देह्याकरितां गणेशपूजन । देह्याकरितां शारदावंदन । देह्याकरितां गुरु सज्जन । संत श्रोते ॥ १ ॥

देहासाठीच गणेशपूजन केले जाते, देहासाठीच शारदेला वंदन केले जाते आणि देहासाठीच गुरु, सज्जन, संत व श्रोते यांचा आश्रय घेतला जातो.

देह्याकरितां कवित्वें चालती । देह्याकरितां अधेनें करिती । देह्याकरितां अभ्यासिती । नाना विद्या ॥ २ ॥

देहासाठीच काव्यरचना चालते, देहासाठीच लोक ग्रंथांचे अध्ययन-अध्यापन करतात आणि देहासाठीच नाना विद्यांचा अभ्यास करतात.

देह्याकरितां ग्रंथलेखन । नाना लिपीवोळखण । नाना पदार्थशोधन । देह्याकरितां ॥ ३ ॥

देहासाठीच ग्रंथलेखन होते, देहासाठीच नाना लिपी ओळखल्या जातात आणि देहासाठीच नाना पदार्थांचा शोध घेतला जातो.

देह्याकरितां माहांज्ञानी । सिद्ध सधु ऋषी मुनी । देह्याकरितां तीर्थाटणीं । फिरती प्राणी ॥ ४ ॥

देहासाठीच महाज्ञानी, सिद्ध, साधू, ऋषी-मुनी घडतात आणि देहासाठीच लोक तीर्थयात्रा करत फिरतात.

देह्याकरितां श्रवण घडे । देह्याकरितां मननीं पवाडे । देह्याकरितां देहीं आतुडे । मुख्य परमात्मा ॥ ५ ॥

देहामुळेच श्रवण घडते, देहामुळेच मनन साधते आणि देहामुळेच देहातच मुख्य परमात्मा गवसतो.

देह्याकरितां कर्ममार्ग । देह्याकरितां उपासनामार्ग । देह्याकरितां ज्ञानमार्ग । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

देहामुळेच या जगात कर्ममार्ग आहे, देहामुळेच उपासनामार्ग आहे आणि देहामुळेच ज्ञानमार्गही आहे.

योगी वीतरागी तापसी । देह्याकरितां नाना सायासी ॥ देह्याकरितां आत्मयासी । प्रगटणें घडे ॥ ७ ॥

योगी, विरागी, तपस्वी हे देहासाठीच नाना कष्ट सोसतात, आणि देहामुळेच आत्म्याला प्रगट होणे घडते.

येहलोक आणि परलोक । देह्याकरितां सकळ सार्थक । देहेंविण निरार्थक । सकळ कांहीं ॥ ८ ॥

इहलोक आणि परलोक - दोन्हींचे सार्थक देहामुळेच घडते; देहाशिवाय सगळेच निरर्थक आहे.

पुरश्चरणें अनुष्ठानें । गोरांजनें धूम्रपानें । सीतोष्ण पंचाग्नी साधणें । देह्याकरितां ॥ ९ ॥

पुरश्चरणे, अनुष्ठाने, कठोर व्रते, धूम्रपान (धुनी सेवन), शीतोष्ण सहन करणे, पंचाग्नी साधना - हे सर्व देहासाठीच केले जाते.

देह्याकरितां पुण्यसीळ । देह्याकरितां पापी केवळ । देह्याकरितां अनर्गळ । सुचिस्मंत ॥ १० ॥

देहामुळेच कोणी पुण्यशील ठरतो, देहामुळेच कोणी निव्वळ पापी ठरतो आणि देहामुळेच कोणी मुक्तहस्ते दानशूर ठरतो.

देह्याकरितां अवतारी । देह्याकरितां वेषधारी । नाना बंडें पाषांडें करी । देह्याकरितां ॥ ११ ॥

देहामुळेच अवतार घडतात, देहामुळेच वेषधारी साधू घडतात आणि देहामुळेच नाना बंडखोरी व पाखंडही घडते.

देह्याकरितां विषयभोग । देह्याकरितां सकळ त्याग । होती जाती नाना रोग । देह्याकरितां ॥ १२ ॥

देहामुळेच विषयभोग घडतो, देहामुळेच सर्व त्याग घडतो आणि देहामुळेच नाना रोग येतात व जातात.

देह्याकरितां नवविधा भक्ती । देह्याकरितां चतुर्विधा मुक्ती । देह्याकरितां नाना युक्ती । नाना मतें ॥ १३ ॥

देहामुळेच नवविधा भक्ती घडते, देहामुळेच चतुर्विध मुक्ती लाभते आणि देहामुळेच नाना युक्ती व नाना मते निर्माण होतात.

देह्याकरितां दानधर्म । देह्याकरितां नाना वर्म । देह्याकरितां पूर्वकर्म । म्हणती जनीं ॥ १४ ॥

देहामुळेच दानधर्म घडतो, देहामुळेच नाना गूढ रहस्ये उलगडतात आणि पूर्वकर्मही देहामुळेच लोक बोलू लागतात.

देह्याकरितां नाना स्वार्थ । देह्याकरितां नाना अर्थ । देह्याकरितां होईजे वेर्थ । आणी धन्य ॥ १५ ॥

देहामुळेच नाना स्वार्थ साधले जातात, देहामुळेच नाना अर्थ साधले जातात आणि देहामुळेच माणूस व्यर्थही ठरतो आणि धन्यही ठरतो.

देह्याकरितां नाना कळा । देह्याकरितां उणा आगळा । देह्याकरितां जिव्हाळा । भक्तिमार्गाचा ॥ १६ ॥

देहामुळेच नाना कला साधतात, देहामुळेच कोणी उणा तर कोणी थोर ठरतो आणि देहामुळेच भक्तिमार्गाचा जिव्हाळा लाभतो.

नाना सन्मार्गसाधनें । देह्याकरितां तुटती बंधनें । देह्याकरितां निवेदनें । मोक्ष लाभे ॥ १७ ॥

नाना सन्मार्गांच्या साधनेने देहामुळेच बंधने तुटतात आणि देहामुळेच आत्मनिवेदनाने मोक्षही लाभतो.

देहे सकळामधें उत्तमु । देहीं राहिला आत्मारामु । सकळां घटीं पुरुषोत्तमु । विवेकी जाणती ॥ १८ ॥

सर्वांमध्ये देह हाच सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण देहातच आत्माराम वास करतो; विवेकी जाणतात की प्रत्येक घटात (शरीरात) तोच पुरुषोत्तम आहे.

देह्याकरितां नाना कीर्ती । अथवा नाना अपकीर्ती । देह्याकरितां होती जाती । अवतारमाळिका ॥ १९ ॥

देहामुळेच नाना कीर्ती किंवा नाना अपकीर्ती लाभते आणि देहामुळेच अवतारांची मालिका येते व जाते.

देह्याकरितां नाना भ्रम । देह्याकरितां नाना संभ्रम । देह्याचेन उत्तमोत्तम । भोगिती पदें ॥ २० ॥

देहामुळेच नाना भ्रम आणि नाना संभ्रम निर्माण होतात, आणि देहामुळेच लोक उत्तमोत्तम पदांचा भोगही घेतात.

देह्याकरितां सकळ कांहीं । देह्याविण कांहीं नाहीं । आत्मा विरे ठाईं ठाईं । नव्हताच जैसा ॥ २१ ॥

देहामुळेच सगळे काही घडते, देहाशिवाय काहीच नाही; देहाशिवाय आत्मा जणू नव्हताच असा ठिकठिकाणी विरून जातो.

देहे परलोकींचें तारूं । नाना गुणांचा गुणागरु । नाना रत्नांचा विचारु । देह्याचेनी ॥ २२ ॥

देह हेच परलोकाचे तारू (नाव) आहे, नाना गुणांचे भांडार आहे आणि देहामुळेच नाना रत्नांचा (गुणांचा) शोध घेता येतो.

देह्याचेन गायेनकळा । देह्याचेन संगीतकळा । देह्याचेन अंतर्कळा । ठाईं पडे ॥ २३ ॥

देहामुळेच गायनकला साधते, देहामुळेच संगीतकला साधते आणि देहामुळेच अंतरीची सूक्ष्म कळाही गवसते.

देहे ब्रह्मांडाचें फळ । देहे दुल्लभचि केवळ । परी या देह्यास निवळ । उमजवावें ॥ २४ ॥

देह हे ब्रह्मांडाचे फळ आहे, देह निव्वळ दुर्लभच आहे; पण या देहाला नीट, स्वच्छपणे समजून घेतले पाहिजे.

देह्याकरितां लहनथोर । करिती आपुलाले व्यापार । त्याहिमधें लाहानथोर । कितीयेक ॥ २५ ॥

देहामुळेच लहानथोर आपापले व्यापार-उद्योग करतात; आणि त्यातही कोणी लहान तर कोणी थोर, असे अनेक प्रकार असतात.

जे जे देहे धरुनी आले । ते ते कांहीं करून गेले । हरिभजनें पावन जाले । कितीयेक ॥ २६ ॥

जे जे देह धारण करून आले, त्यांनी त्यांनी काही ना काही करून दाखवले; त्यांतले कितीतरी हरिभजनाने पावन झाले.

अष्टधा प्रकृतीचें मूळ । संकल्परूपचि केवळ । नाना संकल्पें देहेफळ । घेऊन आलें ॥ २७ ॥

अष्टधा प्रकृतीचे मूळ म्हणजे केवळ संकल्परूपच आहे; नाना संकल्पांतूनच देहरूपी फळ निर्माण झाले आहे.

हरिसंकल्प मुळीं होता । तोचि फळीं पाहावा आतां । नाना देह्यांतरीं तत्वता । शोधितां कळे ॥ २८ ॥

मुळात हरीचा संकल्पच होता, तोच आता फळरूपाने पाहावा; नाना देहांच्या अंतरंगात शोध घेतला असता हे खरेपणी कळते.

वेलाचे मुळीं बीज । उदकरूप वेली समज । पुढें फळामधें बीज । मुळींच्या अंशें ॥ २९ ॥

वेलाच्या मुळाशी बीज असते, आणि वेल जलरूप (रसरूप) असते हे समजून घ्यावे; पुढे फळातही मुळातल्याच बीजाचा अंश असतो.

मुळाकरितां फळ येतें । फळाकरितां मूळ होतें । येणेंकरितां होत जातें । भूमंडळ ॥ ३० ॥

मुळामुळेच फळ येते आणि फळामुळेच पुढे मूळ (बीज) निर्माण होते; याच क्रमाने हे सारे भूमंडळ चालत असते.

असो कांहीं येक करणें । कैसें घडे देह्याविणें । देहे सर्थकीं लावणें । म्हणिजे बरें ॥ ३१ ॥

असो, कोणतेही काम करायचे म्हटले तरी ते देहाशिवाय कसे घडणार? म्हणून हा देह सार्थकी लावणे हेच बरे.

आत्म्याकरितां देहे जाला । देह्याकरितां आत्मा तगला । उभययोगें उदंड चालिला । कार्यभाग ॥ ३२ ॥

आत्म्यासाठी देह निर्माण झाला आणि देहामुळेच आत्मा (प्रकटपणे) टिकून राहिला; या दोघांच्या संयोगानेच सगळा कार्यभाग अपार चालत आहे.

चोरून गुप्तरूपें करावें । तें आत्मयासी पडे ठावें । कर्तुत्व याचेन स्वभावें । सकळ कांहीं ॥ ३३ ॥

चोरून, गुप्तपणे काही केले तरी ते आत्म्याला कळतेच; कारण सर्व कर्तृत्व मुळातच त्याच्याच स्वभावाने घडत असते.

देह्यामधें आत्मा असतो । देहे पूजितां आत्मा तोषतो । देहे पीडितां आत्मा क्षोभतो । प्रत्यक्ष आतां ॥ ३४ ॥

देहामध्ये आत्मा वास करतो; देहाची पूजा केली की आत्मा संतुष्ट होतो आणि देहाला पीडा दिली की आत्मा प्रत्यक्ष क्षुब्ध होतो.

देह्यावेग्ळी पूजा पावेना । देह्याविण पूजा फावेना । जनीं जनार्दन म्हणोनी जना । संतुष्ट करावें ॥ ३५ ॥

देहावेगळी पूजा घडतच नाही, देहाशिवाय पूजा साधतही नाही; म्हणून प्रत्येक माणसात जनार्दन आहे असे समजून लोकांना संतुष्ट करावे.

उदंड प्रगटला विचार । धर्मस्थापना तदनंतर । तेथेंच पूजेस अधिकार । पुण्यशरीरीं ॥ ३६ ॥

हा विचार अपार प्रगट झाला असून त्यातूनच धर्मस्थापना घडते; अशा पुण्यवान शरीरालाच पूजेचा खरा अधिकार असतो.

सगट भजन करूं येतें । तरी मूर्खपण आंगीं लागतें । गाढवासी पूजितां कळतें । काये त्याला ॥ ३७ ॥

सरसकट कोणाचेही भजन करता येते, पण त्यात मूर्खपणाच अंगी लागतो; गाढवाला पूजले तरी त्याला त्याचे काय कळणार?

पूज्य पूजेसी अधिकार । उगेचि तोषवावे इतर । दुखऊं नये कोणाचें अंतर । म्हणिजे बरें ॥ ३८ ॥

पूजेस पात्र असेल त्यालाच पूजेचा अधिकार आहे; बाकीच्यांना उगीच संतुष्ट करत राहावे आणि कोणाचेही मन दुखवू नये, हेच बरे.

सकळ जगदांतरींचा देव । क्षोभता राहाव्या कोठें ठाव । जनावेगळा जनास उपाव । आणीक नाहीं ॥ ३९ ॥

सर्व जगाच्या अंतरंगात वसणारा देव क्षुब्ध झाला तर राहायला जागाच उरणार नाही; लोकांवेगळा लोकांसाठी दुसरा कोणताही उपाय नाही.

परमेश्वराचे अनंत गुण । मनुष्यें काये सांगावी खूण । परंतु अध्यात्मग्रंथश्रवण । होतां उमजे ॥ ४० ॥

परमेश्वराचे अनंत गुण आहेत, त्यांची खूण माणसाने काय सांगावी? पण अध्यात्मग्रंथांचे श्रवण झाले असता ते हळूहळू उमजू लागतात.