वंदूनियां आदिपुरुष । बोलों निद्रेचा विळास । निद्रा आलियां सावकास । जाणार नाहीं ॥ १ ॥

आदिपुरुषाला वंदन करून आता निद्रेच्या विलासाचे वर्णन करतो; निद्रा एकदा सावकाश आली की ती सहजासहजी जात नाही.

निद्रेनें व्यापिली काया । आळस आंग मोडे जांभया । तेणेंकरितां बैसावया । धीर नाहीं ॥ २ ॥

निद्रेने शरीर व्यापून टाकले की आळस येतो, अंग मोडते, जांभया येतात; त्यामुळे नीट बसून राहण्याचाही धीर उरत नाही.

कडकडां जांभया येती । चटचटां चटक्या वाजती । डकडकां डुकल्या देती । सावकास ॥ ३ ॥

कडकडा जांभया येतात, चटचट सांधे-बोटे वाजतात आणि सावकाश डुलक्याही येऊ लागतात.

येकाचे डोळे झांकती । येकाचे डोळे लागती । येक ते वचकोन पाहाती । चहुंकडे ॥ ४ ॥

कोणाचे डोळे मिटू लागतात, कोणाचे डोळे लागतातच, तर कोणी दचकून चहूकडे बघत राहतात.

येक उलथोन पडिले । तिहीं ब्रह्मविणे फोडिले । हुडकाचे टुकडे जाले । सुधी नाहीं ॥ ५ ॥

कोणी उताणे उलथून पडले, त्यांनी मडकीच फोडून टाकली; त्यांचे तुकडे तुकडे झाले तरी त्यांना काहीच शुद्ध नव्हती.

येक टेंकोन बैसले । तेथेंचि घोरों लागले । येक उताणे पसरलें । सावकास ॥ ६ ॥

कोणी टेकून बसले आणि तिथेच घोरू लागले, तर कोणी सावकाश उताणे अंग पसरून झोपले.

कोणी मुर्कुंडी घालिती । कोणी कानवडें निजती । कोणी चक्रीं फिरती । चहुंकडे ॥ ७ ॥

कोणी मुटकुळे करून झोपले, कोणी कुशीवर वळून झोपले, तर कोणी चौफेर गोल गोल फिरत राहिले.

येक हात हालविती । येक पाये हालविती । येक दांत खाती । कर्कराटें ॥ ८ ॥

कोणी झोपेतच हात हलवत राहिले, कोणी पाय हलवत राहिले, तर कोणी करकर दात खात राहिले.

येकांचीं वस्त्रें निघोनि गेलीं । ते नागवींच लोळों लागलीं । येकाचीं मुंडासीं गडबडलीं । चहुंकडे ॥ ९ ॥

कोणाची वस्त्रे सुटून गेली आणि ते उघडेच लोळू लागले, तर कोणाची फेटे-मुंडासी सैल होऊन चहूकडे विखुरली.

येक निजेलीं अव्यावेस्तें । येक दिसती जैसीं प्रेते । दांत पसरुनी जैसीं भूतें । वाईट दिसती ॥ १० ॥

कोणी अस्ताव्यस्त पडून झोपले, कोणी प्रेतासारखे निपचित दिसू लागले; दात विचकून जणू भुतांसारखे विद्रूप दिसत होते.

येक वोसणतचि उठिले । येक अंधारीं फिरों लागले । येक जाऊन निजेले । उकरड्यावरी ॥ ११ ॥

कोणी बरळत बरळतच उठले, कोणी अंधारात इकडेतिकडे फिरू लागले, तर कोणी जाऊन थेट उकिरड्यावरच झोपून गेले.

येक मडकीं उतरिती । येक भोई चांचपती । येक उठोन वाटा लागती । भलतीकडे ॥ १२ ॥

कोणी झोपेतच मडकी उतरवत राहिले, कोणी हाताने जमीन चाचपत राहिले, तर कोणी उठून वाट्टेल त्या दिशेने चालू लागले.

येक प्राणी वोसणाती । येक फुंदफुंदों रडती । येक खदखदां हासती । सावकास ॥ १३ ॥

कोणी प्राणी झोपेत बरळत होते, कोणी हुंदके देत रडत होते, तर कोणी सावकाश खदखदा हसत होते.

येक हाका मारूं लागले । येक बो।म्बलित उठिले । येक वचकोन राहिले । आपुले ठाईं ॥ १४ ॥

कोणी हाका मारू लागले, कोणी बोंबलत उठले, तर कोणी दचकून जागच्याजागी थिजून राहिले.

येक क्षणक्षणा खुरडती । येक डोई खाजविती । येक कढों लागती । सावकास ॥ १५ ॥

कोणी क्षणाक्षणाला अंग खरवडत होते, कोणी डोके खाजवत होते, तर कोणी सावकाश हळूहळू करवळत होते.

येकाच्या लाळा गळाल्या । येकाच्या पिका सांडल्या । येकीं लघुशंका केल्या । सावकास ॥ १६ ॥

कोणाच्या तोंडातून लाळ गळत होती, कोणाची पिंक सांडली, तर कोणी झोपेतच सावकाश लघुशंका करून टाकली.

येक राउत सोडिती । येक कर्पट ढेंकर देती । येक खांकरुनी थुंकिती । भलतीकडे ॥ १७ ॥

कोणी वारे सोडत होते, कोणी करपट ढेकर देत होते, तर कोणी खाकरून वाट्टेल तिकडे थुंकत होते.

येक हागती येक वोकिती । येक खोंकिती येक सिंकिती । येक ते पाणी मागती । निदसुया स्वरें ॥ १८ ॥

कोणी मलविसर्जन करत होते, कोणी उलटी करत होते, कोणी खोकत होते, कोणी शिंकत होते, तर कोणी झोपाळलेल्या स्वरात पाणी मागत होते.

येक दुस्वप्नें निर्बुजले । येक सुस्वप्नें संतोषले । येक ते गाढमुढी पडिले । सुषुप्तिमधें ॥ १९ ॥

कोणी वाईट स्वप्नांनी घाबरले, कोणी चांगल्या स्वप्नांनी सुखावले, तर कोणी गाढ, बेशुद्धीसारख्या सुषुप्तीत निपचित पडून राहिले.

इकडे उजेडाया जालें । कोण्हीं पढणें आरंभिलें । कोणीं प्रातस्मरामि मांडिलें । हरिकिर्तन ॥ २० ॥

इकडे उजाडू लागले, तसे कोणी पठण सुरू केले, तर कोणी "प्रातःस्मरामि" म्हणत हरिकीर्तन मांडले.

कोणीं आठविल्या ध्यानमूर्ति । कोणी येकांतीं जप करिती । कोणी पाठांतर उजळिती । नाना प्रकारें ॥ २१ ॥

कोणी आपल्या ध्यानमूर्तीचे स्मरण केले, कोणी एकांतात जप करू लागले, तर कोणी नाना प्रकारे आपले पाठांतर उजळत बसले.

नाना विद्या नाना कळा । आपलाल्या सिकती सकळा । तानमानें गायेनकळा । येक गाती ॥ २२ ॥

सर्वजण आपापल्या नाना विद्या आणि नाना कला शिकू-सराव करू लागले; कोणी तर तानमानासह गायनकलेचा सराव गाऊ लागले.

मागें निद्रा संपली । पुढें जागृती प्राप्त जाली । वेवसाईं बुद्धी आपुली । प्रेरिते जाले ॥ २३ ॥

अशा प्रकारे मागे निद्रा संपली आणि पुढे जागृती प्राप्त झाली; प्रत्येकाची बुद्धी आपापल्या व्यवसायाकडे प्रेरित होऊ लागली.

ज्ञाता तत्वें सांडून पळाला । तुर्येपैलिकडे गेला । आत्मनिवेदनें जाला । ब्रह्मरूप ॥ २४ ॥

पण खरा ज्ञाता मात्र सर्व तत्त्वे मागे टाकून, जागृती-स्वप्न-सुषुप्ती-तुर्या या चारीही अवस्थांच्याही पलीकडे गेला; आत्मनिवेदनाने तो ब्रह्मरूपच झाला.