ब्रह्म निराकार निश्चळ । आत्म्यास विकार चंचळ । तयास म्हणती सकळ । देव ऐसें ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निराकार आणि निश्चल आहे; आत्म्याला जो चंचल विकार जाणवतो, त्यालाच सर्वजण "देव" असे म्हणतात.

देवाचा ठावचि लागेना । येक देव नेमस्त कळेना । बहुत देवीं अनुमानेना । येक देव ॥ २ ॥

देवाचा ठावठिकाणाच कोणाला लागत नाही, एकच निश्चित देव कोणाला कळत नाही; अनेक देवांमध्ये एका खऱ्या देवाचा अंदाजही येत नाही.

म्हणोनी विचार असावा । विचारें देव शोधावा । बहुत देवांचा गोवा । पडोंचि नये ॥ ३ ॥

म्हणून विचारपूर्वक वागावे आणि विचारानेच देव शोधावा; अनेक देवांच्या गुंत्यात अडकून पडू नये.

देव क्षत्रीं पाहिला । त्यासारिखा धातूचा केला । पृथ्वीमधें दंडक चालिला । येणें रीतीं ॥ ४ ॥

लोकांनी देव क्षेत्रांत (मूर्तीत) पाहिला आणि त्याच्यासारखी धातूची मूर्ती घडवली; अशा रीतीने पृथ्वीवर हा प्रघात चालत आला.

नाना प्रतिमादेवांचें मूळ । तो हा क्षत्रदेवचि केवळ । नाना क्षत्रें भूमंडळ । शोधून पाहावें ॥ ५ ॥

नाना मूर्तिरूप देवांचे मूळ म्हणजे हा क्षेत्रातील देवच होय; पृथ्वीवरील नाना क्षेत्रे शोधून पाहावीत (त्यांचेही मूळ शोधावे).

क्षत्रदेव पाषाणाचा । विचार पाहातां तयाचा । तंत लागला मुळाचा । अवताराकडे ॥ ६ ॥

क्षेत्रातील देव हा दगडाचा असतो; त्याचा विचार करून पाहिले असता त्याचा धागा मुळाकडे, म्हणजे अवताराकडे जाऊन पोहोचतो.

अवतारी देव संपले । देहे धरुनी वर्तोन गेले । त्याहून थोर अनुमानले । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ७ ॥

अवतारी देव देह धारण करून संपून गेले; त्यांच्याहूनही थोर असे ब्रह्मा-विष्णू-महेश अनुमानाने मानले जातात.

त्या तिही देवांस ज्याची सत्ता । तो अंतरात्माचि पाहातां । कर्ता भोक्ता तत्वता । प्रतक्ष आहे ॥ ८ ॥

त्या तिन्ही देवांवरही ज्याची सत्ता चालते, तो नीट पाहता अंतरात्माच आहे; तत्त्वतः तोच कर्ता आणि भोक्ता प्रत्यक्ष आहे.

युगानयुगें तिन्ही लोक । येकचि चालवी अनेक । हा निश्चयाचा विवेक । वेदशास्त्रीं पाहावा ॥ ९ ॥

युगायुगांतून तिन्ही लोक एकच तत्त्व अनेक रूपांनी चालवत असते; हा निश्चित विवेक वेद-शास्त्रांतून पाहून घ्यावा.

आत्मा वर्तवितो शरीर । तोचि देव उत्तरोत्तर । जाणीवरूपें कळिवर । विवेकें वर्तवी ॥ १० ॥

आत्माच शरीराला चालवतो, तोच उत्तरोत्तर खरा देव आहे; जाणीवरूपाने तो देहाला विवेकपूर्वक वर्तवत असतो.

तो अंतर्देव चुकती । धांवा घेऊन तीर्था जाती । प्राणी बापुडे कष्टती । देवास नेणतां ॥ ११ ॥

तो अंतरातील देव चुकवून लोक धावाधाव करत तीर्थयात्रेला जातात; खरा देव न ओळखल्यामुळे बिचारे प्राणी उगीच कष्ट सोसतात.

मग विचारिती अंतःकर्णीं । जेथें तेथें धोंडा पाणी । उगेंचि वणवण हिंडोनि । काये होतें ॥ १२ ॥

मग अंतःकरणात विचार केला की कळते, जिथे तिथे केवळ दगड आणि पाणीच आहे; उगीच वणवण हिंडून काय साधणार?

ऐसा ज्यासी विचार कळला । तेणें सत्संग धरिला । सत्संगें देव सांपडला । बहुत जनासी ॥ १३ ॥

असा विचार ज्याला कळला, त्याने सत्संगाचा आधार घेतला; सत्संगानेच पुष्कळ लोकांना खरा देव सापडला.

ऐसीं हे विवेकाचीं कामें । विवेकी जाणतील नेमें । अविवेकी भुलले भ्रमें । त्यांस हें कळेना ॥ १४ ॥

ही सर्व विवेकाची कामे आहेत, ती विवेकी लोकच नेमाने जाणतात; अविवेकी लोक भ्रमात भुललेले असतात, त्यांना हे कळतच नाही.

अंतरवेधी अंतर जाणे । बाहेरमुद्रा कांहींच नेणें । म्हणोन विवेकी शाहणे । अंतर शोधिती ॥ १५ ॥

अंतर्यामी लक्ष देणारा अंतरंगच जाणतो, त्याला बाह्य दिखावा काहीच माहीत नसतो; म्हणून विवेकी, शहाणे लोक अंतरंगाचाच शोध घेतात.

विवेकेंविण जो भाव । तो भावचि अभाव । मुर्खस्य प्रतिमा देव । ऐसें वचन ॥ १६ ॥

विवेकाशिवाय असलेला भाव हा भावच नसून खरे तर अभावच होय; "मूर्खाला मूर्तीच देव वाटते" असे शास्त्रवचन आहे.

पाहात समजत सेवटा गेला । तोचि विवेकी भला । तत्वें सांडुनी पावला । निरंजनीं ॥ १७ ॥

पाहत-समजत जो शेवटपर्यंत गेला, तोच खरा उत्तम विवेकी; त्याने सर्व तत्त्वे मागे सोडून निरंजन (शुद्ध चैतन्य) पद प्राप्त केले.

आरे जें आकारासी येतें । तें अवघेंच नासोन जतें । मग गल्बल्यावेगळें तें । परब्रह्म जाणावें ॥ १८ ॥

अरे, जे जे आकाराला येते, ते सगळेच नाश पावून जाते; म्हणून या सगळ्या गलबल्यापलीकडे जे असते, तेच परब्रह्म जाणावे.

चंचळ देव निश्चळ ब्रह्म । परब्रह्मीं नाहीं भ्रम । प्रत्ययज्ञानें निभ्रम । होईजेतें ॥ १९ ॥

चंचल असतो तो (सगुण) देव, ब्रह्म मात्र निश्चल असते; परब्रह्मात मुळीच भ्रम नाही; प्रत्ययज्ञानानेच माणूस भ्रमरहित होतो.

प्रचीतीविण जें केलें । तें तें अवघें वेर्थ गेलें । प्राणी कष्टकष्टोंचि मेलें । कर्मकचाटें ॥ २० ॥

प्रचितीशिवाय जे जे केले, ते ते सगळे व्यर्थच गेले; प्राणी कर्मांच्या जंजाळात कष्ट-कष्ट करूनच मरून गेले.

कर्मावेगळें न व्हावें । तरी देवास कासया भजावें । विवेकी जाणती स्वभावें । मूर्ख नेणे ॥ २१ ॥

कर्मापलीकडे जाता येणारच नसेल, तर मग देवाची भक्ती कशासाठी करावी? विवेकी लोक हे स्वभावतःच जाणतात, मूर्खाला ते कळत नाही.

कांहीं अनुमानलें विचारें । देव आहे जगदांतरें । सगुणाकरितां निर्धारें । निर्गुण पाविजे ॥ २२ ॥

विचाराने काहीसे अनुमान करता येते की देव सर्व जगाच्या अंतरंगात आहे; सगुणाच्या आधारानेच निश्चितपणे निर्गुण गाठता येते.

सगुण पाहातां मुळास गेला । सहजचि निर्गुण पावला । संगत्यागें मोकळा जाला । वस्तुरूप ॥ २३ ॥

सगुणाचा शोध घेता घेता माणूस मुळाशी पोहोचतो आणि सहजच निर्गुणाला प्राप्त होतो; संगत्याग केल्याने तो मोकळा होऊन वस्तुरूप (शुद्ध सत्तारूप) होतो.

परमेश्वरीं अनुसंधान । लावितां होईजे पावन । मुख्य ज्ञानेंचि विज्ञान । पाविजेतें ॥ २४ ॥

परमेश्वराशी अनुसंधान लावले असता माणूस पावन होतो; मुख्य ज्ञानानेच खरे विज्ञान (अनुभवजन्य साक्षात्कार) प्राप्त होते.

ऐसीं हे विवेकाचीं विवर्णें । पाहावीं सुचित अंतःकर्णें । नित्यानित्य विवेकश्रवणें । जगदोधार ॥ २५ ॥

ही सर्व विवेकाची विवरणे सावध अंतःकरणाने पाहावीत; नित्य-अनित्याच्या विवेकश्रवणानेच सर्व जगाचा उद्धार होतो.