जनाचा लालची स्वभाव । आरंभीं म्हणती देव । म्हनिजे मला कांहीं देव । ऐसी वासना ॥ १ ॥

लोकांचा स्वभाव लोभी असतो; सुरुवातीलाच ते देवाकडे "मला काहीतरी दे" अशी वासना बाळगून जातात.

कांहींच भक्ती केली नस्तां । आणी इछिती प्रसन्नता । जैसें कांहींच सेवा न करिता। स्वामीस मागती ॥ २ ॥

कसलीच भक्ती न करता ते देवाची कृपा इच्छितात; जणू काही सेवाच न करता स्वामीकडे मागणे मागतात.

कष्टेंविण फळ नाहीं । कष्टेंविण राज्य नाहीं । केल्याविण होत नाहीं । साध्य जनीं ॥ ३ ॥

कष्टाशिवाय फळ मिळत नाही, कष्टाशिवाय राज्य मिळत नाही; या जगात काही केल्याशिवाय काहीही साध्य होत नाही.

आळसें काम नसतें । हें तों प्रत्ययास येतें । कष्टाकडे चुकावितें । हीन जन ॥ ४ ॥

आळसाने काम होत नाही, हे तर प्रचितीलाच येते; तरीही हीन लोक कष्टाला चुकवत राहतात.

आधीं कष्टाचें दुःख सोसिति । ते पुढें सुखाचें फळ भोगिती । आधीं आळसें सुखावती । त्यासी पुढें दुःख ॥ ५ ॥

जे आधी कष्टाचे दुःख सोसतात, ते पुढे सुखाचे फळ भोगतात; जे आधी आळसाने सुखावतात, त्यांना पुढे दुःख भोगावे लागते.

येहलोक अथवा परलोक । दोहिंकडे सारिखाच विवेक । दीर्घ सूचनेचें कौतुक । कळलें पाहिजे ॥ ६ ॥

इहलोक असो वा परलोक, दोन्हीकडे विवेक सारखाच लागतो; दूरदृष्टीच्या सूचनेचे महत्त्व कळले पाहिजे.

मेळविती तितुकें भक्षिती । ते कठीण काळीं मरोन जाती । दीर्घ सूचनेनें वर्तती । तेचि भले ॥ ७ ॥

जेवढे कमावतात तेवढेच खाऊन टाकतात, असे लोक कठीण प्रसंगी मरून जातात; दूरदृष्टीने वागतात तेच खरे शहाणे.

येहलोकींचा संचितार्थ । परलोकींचा परमार्थ । संचितेंविण वेर्थ । जीत मेलें ॥ ८ ॥

इहलोकासाठी संचय (साठवण) आणि परलोकासाठी परमार्थ, हे दोन्हीही आवश्यक आहेत; साठवणुकीशिवाय जगणे-मरणे व्यर्थच ठरते.

येकदां मेल्यानें सुटेना । पुन्हा जन्मोजन्मीं यातना । आपणास मारी वांचविना । तो आत्महत्यारा ॥ ९ ॥

एकदा मेल्याने सुटका होत नाही, पुनःपुन्हा जन्मोजन्मी यातना भोगाव्या लागतात; जो स्वतःला (आळसाने, अविवेकाने) असे मारतो आणि वाचवत नाही, तो स्वतःचाच घातकी ठरतो.

प्रतिजन्मीं आत्मघात । कोणें करावें गणीत । याकारणें जन्ममृत्य । केवी चुके ॥ १० ॥

प्रत्येक जन्मी होणाऱ्या या आत्मघाताची गणती कोणी करावी? म्हणूनच हे जन्ममृत्यूचे चक्र कसे टळणार?

देव सकळ कांहीं करितो । ऐसें प्राणीमात्र बोलतो । त्याचे भेटीचा लाभ तो । अकस्मात जाला ॥ ११ ॥

देवच सर्व काही करतो असे प्रत्येक प्राणी बोलत असतो; पण त्याच्या भेटीचा खरा लाभ अकस्मात, विवेकानेच घडतो.

विवेकाच लाभ घडे । जेणें परमात्मा ठाईं पडे । विवेक पाहातां सांपडे । विवेकीं जनीं ॥ १२ ॥

विवेकाचाच खरा लाभ घडतो, कारण त्यानेच परमात्मा सापडतो; विवेक शोधला असता तो विवेकी माणसांनाच गवसतो.

देव पाहातां आहे येक । परंतु करितो अनेक । त्या अनेकास येक । म्हणों नये कीं ॥ १३ ॥

देव पाहता एकच आहे, पण तो अनेक रूपे धारण करतो; त्या अनेक रूपांना "एक" (म्हणजे प्रत्येकच परिपूर्ण देव) म्हणू नये.

देवाचें कर्तुत्व आणि देव । कळला पाहिजे अभिप्राव । कळल्याविण कितेक जीव । उगेच बोलती ॥ १४ ॥

देवाचे कर्तृत्व आणि देव स्वतः - यांतील भेद कळला पाहिजे; न कळताच कितीतरी जीव उगीच बडबडत असतात.

उगेच बोलती मूर्खपणें । शाहाणपण वाढायाकारणें । त्रुप्तिलागीं उपाव करणें । ऐसें जालें ॥ १५ ॥

आपले शहाणपण वाढवण्यासाठी ते मूर्खपणाने उगीच बडबडतात; अशा रीतीने केवळ स्वतःच्या तृप्तीसाठीच उपाय केले जातात.

जेहीं उदंड कष्ट केले । ते भाग्य भोगून ठेले । येर ते बोलतचि राहिले । करंटे जन ॥ १६ ॥

ज्यांनी खूप कष्ट केले, तेच भाग्य भोगत राहिले; बाकीचे कमनशिबी लोक नुसते बोलतच राहिले.

करंट्याचें करंट लक्षण । समजोन जाती विचक्षण । भरल्याचें उत्तम लक्षण । करंट्यास कळेना ॥ १७ ॥

कमनशिबी माणसाचे कमनशिबी लक्षण जाणकार लोक बरोबर ओळखतात; पण भाग्यवान माणसाचे उत्तम लक्षण मात्र कमनशिबी माणसाला कळत नाही.

त्याची पैसावली कुबुद्धी । तेथें कैंची असेल शुद्धी । कुबुद्धी तेचि सुबुद्धी । ऐसी वाटे ॥ १८ ॥

त्याची कुबुद्धीच सर्वत्र पसरलेली असते, तिथे शुद्ध विचार कुठून असणार? त्याला आपली कुबुद्धीच सुबुद्धी वाटते.

मनुष्य शुद्धीस सांडावें । त्याचें काये खरें मानावें । जेथें विचाराच्या नावें । सुन्याकार ॥ १९ ॥

जो माणूस शुद्ध विचारच सोडून देतो, त्याचे कोणते बोलणे खरे मानावे? जिथे विचाराच्या नावालाही शून्याकार असते.

विचारें येहलोक परलोक । विचारें होतसे सार्थक । विचारें नित्यानित्य विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ २० ॥

विचारानेच इहलोक व परलोक साधतात, विचारानेच सार्थकता लाभते; म्हणून विचारपूर्वकच नित्य-अनित्याचा विवेक करून पाहिला पाहिजे.