मूळमाया जगदेश्वर । पुढें अष्टधेचा विस्तार । सृष्टिक्रमें आकार । आकारला ॥ १ ॥

मूळमाया आणि जगदीश्वर यांच्यापासून पुढे अष्टधा प्रकृतीचा विस्तार झाला, आणि सृष्टिक्रमाने हा सगळा आकार, हे जग साकार झाले.

हें अवघेंच नस्तां निर्मळ । जैसें गगन अंतराळ । निराकारीं काळवेळ । कांहींच नाहीं ॥ २ ॥

हे सगळे नसताना केवळ निर्मळ आकाशासारखी पोकळी होती; त्या निराकार अवस्थेत काळ किंवा वेळ असे काहीच नव्हते.

उपाधीचा विस्तार जाला । तेथें काळ दिसोन आला । येरवीं पाहातां काळाला । ठावचि नाही ॥ ३ ॥

जेव्हा उपाधींचा, सृष्टीचा विस्तार झाला, तेव्हाच काळ दिसू लागला; एरवी पाहता काळाला स्वतःचे असे मुळी अस्तित्वच नाही.

येक चंचळ येक निश्चल । यावेगळा कोठें काळ । चंचळ आहे तावत्काळ । काळ म्हणावें ॥ ४ ॥

एक चंचळ, जग आणि एक निश्चळ, ब्रह्म — या दोन्हींव्यतिरिक्त काळ कुठे वेगळा असतो? जोवर चंचळ आहे तोवरच त्याला 'काळ' म्हणावे.

आकाश म्हणिजे अवकाश । अवकाश बोलिजे विलंबास । त्या विलंबरूप काळास । जाणोनि घ्यावें ॥ ५ ॥

आकाश म्हणजेच अवकाश, जागा, आणि अवकाश म्हणजे विलंब, कालावधी; त्या विलंबरूप, अंतररूप गोष्टीलाच काळ म्हणतात हे जाणून घ्यावे.

सूर्याकरितां विलंब कळे । गणना सकळांची आकळे । पळापासून निवळे । युगपरियंत ॥ ६ ॥

सूर्यामुळेच हा विलंब, हा काळाचा फरक कळतो, आणि त्यावरूनच सगळी गणना समजते; अगदी पळापासून ते युगापर्यंतचा हिशोब त्यातूनच स्पष्ट होतो.

पळ घटिका प्रहर दिवस । अहोरात्र पक्ष मास । शड्मास वरि युगास । ठाव जाला ॥ ७ ॥

पळ, घटिका, प्रहर, दिवस, अहोरात्र, पक्ष, महिना, सहा महिने, आणि पुढे युगापर्यंत — अशा सगळ्यांना जागा, स्थान मिळाले.

क्रेत त्रेत द्वापार कळी । संख्या चालिली भूमंडळी । देवांचीं आयुष्यें आगळीं । शास्त्रीं निरोपिलीं ॥ ८ ॥

कृत, त्रेता, द्वापार आणि कली अशी युगांची गणना या भूमंडळावर चालत आली; देवांची आयुष्ये तर याहूनही वेगळी, मोठी असतात, असे शास्त्रांत सांगितलेले आहे.

ते देवत्रयाची खटपट । सूक्ष्मरूपें विलगट । दंडक सांडितां चटपट । लोकांस होते ॥ ९ ॥

या ब्रह्मा-विष्णू-महेश या त्रिदेवांचा सगळा खटाटोप सूक्ष्मरूपाने अगदी वेगवेगळा आहे; या क्रमाचा, नियमाचा विचार सोडला की लोकांना नुसता गोंधळच होतो.

मिश्रित त्रिगुण निवडेना । तेणें आद्यंत सृष्टिरचना । कोण थोर कोण साना । कैसा म्हणावा ॥ १० ॥

तिन्ही गुण एकमेकांत मिसळलेले असल्यामुळे ते वेगळे ओळखता येत नाहीत; त्यामुळे आदीपासून अंतापर्यंतच्या या सृष्टिरचनेत कोण मोठा आणि कोण लहान, हे तरी कसे ठरवावे?

असो हीं जाणत्याचीं कामें । नेणता उगाच गुंते भ्रमें । प्रत्यये जाणजाणों वर्में । ठाईं पाडावीं ॥ ११ ॥

असो, ही सगळी कामे जाणत्या, ज्ञानी लोकांचीच आहेत; अजाण माणूस उगीचच भ्रमात अडकतो; अशी खरी वर्मे जाणकारांनी प्रत्यक्ष अनुभवाने पडताळून घ्यावीत.

उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ । स्थितिकाळ संव्हारकाळ । आद्यंत अवघा काळ । विलंबरूपी ॥ १२ ॥

उत्पत्तीचा काळ, सृष्टीचा काळ, स्थितीचा काळ आणि संहाराचा काळ — आरंभापासून अंतापर्यंतचा हा सगळा काळ म्हणजे केवळ विलंबाचेच रूप आहे.

जें जें जये प्रसंगीं जालें । तेथें काळाचें नांव पडिलें । बरें नसेल अनुमानलें । तरी पुढें ऐका ॥ १३ ॥

जे जे ज्या ज्या प्रसंगी घडले, त्या त्या प्रसंगाला 'काळ' असे नाव पडले; हे नीट अनुमानाने पटले नसेल तर पुढे ऐका.

प्रजन्यकाळ शीतकाळ । उष्णकाळ संतोषकाळ । सुखदुःखआनंदकाळ । प्रत्यये येतो ॥ १४ ॥

पावसाळा, थंडीचा काळ, उन्हाळा, आनंदाचा काळ, सुख-दुःख-आनंदाचा काळ — असे नाना प्रकारचे काळ प्रत्यक्ष अनुभवाला येतात.

प्रातःकाळ माध्यानकाळ । सायंकाळ वसंतकाळ । पर्वकाळ कठिणकाळ । जाणिजे लोकीं ॥ १५ ॥

पहाटेची वेळ, माध्यान्हीची वेळ, संध्याकाळ, वसंतऋतूचा काळ, सणासुदीचा काळ, आणि संकटाचा कठीण काळ — असे नाना काळ लोकांत ओळखले जातात.

जन्मकाळ बाळत्वकाळ । तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ । अंतकाळ विषमकाळ । वेळरूपें ॥ १६ ॥

जन्माचा काळ, बालपणाचा काळ, तारुण्याचा काळ, वृद्धापकाळ, आणि अंतकाळ किंवा संकटाचा विषम काळ — अशा वेळांच्या रूपाने काळ ओळखला जातो.

सुकाळ आणि दुष्काळ । प्रदोषकाळ पुण्यकाळ । सकळ वेळा मिळोन काळ । तयास म्हणावें ॥ १७ ॥

सुकाळ, दुष्काळ, प्रदोषाची वेळ, पुण्यकाळ — अशा सगळ्या वेळा मिळून बनणाऱ्या गोष्टीलाच 'काळ' असे म्हणावे.

असतें येक वाटतें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । नाना प्रवृत्तीचे लोक । प्रवृत्ति जाणती ॥ १८ ॥

प्रत्यक्षात असते एक आणि वाटते भलतेच, यालाच हीन, चुकीचा विवेक म्हणतात; प्रवृत्तिमार्गाचे लोक केवळ प्रवृत्तीच जाणत असतात, निवृत्ती नाही.

प्रवृत्ति चाले अधोमुखें । निवृत्ति धावे ऊर्धमुखें । ऊर्धमुखें नाना सुखें । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥

प्रवृत्तिमार्ग खालच्या दिशेने, बहिर्मुख होऊन चालतो, तर निवृत्तिमार्ग वरच्या दिशेने, अंतर्मुख होऊन धावतो; अशा ऊर्ध्वमुख वाटचालीतले नाना सुख फक्त विवेकी माणसांनाच कळते.

ब्रह्मांडरचना जेथून जाली । तेथें विवेकी दृष्टि घाली । विवरतां विवरतां लाधली । पूर्वापर स्थिति ॥ २० ॥

ब्रह्मांडाची रचना जिथून झाली, तिथेच विवेकी माणूस आपली दृष्टी लावतो; असा सतत विचार, विवरण करत करत त्याला पूर्वापर स्थितीचे ज्ञान प्राप्त होते.

प्रपंची असोन परमार्थ पाहे । तोहि ये स्थितीतें लाहे । प्रारब्धयोगें करून राहे । लोकांमधें ॥ २१ ॥

संसारात राहूनही जो परमार्थाकडे लक्ष ठेवतो, त्यालाही ही उच्च स्थिती प्राप्त होते; तो आपल्या प्रारब्धानुसार लोकांमध्येच राहतो.

सकळांचे येकचि मूळ । येक जाणते येक बाष्कळ । विवेकें करून तत्काळ । परलोक साधावा ॥ २२ ॥

सगळ्यांचे मूळ एकच आहे, तरी कोणी जाणते असतात तर कोणी पोरकट, अज्ञानी; विवेकाच्या साहाय्याने ताबडतोब परलोक साधून घ्यावा.

तरीच जन्माचें सार्थक । भले पाहाती उभये लोक । कारण मुळींचा विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ २३ ॥

तरच जन्माचे सार्थक होते, आणि चांगली माणसे इहलोक-परलोक दोन्ही नीट साधतात; यासाठी मुळातला विवेकच आधी पाहिला पाहिजे.

विवेकहीन जे जन । ते जाणावे पशुसमान । त्यांचे ऐकतां भाषण । परलोक कैंचा ॥ २४ ॥

जे लोक विवेकहीन असतात, ते पशूसमानच समजावेत; त्यांचे बोलणे ऐकून वागल्यास परलोक तरी कसा साधणार?

बरें आमचें काये गेलें । जें केलें तें फळास आलें । पेरिलें तें उगवलें । भोगिती आतां ॥ २५ ॥

विवेकी माणूस म्हणतो: आमचे तर काही बिघडलेच नाही, कारण जे केले त्याचेच फळ मिळाले; जे पेरले तेच उगवले, आणि आता त्याचे भोग भोगले जात आहेत.

पुढेंहि करी तो पावे । भक्तियोगें भगवंत फावे । देव भक्त मिळतां दुणावें । समाधान ॥ २६ ॥

जो पुढेही चांगले कर्म करत राहतो, त्याला त्याचे फळ मिळतेच; भक्तियोगाने भगवंताची प्राप्ती होते, आणि देव-भक्त एकत्र आले की समाधान दुणावते.

कीर्ति करून नाहीं मेले । उगेच आले आणि गेले । शाहाणे होऊन भुलले । काये सांगवें ॥ २७ ॥

कित्येक माणसे काही कीर्ती न कमावताच, नुसतीच जन्माला येऊन निघून गेली; शहाणे असूनही ते भुलून गेले, याबद्दल आणखी काय सांगावे?

येथील येथें अवघेंचि राहातें । ऐसें प्रत्ययास हेतें । कोण काये घेऊन जातें । सांगाना कां ॥ २८ ॥

या जगातले सगळे या जगातच राहून जाते, हे प्रत्यक्ष अनुभवाने कळते; इथून जाताना कोण बरोबर काय घेऊन जातो, ते जरा सांगा बरे?

पदार्थीं असावें उदास । विवेक पाहावा सावकास । येणेंकरितां जगदीश । अलभ्य लाभे ॥ २९ ॥

पदार्थांबाबत उदासीन, अलिप्त वृत्ती ठेवावी, आणि निवांतपणे विवेक करत राहावे; असे केल्याने अलभ्य असा जगदीश प्राप्त होतो.

जगदीशापरता लाभ नाहीं । कार्याकारण सर्व कांहीं । संसार करित असतांहि । समाधान ॥ ३० ॥

जगदीशाहून मोठा लाभ दुसरा नाही; सगळे कार्यकारणभाव त्याच्यातच सामावलेले आहेत; संसार करत असतानाही त्याच्या स्मरणाने समाधान लाभते.

मागां होते जनकादिक । राज्य करितांहि अनेक । तैसेचि आतां पुण्यश्लोक । कित्येक असती ॥ ३१ ॥

पूर्वी जनकासारखे अनेक राजे राज्य करत असतानाही परमार्थ साधत होते; तसेच आताही पुण्यश्लोक असलेले कित्येक जण आहेत.

राजा असतां मृत्यु आला । लक्ष कोटी कबुल जाला । तरि सोडिना तयाला । मृत्य कांहीं ॥ ३२ ॥

राजा असतानाही जेव्हा मृत्यू आला, तेव्हा त्याने लाखो-कोट्यवधी संपत्ती देण्याचे कबूल केले; तरीही मृत्यूने त्याला मुळीच सोडले नाही.

ऐसें हें पराधेन जिणें । यामधें दुखणें बाहाणें । नाना उद्वेग चिंता करणें । किती म्हणोनि ॥ ३३ ॥

असे हे परावलंबी जिणे आहे; त्यात रोगराई, निमित्ते, आणि नाना प्रकारचे उद्वेग व चिंता किती म्हणून सांगाव्यात?

हाट भरला संसाराचा । नफा पाहावा देवाचा । तरीच या कष्टाचा । परियाये होतो ॥ ३४ ॥

संसाराचा बाजार असा भरलेला आहे; त्यात देवाच्या प्राप्तीचाच खरा नफा पाहावा, तरच या सगळ्या कष्टांचे खरे फळ, सार्थक मिळते.