धान्य उदंड मोजिलें । परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें । विवरल्यविण तैसें जालें । प्राणीमात्रासी ॥ १ ॥

धान्य भरपूर मोजून ठेवले, पण त्या मापाइतके ते खाल्लेच गेले नाही; विवेकाने विवरण न केल्यास प्राण्यांचीही अशीच अवस्था होते.

पाठ म्हणतां आवरेना । पुसतां कांहींच कळेना । अनुभव पाहातां अनुमाना- । मधें पडें ॥ २ ॥

पाठ म्हणताना (मुखोद्गत असूनही) ते आवरत नाही आणि विचारले असता काहीच कळत नाही; प्रत्यक्ष अनुभव पाहू गेले तर ते नुसत्या अंदाजातच अडकून राहते.

शब्दरत्नें परीक्षावीं । प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं । येर ते अवघीं सांडावीं । येकीकडे ॥ ३ ॥

शब्दरूपी रत्ने पारखून घ्यावीत, त्यांतील प्रचितीची (अनुभवाला उतरणारी) तेवढी निवडावीत आणि बाकीची सगळी एका बाजूला सोडून द्यावीत.

नावरूप आवघें सांडावें । मग अनुभवास मांडावें । सार असार येकचि करावें । हें मूर्खपण ॥ ४ ॥

नाव-रूप (बाह्य देखावा) पूर्ण सोडून द्यावे आणि मग अनुभवाची मांडणी करावी; सार आणि असार एकच मानणे हा शुद्ध मूर्खपणा आहे.

लेखकें कुळ समजवावें । किंवा उगेंच वाचावें । येणें दृष्टांतें समजावें । कोणींतरी ॥ ५ ॥

लेखकाने (वक्त्याने) मूळ अर्थकुळ नीट समजावून सांगावे, किंवा नुसतेच वाचून दाखवावे; या दृष्टान्ताने कोणीतरी हे समजून घ्यावे.

जेथें नाहीं समजावीस । तेथें आवघी कुसमुस । पुसों जातां वसवस । वक्ता करी ॥ ६ ॥

जिथे नीट समजावून सांगणे नसते, तिथे सगळी कुजबुज-गोंधळच असतो; विचारायला गेले असता वक्ताही चाचपडतो.

नाना शब्द येकवटिले । प्रचीतीवीण उपाव केले । परी ते अवघेचि वेर्थ गेले । फडप्रसंगीं ॥ ७ ॥

नाना शब्द एकत्र जमवले आणि प्रचितीशिवाय नाना उपाय केले, पण जाहीर सभेच्या प्रसंगी ते सगळे व्यर्थच ठरले.

पसेवरी वैरण घातलें । तांतडीनें जातें वोडिलें । तेणें पीठ बारीक आलें । हें तो घडेना ॥ ८ ॥

मूठभर धान्याहून जास्त धान्य ओतले आणि घाईघाईने जाते ओढले, तर त्याचे पीठ बारीक येणे हे कधीच घडणार नाही.

घांसामागें घांस घातला । आवकाश नाहीं चावायाला । अवघा बोकणा भरिला । पुढें कैसें ॥ ९ ॥

घासामागून घास तोंडात कोंबला, चावायलाही अवसर दिला नाही, अवघा बकाणा भरला - मग पुढे पचायचे कसे?

ऐका फडनिसीचें लक्षण । विरंग जाऊं नेदी क्षण । समस्तांचें अंतःकर्ण । सांभाळीत जावें ॥ १० ॥

फडनिसाचे (सभानायकाचे) लक्षण ऐका - तो एक क्षणही रसभंग होऊ देत नाही आणि सर्वांचे मन सांभाळत राहतो.

सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं । तितुकीं रूपें वोळखावीं । वोळखोन समजवावीं । श्रोतयांसी ॥ ११ ॥

सूक्ष्म नावे सहज ओळखून घ्यावीत, त्यांची रूपेही ओळखावीत आणि ती ओळखून श्रोत्यांना नीट समजावून द्यावीत.

समशा पुरतां सुखी होती । श्रोते अवघे आनंदती । अवघे क्षणक्षणा वंदिती । गोसावियांसी ॥ १२ ॥

कोडे (अर्थभेद) उलगडले की सर्वजण सुखी होतात, सर्व श्रोते आनंदतात आणि सगळेजण क्षणोक्षणी वक्त्याला वंदन करतात.

समशा पुरतां वंदिती । समशा न पुरतां निंदिती । गोसांवी चिणचिण करिती । कोण्या हिशेबें ॥ १३ ॥

कोडे उलगडले की वंदन करतात, न उलगडले की निंदा करतात; मग वक्त्याने उगीच चिडचिड करण्यात काय अर्थ आहे?

शुध सोनें पाहोन घ्यावें । कसीं लाउनी तावावें । श्रवणमननें जाणावें । प्रत्ययासी ॥ १४ ॥

शुद्ध सोने कसोटीवर घासून, तावून-सुलाखून पारखून घ्यावे; त्याचप्रमाणे श्रवण-मननानेच खऱ्या प्रचितीची पारख करावी.

वैद्याची प्रचित येना । वेथा परती होयेना । आणी रागेजावें जना । कोण्या हिशेबें ॥ १५ ॥

वैद्याचा उपाय जर फळाला येत नाही आणि रोग बरा होत नाही, तर उगीच लोकांवर रागावण्यात काय अर्थ आहे?

खोटें कोठेंचि चालेना । खोटें कोणास मानेना । याकारणें अनुमाना । खरें आणावें ॥ १६ ॥

खोटेपणा कुठेच चालत नाही, खोटेपणा कोणालाही मानवत नाही; म्हणून विचारपूर्वक खरेच अंगीकारावे.

लिहिणें न येतां व्यापार केला । कांहीं येक दिवस चालिला । पुसता सुरनीस भेटला । तेव्हां खोटें ॥ १७ ॥

लिहायला येत नसतानाही व्यवहार केला, काही दिवस तो चालूनही गेला; पण चौकशी करणारा हिशेबनीस भेटला की खोटेपणा उघड झालाच.

सर्व आवघें हिशेबीं ठावें । प्रत्यय साक्षीनें बोलावें । मग सुरनीसें काये करावें । सांगाना ना ॥ १८ ॥

सगळे काही हिशेबाने माहीत असावे आणि प्रत्ययाच्या साक्षीने बोलावे; मग तपासनीस असला तरी त्याला काय करता येणार, हे सांगा बरे.

स्वये आपणचि गुंते । समजावीस कैसे होते । नेणतां कोणीयेक ते । आपदों लागती ॥ १९ ॥

(नीट अभ्यास नसेल तर) माणूस स्वतःच गुंतत जातो; न समजल्यासारखी अवस्था कशी होते ते पाहा - न कळल्यामुळेच काहीजण संकटात सापडतात.

बळेंविण युद्धास गेला । तो सर्वस्वें नागवला । शब्द ठेवावा कोणाला । कोण कैसा ॥ २० ॥

बळाशिवाय जो युद्धाला गेला, तो सर्वस्व गमावून बसला; मग दोष तरी कोणाला द्यावा - चूक कोणाची, कशी?

जे प्रचीतीस आलें खरें । तेंचि घ्यावें अत्यादरें । अनुभवेंविण जें उत्तरें । तें फलकटें जाणावीं ॥ २१ ॥

जे प्रचितीला खरे उतरले तेच अत्यंत आदराने स्वीकारावे; अनुभवाशिवाय दिलेली उत्तरे फोल समजावीत.

सिकऊं जातां राग चढे । परंतु पुढें आदळ घडे । खोटा निश्चय तात्काळ उडे । लोकामधें ॥ २२ ॥

शिकवायला गेले असता (चुकीच्या माणसाला) राग चढतो, पण पुढे त्याचा आदळआपट घडतोच; खोटा निश्चय लोकांमध्ये तत्काळ उघडा पडतो.

खरें सांडुनी खोटें घेणें । भकाधेस काये उणें । त्रिभुवनीं नारायणे । न्याय केला ॥ २३ ॥

खरे सोडून खोटे स्वीकारणाऱ्याला उन्मत्तपणाची काय कमतरता! त्रिभुवनामध्ये नारायणानेच हा न्याय स्थापन केला आहे (की सत्यच टिकते).

तो न्याय सांडितां सेवटीं । अवघें जगचि लागे पाठीं । जनीं भंडभांडों हिंपुटीं । किती व्हावें ॥ २४ ॥

तो न्याय सोडून दिला तर शेवटी सारे जगच मागे लागते; मग लोकांमध्ये भांडत-तंडत, केविलवाणे होऊन किती काळ राहावे?

अन्यायें बहुतांस पुरवलें । हें देखिलें ना ऐकिलें । वेडें उगेंचि भरीं भरलें । असत्याचे ॥ २५ ॥

अन्यायाने पुष्कळांचे भले झाले असे कधी पाहिलेही नाही किंवा ऐकिलेही नाही; असत्याच्या नादाने वेडेपणानेच माणूस उगाच फुगून जातो.

असत्य म्हणिजे तेंचि पाप । सत्य जाणावें स्वरूप । दोहींमधें साक्षप । कोणाचा करावा ॥ २६ ॥

असत्य म्हणजेच पाप आणि सत्य हेच खरे स्वरूप जाणावे; या दोहोंत आग्रह कोणाच्या बाजूने धरावा (हे उघडच आहे).

मायेमधें बोलणें चालणें साचें । माया नस्तां बोलणें कैंचें । याकारणें निशब्दाचें । मूळ शोधावें ॥ २७ ॥

मायेच्या अस्तित्वामुळेच बोलणे-चालणे प्रत्यक्ष घडते; माया नसती तर बोलणे कुठून असणार? म्हणून शब्दातीत (निःशब्द) अशा मुळाचा शोध घ्यावा.

वच्यांश जाणोनि सांडावा । लक्ष्यांश विवरोन घ्यावा । याकारणें निशब्द मुळाचा गोवा । आढळेना ॥ २८ ॥

शब्दांचा वाच्यांश (शब्दार्थ) ओळखून सोडून द्यावा आणि लक्ष्यांश (गर्भितार्थ) विवरून घ्यावा; त्यामुळेच निःशब्द मुळाचा गुंता कुठेच सापडेनासा होतो.

अष्टधा प्रकृती पूर्वपक्ष । सांडून अलक्षीं लावावें लक्ष । मननसीळ परम दक्ष । तोचि जाणे ॥ २९ ॥

अष्टधा प्रकृतीचा पूर्वपक्ष (प्राथमिक विचार) सोडून लक्ष्य त्या अलक्ष्यावर लावावे; हे केवळ मननशील आणि अत्यंत दक्ष असणारा माणूसच जाणतो.

नाना भूस आणि कण । येकचि म्हणणें अप्रमाण । रस चोवडिया कोण । शाहाणा सेवी ॥ ३० ॥

भुसा आणि कण (सार) हे एकच आहेत असे म्हणणे चुकीचे आहे; उष्टे, बेचव झालेले सार कोणता शहाणा माणूस सेवन करील?

पिंडीं नित्यानित्य विवेक । ब्रह्मांडीं सारासार अनेक । सकळ शोधूनियां येक । सार घ्यावें ॥ ३१ ॥

शरीरात नित्य-अनित्याचा विवेक करावा, ब्रह्मांडात सार-असार अनेक असते; हे सगळे शोधून त्यातून एकच सार घ्यावे.

मायेकरितां कोणीयेक । अन्वय आणि वीतरेक । ते माया नस्तां विवेक । कैसा करावा ॥ ३२ ॥

मायेमुळेच कोणाला अन्वय (नाते जोडणे) आणि व्यतिरेक (वेगळे करणे) हे शक्य होते; माया नसती तर हा विवेकच कसा करता येईल?

तत्वें तत्व शोधावें । माहांवाकीं प्रवेशावें । आत्मनिवेदनें पावावें । समाधान ॥ ३३ ॥

तत्त्वामागून तत्त्व शोधत जावे, महावाक्यांत प्रवेश करावा आणि आत्मनिवेदनाने अखेर समाधान प्राप्त करावे.