत्नचि आवडे । नाना प्रसंगीं पवाडे । धीटपणें प्रगटे दडे । ऐसा नव्हे ॥ १२ ॥

ज्याला सतत प्रयत्नच आवडतो, तो अनेक प्रसंगीं आपलें कर्तृत्व दाखवितो. तो असा नसतो कीं कधी धीटपणें पुढें यावें आणि कधी लपून राहावें — तो सतत सारखाच असतो.

सांकडीमधें वर्तों जाणे । उपाधीमधें मिळों जाणे । अलिप्तपणें राखों जाणे । आपणासी ॥ १३ ॥

संकटांतही कसें वागावें हें त्याला कळतें, उपाधींत (जगाच्या व्यवहारांत) मिसळूनही राहतां येतें, आणि तरीही स्वतःला अलिप्त राखतां येतें.

आहे तरी सर्वां ठाईं । पाहों जातां कोठेंचि नाहीं । जैसा अंतरात्मा ठाईंचा ठाईं । गुप्त जाला ॥ १४ ॥

तो सर्वत्र असतो, पण शोधायला गेलें तर कोठेंच सांपडत नाहीं — जसा अंतरात्मा सर्व ठिकाणीं असूनही गुप्तपणें दडलेला असतो.

त्यावेगळें कांहींच नसे । पाहों जातां तो न दिसे । न दिसोन वर्तवीतसे । प्राणीमात्रांसी ॥ १५ ॥

त्याच्यावाचून कांहींच अस्तित्वांत नाहीं, तरी शोधायला गेलें असतां तो दिसत नाहीं. न दिसतांही तोच सर्व प्राणिमात्रांना चालवीत असतो.

तैसाच हाहि नानापरी । बहुत जनास शाहाणे करी । नाना विद्या त्या विवरी । स्थूळ सूक्ष्मा ॥ १६ ॥

त्याचप्रमाणें हाहि महंत नाना प्रकारें पुष्कळ लोकांस शहाणे करतो, आणि स्थूल व सूक्ष्म अशा नाना विद्यांचा उलगडा करून दाखवितो.

आपणाकरितां शाहाणे होती । ते सहजचि सोये धरिती । जाणतेपणाची महंती । ऐसी असे ॥ १७ ॥

त्याच्यामुळें लोक शहाणे होतात आणि ते आपोआपच योग्य वाट धरतात. ज्ञानी असण्याची थोरवी अशी असते.

राखों जाणें नीतिन्याय । न करी न करवी अन्याये । कठीण प्रसंगीं उपाये । करूं जाणे ॥ १८ ॥

नीति आणि न्याय कसा राखावा हें त्याला कळतें; तो स्वतः अन्याय करीत नाहीं, आणि दुसऱ्यालाही करूं देत नाहीं. कठीण प्रसंगीं योग्य उपाय शोधून काढण्याचें कसबही त्याच्या अंगीं असतें.

ऐसा पुरुष धारणेचा । तोचि आधार बहुतांचा । दास म्हणे रघुनाथाचा । गुण घ्यावा ॥ १९ ॥

असा धैर्यशील व स्थिर पुरुष अनेकांचा आधार बनतो. दास म्हणतो, अशा रघुनाथाच्या गुणांचें अनुकरण करावें.