महद्‌भाग्ये हातासी आलें । परी भोगूं नाहीं जाणितलें । तैसें वैराग्य उत्पन्न जालें । परी विवेक नाहीं ॥ १ ॥

मोठ्या भाग्याने एखादी गोष्ट हाती आली, पण ती कशी उपभोगावी हेच कळले नाही; तसेच वैराग्य उत्पन्न झाले, पण त्याच्या जोडीला विवेक मात्र नाही.

आदळतें आफळतें । कष्टी होतें दुःखी होतें । ऐकतें देखते येतें । वैराग्य तेणें ॥ २ ॥

कशाशी तरी आदळणे-आपटणे होते, कष्ट-दुःख भोगावे लागते, आणि हे ऐकून-पाहूनच माणसाला उपरतीने वैराग्य येते.

नाना प्रपंचाच्या वोढी ॥ नाना संकटें सांकडीं । संसार सांडुनी देशधडी । होये तेणें ॥ ३ ॥

प्रपंचाच्या अनेक ओढाताणी, नाना प्रकारची संकटे व अडचणी यांमुळे कंटाळून माणूस संसार सोडून देशोधडीला लागतो.

तो चिंतेपासून सुटला । पराधेनतेपासुनि पळाला । दुःखत्यागें मोकळा जाला । रोगी जैसा ॥ ४ ॥

अशा प्रकारे तो चिंतेतून सुटतो, परावलंबनातून पळ काढतो; जसा रोगी दुःख टाकून मोकळा होतो, तसा तोही मोकळा होतो.

परी तो होऊं नये मोकाट । नष्ट भ्रष्ट आणि चाट । सीमाच नाहीं सैराट । गुरूं जैंसें ॥ ५ ॥

पण त्याने असा बेबंद, नष्ट, भ्रष्ट आणि उनाड होऊ नये; बेभान बैलाप्रमाणे कोणतीच मर्यादा न पाळता सैराट वागू नये.

विवेकेंविण वैराग्ये केलें । तरी अविवेकें अनर्थीं घातलें । अवघें वेर्थचि गेलें । दोहिंकडे ॥ ६ ॥

विवेकाशिवाय जर वैराग्य धारण केले, तर त्या अविवेकानेच अनर्थात लोटले जाते; अशा माणसाचे दोन्हीकडून सगळेच वाया जाते.

ना प्रपंच ना परमार्थ । अवघें जिणेंचि जालें वेर्थ । अविवेकें अनर्थ । ऐसा केला ॥ ७ ॥

ना प्रपंच धड राहतो ना परमार्थ; असे सगळे जीवनच व्यर्थ जाते — अविवेकाने असा अनर्थ ओढवतो.

काय वेर्थचि ज्ञान बडबडिला । परी वैराग्ययोग नाहीं घडला । जैसा कारागृहीं अडकला । पुरुषार्थ सांगे ॥ ८ ॥

असा माणूस उगीचच पोकळ ज्ञानाच्या गप्पा मारतो, पण त्याला प्रत्यक्ष वैराग्य मात्र साधलेले नसते; तुरुंगात अडकलेला माणूस जसा पुरुषार्थाच्या गोष्टी सांगत बसतो, तसाच हा प्रकार.

वैराग्येंविण ज्ञान । तो वेर्थचि साभिमान । लोभदंभें घोळसून । कासाविस केला ॥ ९ ॥

वैराग्याशिवाय असलेले ज्ञान हा केवळ पोकळ अहंकारच असतो; लोभ आणि दंभाने बरबटलेला असा माणूस स्वतःच स्वतःला कासावीस करतो.

स्वान बांधलें तरी भुंके । तैसा स्वार्थमुळें थिंकें पराधीक देखों न सके । साभिमानें ॥ १० ॥

बांधलेला कुत्रासुद्धा भुंकतच राहतो, तसा हा माणूस स्वार्थामुळे सतत खवळत राहतो; अहंकारामुळे दुसऱ्याचे बरे होणेही त्याला पाहवत नाही.

हें येकेंविण येक । तेणें उगाच वाढे शोक । आतां वैराग्य आणि विवेक । योग ऐका ॥ ११ ॥

एक वैराग्य दुसऱ्याशिवाय विवेकाशिवाय असणे, यातून उगीचच दुःख वाढते; आता वैराग्य आणि विवेक यांचा योग्य मेळ कसा साधावा, ते ऐका.

विवेकें अंतरीं सुटला । वैराग्यें प्रपंच तुटला । अंतर्बाह्य मोकळा जाला । निःसंग योगी ॥ १२ ॥

विवेकामुळे अंतःकरणातील आसक्ती सुटते, वैराग्यामुळे प्रपंचाचा पाश तुटतो; अशा प्रकारे आतून-बाहेरून पूर्ण मोकळा होणारा तोच खरा निःसंग योगी.

जैसें मुखें ज्ञान बोले । तैसीच सवें क्रिया चाले । दीक्षा देखोनी चक्कित जाले । सुचिस्मंत ॥ १३ ॥

तो जसे तोंडाने ज्ञान बोलतो तशीच त्याची कृतीही असते; त्याची अशी सुसंगत आचरण-शिस्त पाहून सुज्ञ, शहाणी माणसेही चकित होतात.

आस्था नाहीं त्रिलोक्याची । स्थिती बाणली वैराग्याची । येत्नविवेकधारणेची । सीमा नाहीं ॥ १४ ॥

त्रैलोक्याच्या भोगांचीही त्याला आसक्ती उरलेली नसते, वैराग्याची स्थिती त्याच्या अंगी पक्की बाणलेली असते; त्याच्या प्रयत्न, विवेक आणि धारणेला काही सीमाच नसते.

संगीत रसाळ हरिकीर्तन । तालबद्ध तानमान । प्रेमळ आवडीचें भजन । अंतरापासुनी ॥ १५ ॥

संगीतमय, रसाळ हरिकीर्तन, तालासुरात बांधलेले गाणे, आणि अंतःकरणापासून उमटणारे प्रेमळ, आवडीचे भजन हेही त्याच्या जीवनाचा भाग असतो.

तत्काळचि सन्मार्ग लागे । ऐसा अंतरीं विवेक जागे । वगत्रृत्व करितां न भंगे । साहित्य प्रत्ययाचें ॥ १६ ॥

असा विवेक अंतःकरणात जागृत असतो की माणूस तत्काळ सन्मार्गाला लागतो; प्रवचन-वक्तृत्व करतानाही त्याच्या अनुभवाची, साक्षात्काराची साथ कधी सुटत नाही.

सन्मार्गें जगास मिळाला । म्हणिजे जगदीश वोळला । प्रसंग पाहिजे कळला । कोणीयेक ॥ १७ ॥

सन्मार्गाने वागून जो लोकांशी मिळून-मिसळून जातो, त्याच्यावर जगदीश प्रसन्न झाला असे समजावे; पण त्यासाठी प्रसंग, वेळकाळ ओळखता आले पाहिजे.

प्रखर वैराग्य उदासीन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान । स्नानसंध्या भगवद्भीजन । पुण्यमार्ग ॥ १८ ॥

तीव्र वैराग्य, संसारापासून उदासीनता, प्रत्यक्ष अनुभवाला आलेले ब्रह्मज्ञान, आणि स्नान-संध्या-भगवद्भजन असा पुण्यमार्ग हे सगळे त्याच्या ठायी एकवटलेले असते.

विवेकवैराग्य तें ऐसें । नुस्तें वैराग्य हेंकाडपिसें । शब्दज्ञान येळिलसें । आपणचि वाटे ॥ १९ ॥

विवेकासहित असलेले वैराग्य असे खरे असते; नुसते वैराग्य हे केवळ हट्टी वेडेपणासारखे असते; आणि नुसते शब्दज्ञान म्हणजे आपणच आपल्याला भुलवण्यासारखे वाटते.

म्हणौन विवेक आणि वैराग्य । तेंचि जाणिजे महद्भापग्य । रामदास म्हणे योग्य । साधु जाणती ॥ २० ॥

म्हणून विवेक आणि वैराग्य यांचा मेळ हेच खरे मोठे भाग्य समजावे; रामदास म्हणतात, हे योग्य साधुजनांनाच खरोखर कळते.