दुल्लभ शरीरीं दुल्लभ आयुष्य । याचा करूं नये नास । दास म्हणे सावकास । विवेक करावा ॥ १ ॥

हे शरीर दुर्लभ आहे आणि हे आयुष्यही दुर्लभ आहे; त्याचा नाश करू नये. दास (रामदास) म्हणतो, शांतपणे विवेकाने वागावे.

न पाहातां उत्तम विवेक । अवघा होतो अविवेक । अविवेकें प्राणी रंक । ऐसा दिसे ॥ २ ॥

उत्तम विवेक न पाहता वागले की सगळे अविवेकानेच घडते; अशा अविवेकामुळे माणूस रंकासारखा (दीन) दिसू लागतो.

हें आपलें आपण केलें । आळसें उदास नागविलें । वाईट संगतीनें बुडविलें । देखत देखतां ॥ ३ ॥

हे आपणच आपल्या हाताने केलेले आहे; आळसाने आणि उदासीनतेने आपल्याला लुटले, वाईट संगतीने डोळ्यादेखत बुडवले.

मूर्खपणाचा अभ्यास जाला । बाष्कळपणें घातला घाला । काम चांडाळा उठिला । तरुणपणीं ॥ ४ ॥

मूर्खपणाचाच अभ्यास झाला, बडबडेपणाने स्वतःवर घाला घातला; तरुणपणी दुष्ट कामवासना उफाळून आली.

मूर्ख आळसी आणि तरुणा । सर्वांविषीं दैन्यवाणा । कांहीं मिळेना कोणा । काये म्हणावें ॥ ५ ॥

मूर्ख, आळशी आणि (नुसताच) तरुण - असा माणूस सर्व बाबतीत दैन्यवाणा ठरतो; त्याला कशातच काही मिळत नाही, याला काय म्हणावे!

जें जें पाहिजे तें तें नाहीं । अन्नवस्त्र तेंहि नाहीं । उत्तम गुण कांहींच नाहीं । अंतर्यामीं ॥ ६ ॥

जे जे हवे ते ते त्याच्यापाशी नाही, अन्नवस्त्रही नाही आणि अंतर्यामी एकही उत्तम गुण नाही.

बोलतां येना बैसतां येना । प्रसंग कांहींच कळेना । शरीर मन हें वळेना । अभ्यासाकडे ॥ ७ ॥

त्याला नीट बोलताही येत नाही, नीट बसताही येत नाही, प्रसंग ओळखणे कळत नाही आणि शरीर-मन अभ्यासाकडे वळतच नाही.

लिहिणें नाहीं वाचणें नाहीं । पुसणें नाहीं सांगणें नाहीं । नेमस्तपणाचा अभ्यास नाहीं । बाष्कळपणें ॥ ८ ॥

लिहिणे नाही, वाचणे नाही, विचारणे नाही, सांगणे नाही; बडबडेपणामुळे नेमस्तपणाचा अभ्यासच नाही.

आपणांस कांहींच येना । आणी सिकविलेंहि मानेना । आपण वेडा आणि सज्जना । बोल ठेवी ॥ ९ ॥

स्वतःला काहीच येत नाही आणि शिकवलेलेही मानत नाही; स्वतः वेडा असून सज्जनांवरच दोष ठेवतो.

अंतरी येक बाहेरी येक । ऐसा जयाचा विवेक । परलोकाचें सार्थक । कैसें घडे ॥ १० ॥

अंतरी एक आणि बाहेर एक, असा ज्याचा व्यवहार असतो, त्याचे परलोकाचे सार्थक कसे घडणार?

आपला संसार नासला । मनामधें प्रस्तावला । तरी मग अभ्यास केला । पाहिजे विवेकाचा ॥ ११ ॥

आपला संसार बिघडला हे जेव्हा मनाला जाणवेल, तेव्हा तरी विवेकाचा अभ्यास केला पाहिजे.

येकाग्र करूंनिया मन । बळेंचि धरावें साधन । येत्‍नीं आळसाचें दर्शन । होऊंच नये ॥ १२ ॥

मन एकाग्र करून बळेच साधन धरावे; अशा प्रयत्नात आळसाचे दर्शनही होऊ देऊ नये.

अवगुण अवघेचि सांडावे । उत्तम गुण अभ्यासावे । प्रबंद पाठ करीत जावें । जाड अर्थ ॥ १३ ॥

सर्व अवगुण सोडून द्यावेत, उत्तम गुणांचा अभ्यास करावा आणि गहन अर्थ असलेले ग्रंथ पाठ करत जावेत.

पदप्रबंद श्लोकप्रबंद । नाना धाटी मुद्रा छंद । प्रसंगज्ञानेंचि आनंद । होत आहे ॥ १४ ॥

पदरचना, श्लोकरचना, नाना ढंग-मुद्रा-छंद - हे सर्व शिकावे; प्रसंगाचे ज्ञान झाले की त्यातूनच आनंद मिळतो.

कोणे प्रसंगीं काये म्हणावें । ऐसें समजोन जाणावें । उगेंचि वाउगें सिणावें । कासयासी ॥ १५ ॥

कोणत्या प्रसंगी काय बोलावे हे समजून घ्यावे; उगीच व्यर्थ शीण कशाला करून घ्यावा?

दुसयाचें अंतर जाणावें । आदर देखोन म्हणावें । जें आठवेल तें गावें । हें मूर्खपण ॥ १६ ॥

दुसऱ्याचे मन जाणून घ्यावे आणि त्याचा आदर पाहून बोलावे; आठवेल ते वाट्टेल तसे गाणे हा तर मूर्खपणा आहे.

जयाची जैसी उपासना । तेंचि गावें चुकावेना । रागज्ञाना ताळज्ञाना । अभ्यासावें ॥ १७ ॥

ज्याची जशी उपासना असेल, तेच चुकीशिवाय गावे; राग आणि ताल यांचे ज्ञानही अभ्यासावे.

साहित संगीत प्रसंग मानें । करावीं कथेंचीं घमशानें । अर्थांतर श्रवणमननें । काढीत जावें ॥ १८ ॥

साहित्य, संगीत आणि प्रसंगाचे भान राखून कथेचा जल्लोष करावा; श्रवण-मननाने त्यातील खोल अर्थ काढत जावा.

पाठ उदंडचि असावें । सर्वकाळ उजळीत जावें । सांगितलें गोष्टीचें असावें । स्मरण अंतरीं ॥ १९ ॥

पाठांतर भरपूर असावे आणि ते सतत उजळत राहावे; सांगितलेल्या गोष्टीचे स्मरण अंतरी असावे.

अखंड येकांत सेवावा । ग्रन्थमात्र धांडोळावा । प्रचित येईल तो घ्यावा । अर्थ मनीं ॥ २० ॥

अखंड एकांताचे सेवन करावे, उपलब्ध सर्व ग्रंथ चाळून पाहावेत आणि ज्याची प्रचिती येईल तोच अर्थ मनात धरावा.