कोणीयेका कार्याचा साक्षप । कांहीं तर्‍ही घडे विक्षेप । काळ साहे तें आपेंआप । होत जातें ॥ १ ॥

कोणत्याही कार्याचा आग्रह धरला तरी त्यात काही ना काही विघ्न येतेच; पण काळ अनुकूल असला की ते आपोआप घडून येते.

कार्यभाग होत चालिला । तेणें प्राणी शोक जाला । विचारहि सुचों लागला । दिवसेंदेवस ॥ २ ॥

कार्य पुढे सरकत गेले, त्यातून काही वेळा दुःखही झाले; पण दिवसेंदिवस त्यातून विचारही सुचू लागला.

कोणीयेक प्राणी जन्मासी येतो । कांहीं तर्‍ही काळ साहे होतो । दुःखाउपरी सुख देतो । देव कृपाळुपणें ॥ ३ ॥

कोणीही प्राणी जन्माला येतो तेव्हा त्याला काहीसा काळ (त्रास) सोसावाच लागतो; पण दुःखानंतर देव कृपाळूपणे सुखही देतो.

अवघाचि काळ जरी सजे । तरी अवघेचि होती राजे । कांहीं सजे कांहीं न सजे । ऐसें आहे ॥ ४ ॥

जर सगळाच काळ अनुकूल झाला, तर सगळेच राजे बनतील; पण वास्तव असे आहे की काहींचे साजते तर काहींचे साजत नाही.

येकलोक अथवा परलोक । साधतां कोणीयेक विवेक । अद्‍भूत होये स्वाभाविक । देणें ईश्वराचें ॥ ५ ॥

इहलोक असो वा परलोक, कोणीही विवेक साधला की स्वाभाविकपणे अद्भुत असे फळ मिळते; हे सर्व ईश्वराचेच देणे आहे.

ऐकल्याविण कळलें । शिकल्याविण शहाणपण आलें । देखिलें ना ऐकिलें । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

न ऐकता कळले किंवा न शिकता शहाणपण आले, असे या पृथ्वीवर कधी पाहिलेलेही नाही किंवा ऐकिलेलेही नाही.

सकळ कांहीं ऐकतां कळे । कळतां कळतां वृत्ति निवळे । नेमस्त मनामधें आकळे । सारासार ॥ ७ ॥

सगळे काही ऐकल्यानेच कळते, कळत कळतच वृत्ती निवळते आणि मनात सार-असाराचे नेमके आकलन होते.

श्रवण म्हणिजे ऐकावें । मनन म्हणिजे मनीं धरावें । येणें उपायें स्वभावें । त्रयलोक्य चाले ॥ ८ ॥

श्रवण म्हणजे ऐकावे आणि मनन म्हणजे मनात धरून ठेवावे; याच उपायाने स्वाभाविकपणे हे त्रैलोक्यच चालत असते.

श्रवणाआड विक्षेप येती । नाना जिनस सांगो किती । सावध असतां प्रत्यय येती । सकळ कांहीं ॥ ९ ॥

श्रवणाच्या आड नाना प्रकारचे विक्षेप येतात, ते किती म्हणून सांगावेत? पण सावध राहिले तर मात्र सगळ्याची प्रचिती येते.

श्रवणीं लोक बैसले । बोलतां बोलतां येकाग्र जाले । त्याउपरी जे नूतन आले । ते येकाग्र नव्हेती ॥ १० ॥

श्रवणासाठी लोक बसले, बोलता बोलता ते एकाग्र झाले; पण नंतर जे नवीन येऊन बसले, ते मात्र एकाग्र होत नाहीत.

मनुष्य बाहेर हिंडोनी आलें । नाना प्रकारीचें ऐकिलें । उदंड गलबलूं लागलें । उगें असेना ॥ ११ ॥

बाहेर फिरून आलेला माणूस नाना प्रकारच्या गोष्टी ऐकून आलेला असतो; तो अफाट गलबला करू लागतो, शांत बसतच नाही.

प्रसंग पाहोन चालती । ऐसे लोक थोडे असती । श्रवणीं नाना विक्षेप होती । ते हे ऐका ॥ १२ ॥

प्रसंग पाहून वागणारे लोक फार थोडेच असतात; श्रवणाच्या वेळी नाना प्रकारचे विक्षेप होतात, ते आता ऐका.

श्रवणीं बैसले ऐकाया । अडों लागलीसें काया । येती कडकडां जांभया । निद्राभरें ॥ १३ ॥

श्रवणासाठी ऐकायला बसले, पण शरीर जड होऊ लागते आणि झोपेच्या भरामुळे कडकडा जांभया येऊ लागतात.

बैसले सुचित करूनि मना । परी तें मनचि ऐकेना । मागें होतें ऐकिलें नाना । तेंचि धरुनी बैसलें ॥ १४ ॥

मन सावध करून बसले खरे, पण ते मनच काही ऐकत नाही; आधी जे नाना ऐकलेले होते, तेच मनात धरून बसलेले असते.

तत्पर केलें शरीर । परी मनामधें आणीक विचार । कल्पना कल्पी तो विस्तार । किती म्हणौनि सांगावा ॥ १५ ॥

शरीर सावधपणे बसवले खरे, पण मनात मात्र भलताच विचार चालू असतो; कल्पना जो विस्तार करत राहते, तो किती म्हणून सांगावा?

जें जें कांहीं श्रवणीं पडिलें । तितुकें समजोन विवरलें । तरीच कांहीं सार्थक जालें । निरूपणीं ॥ १६ ॥

जे जे काही कानावर पडले, ते ते समजून त्याचे विवरण झाले, तरच निरूपण ऐकल्याचे काही सार्थक होते.

मन दिसतें मां धरावें । ज्याचें त्यानें आवरावें । आवरून विवेकें धरवें । अर्थांतरीं ॥ १७ ॥

मन कसे भरकटते हे दिसले की त्यालाच धरून ठेवावे; ज्याने त्याने आपले मन स्वतः आवरावे आणि विवेकाने त्याला अर्थाकडे वळवावे.

निरूपणीं येऊन बैसला । परी तो उदंड जेऊन आला । बैसतांच कासाविस जाला । त्रुषाकांत ॥ १८ ॥

निरूपणासाठी येऊन बसला खरा, पण तो भरपूर जेवून आलेला होता; बसताच त्याला अस्वस्थता आणि तहान लागली.

आधीं उदक आणविलें । घळघळां उदंड घेतलें । तेणें मळमळूं लागलें । उठोनी गेला ॥ १९ ॥

आधी पाणी मागवले, ते घटाघट भरपूर प्यायला; त्यामुळे त्याला मळमळू लागले आणि तो उठून निघून गेला.

कर्पट ढेंकर उचक्या देती । वारा सरतां मोठी फजिती । क्षणक्षणा उठोनी जाती । लघुशंकेसी ॥ २० ॥

करपट ढेकर आणि उचक्या येतात, वात सरता मोठीच फजिती होते; आणि क्षणाक्षणाला लघुशंकेसाठी उठून जावे लागते.

दिशेनें कासाविस केला । आवघेंचि सांडून धांविला । निरूपणप्रसंगीं निघोन गेला । अखंड ऐसा ॥ २१ ॥

शौचाच्या तीव्र वेगाने त्याला अगदी कासावीस केले, तो सगळे सोडून धावतच गेला; निरूपणाच्या प्रसंगातून असा तो सतत उठून जातो.

दृष्टांती कांहीं अपूर्व आलें । अंतःकर्ण तेथेंचि राहिलें । कोठवरी काये वाचिलें । कांहीं कळेना ॥ २२ ॥

दृष्टान्तात काहीतरी विलक्षण गोष्ट आली की त्याचे मन तिथेच अडकून राहते; मग पुढे कुठवर काय वाचले गेले, हे त्याला काहीच कळत नाही.

निरूपणीं येऊन बैसला । तो विंचुवें फणकाविला । कैचें निरूपण जाला । कासाविस ॥ २३ ॥

निरूपणासाठी येऊन बसला, पण त्याला विंचवाने दंश केला; मग कसले निरूपण ऐकणार, तो अगदी कासावीस झाला.

पोटामधें तिडिक उठिली । पाठीमधें करक भरली । चालक चिखल्या पुळी जाली । बैसवेना ॥ २४ ॥

पोटात कळ उठली, पाठीत टोचणी भरली, चिखल्या-पुळी झाल्याने त्रास झाला - अशाने त्याला नीट बसताच येईना.

पिसोळा चाऊन पळाला । तेणें प्राणी दुश्चीत जाला । कोणें नेटें गल्बला केला । तेथेंचि धावें ॥ २५ ॥

चावरा किडा चावून पळून गेला, त्यामुळे तो माणूस अस्वस्थ झाला; आणि कोणी जोराने गलबला केला की तिकडेच धाव घेतो.

विषै लोक श्रवणीं येती । ते बायेकांकडेच पाहाती । चोरटे लोक चोरून जाती । पादरक्षा ॥ २६ ॥

विषयासक्त लोक श्रवणाला येतात खरे, पण ते बायकांकडेच पाहत बसतात; आणि चोरटे लोक तर तिथेही चोरून पादत्राणे चोरून नेतात.

होये नव्हे वादवेवाद । तेणें उदंड जाला खेद । सिव्या गाळी अप्रमाद । होतां चुकला ॥ २७ ॥

होय-नव्हे यावरून वादावादी होते, त्यामुळे फार खेद निर्माण होतो; आणि नकळत शिव्यागाळी होऊन बेशिस्तच घडते.

कोणी निरूपणीं बैसती । सावकस गोष्टी लाविती । हरिदास ते रें रें करिती । पोटासाठीं ॥ २८ ॥

कोणी निरूपणाला बसतात आणि निवांतपणे गप्पाच लावतात; तर काही हरिदास केवळ पोटासाठीच "रे रे" करत कथा सांगतात.

बहुत जाणते मिळाले । येकापुढें येक बोले । लोकांचे आशये राहिले । कोण जाणे ॥ २९ ॥

पुष्कळ जाणकार लोक एकत्र जमले की एकापुढे एक बोलत राहतात; लोकांचे खरे मनोगत काय उरले, हे कोण जाणे.

माझें होये तुझें नव्हे । ऐसी अखंड जयास सवे । न्याये नीति सांडून धावे । अन्यायाकडे ॥ ३० ॥

"माझेच खरे, तुझे खोटे" अशी ज्याला सतत सवय असते, तो न्याय-नीती सोडून अन्यायाकडेच धावत जातो.

आपल्या थोरपणासाठीं । अच्यावाच्या तोंड पिटी । न्याये नाहीं ते सेवटीं । परम अन्याई ॥ ३१ ॥

आपल्या मोठेपणासाठी अद्वातद्वा बोलत तोंड आपटत राहतो; शेवटी ज्यात न्यायच नाही, तो निव्वळ अन्यायीच ठरतो.

येकेकडे अभिमान उठे । दूसरेकडे उदंड पेटे । ऐसे श्रोते खरे खोटे । कोण जाणे ॥ ३२ ॥

एकीकडे अभिमान उफाळतो, दुसरीकडे त्यातून संताप भडकतो; असे श्रोते खरे कोण आणि खोटे कोण, हे कोण सांगणार?

म्हणोन जाणते विचक्षण । तें आधींच धरिती नेणेपण । मूर्ख टोणपा आपण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

म्हणूनच जाणते, चतुर लोक आधीच नेणतेपणाचा आव धरतात; आणि "आपण तर काहीच नसलेला मूर्ख अडाणी आहोत" असे मानतात.

आपणाहून देव थोर । ऐसा जयास कळला विचार । सकळ कांहीं जगदांतर । तेहिं राखावें ॥ ३४ ॥

आपल्यापेक्षा देव थोर आहे, हा विचार ज्याला कळला, त्यानेच सर्व लोकांचे अंतःकरण सांभाळून राखावे.

सभेमधें कळहो जाला । शब्द येतो जाणत्याला । अंतरें राखों नाहीं सिकला । कैसा योगी ॥ ३५॥

सभेत कलह झाला तर त्याचा दोष जाणत्या (नेतृत्व करणाऱ्या) माणसालाच येतो; जो लोकांचे मन सांभाळायला शिकलाच नाही, तो कसला योगी?

वैर करितां वैरचि वाढे । आपणास दुःख भोग्णें घडे । म्हणोनि शाहाण्याचे कुकडे । कळों आलें ॥ ३६॥

वैर केले की वैरच वाढत जाते आणि स्वतःलाच दुःख भोगावे लागते; म्हणूनच शहाण्या माणसाचे हे मर्म लक्षात आलेले असते.

अखंड आपणा सांभळिती । क्षुल्लकपण येऊं नेदिती । थोर लोकांस क्ष्मा शांति । अगत्य करणें ॥ ३७ ॥

(शहाणे लोक) सतत स्वतःला सांभाळत राहतात, क्षुद्रपणा अंगी येऊ देत नाहीत; मोठ्या माणसांनी क्षमा आणि शांती अवश्य बाळगली पाहिजे.

अवगुणापासीं बैसला गुणी । आवगुण कळतो ततक्षणीं । विवेकी पुरुषाची करणी । विवेकें होते ॥ ३८ ॥

अवगुणी माणसापाशी गुणी माणूस बसला की त्याचा अवगुण त्याला त्याक्षणी कळतो; विवेकी पुरुषाचे वागणे विवेकानेच घडते.

उपाये परियाये दीर्घ प्रेत्‍न । विवेकबळें नाना येत्‍न । करील तयाचें महिमान । तोचि जाणे ॥ ३९ ॥

उपाय, अनेक मार्ग आणि दीर्घ प्रयत्न - विवेकाच्या बळावर जो नाना प्रकारे झटतो, त्याचाच महिमा तोच जाणतो.

दुर्जनीं वेवदरून घेतला । बाश्कळ लोकीं घसरिला । विवेकापासून चेवला । विवेकी कैसा ॥ ४० ॥

दुर्जनांनी त्याला भांडणात ओढले, वाचाळ लोकांनी त्याला घसरवले - असा जो विवेकापासून ढळला, तो विवेकी कसा म्हणावा?

न्याये परियाये उपाये । मूर्खास हें कळे काये । मूर्खाकरितां चिवडा होये । मज्यालसीचा ॥ ४१ ॥

न्याय, अनेक मार्ग, उपाय - हे मूर्खाला काय कळणार? मूर्खामुळेच सगळ्या गोंधळाचा चिवडा होऊन बसतो.

मग ते शाहाणे नीट करिती । स्वयें साहोन साहविती । स्वयें करून करविती । लोकांकरवीं ॥ ४२ ॥

मग शहाणे लोकच ते सगळे नीट करतात - स्वतः सोसून दुसऱ्यांनाही सोसायला लावतात, स्वतः करून लोकांकडूनही करवून घेतात.

पृथ्वीमधें उदंड जन । जनामधें असती सज्जन । जयांकरितां समाधान । प्राणीमात्रासी ॥ ४३ ॥

पृथ्वीवर लोक अगणित आहेत, त्या लोकांमध्येच सज्जनही असतात; त्यांच्यामुळेच सर्व प्राणिमात्रांना समाधान लाभते.

तो मनोगतांचीं आंगें जाणे । मान प्रसंग समये जाणे । संतप्तालागीं निवऊ जाणे । नाना प्रकारें ॥ ४४ ॥

तो (सज्जन) लोकांच्या मनोगताच्या बारीकसारीक गोष्टी जाणतो, मान-प्रसंग-वेळ ओळखतो आणि संतप्त झालेल्यालाही नाना प्रकारे शांत करायला जाणतो.

ऐसा तो जाणता लोक । समर्थ तयाचा विवेक । त्यचें करणें कांहिं येक । जनास कळेना ॥ ४५ ॥

असा तो जाणता माणूस, त्याचा विवेक समर्थ असतो; त्याचे काही काही करणे सामान्य लोकांना कळतच नाही.

बहुत जनस चलवी । नाना मंडळें हालवी । ऐसी हे समर्थपदवी । विवेकें होते ॥ ४६ ॥

तो पुष्कळ लोकांना चालवतो, नाना मंडळांना हलवतो (प्रभावित करतो); अशी ही समर्थपदवी केवळ विवेकानेच प्राप्त होते.

विवेक एकांती करावा । जगदीश धारणेनें धरावा । लोक आपला आणी परावा । म्हणोंचि नये ॥ ४७ ॥

विवेक एकांतात करावा, जगदीशाला अखंड धारणेने अंतरी धरावे; आणि लोकांना "आपला" वा "परका" असे कधीच म्हणू नये.

येकांती विवेक ठाईं पडे । येकांतीं येत्‍न सांपडे । येकांतीं तर्क वावडे । ब्रह्मांडगोळीं ॥ ४८ ॥

एकांतातच विवेक गवसतो, एकांतातच योग्य प्रयत्न सापडतो; एकांतातच बुद्धीची झेप ब्रह्मांडगोलभर पोहोचते.

येकांती स्मरण करावें । चुकलें निधान पडे ठावें । अंतरात्म्यासरिसें फिरावें । कांहीं तरी ॥ ४९ ॥

एकांतात स्मरण करावे, म्हणजे हरवलेले निधान (आत्मधन) सापडते; अंतरात्म्याच्याच सोबतीने काहीसे फिरत राहावे.

जयास येकांत मानला । अवघ्या आधीं कळे त्याला । त्यावेगळें वडिलपणाला । ठवचि नाहीं ॥ ५० ॥

ज्याला एकांत मानवला, त्याला सर्वांच्याही आधी सगळे कळते; त्याच्याशिवाय खऱ्या मोठेपणाला दुसरे कोणतेही स्थान नाही.