आपण येथेष्ट जेवणें । उरलें तें अन्न वाटणें । परंतु वाया दवडणें । हा धर्म नव्हे ॥ १ ॥

स्वतः पोटभर जेवावे आणि उरलेले अन्न इतरांना वाटावे; पण ते अन्न वाया घालवणे हा काही धर्म नव्हे.

तैसें ज्ञानें तृप्त व्हावें। तेंचि ज्ञान जनास सांगावें । तरतेन बुडों नेदावें । बुडतयासी ॥ २ ॥

त्याचप्रमाणे स्वतः ज्ञानाने तृप्त व्हावे आणि तेच ज्ञान इतरांनाही द्यावे; स्वतः पोहणाऱ्याने बुडणाऱ्याला बुडू देऊ नये.

उत्तम गुण स्वयें घ्यावे । ते बहुतांस सांगावे । वर्तल्याविण बोलावे । ते शब्द मिथ्या ॥ ३ ॥

उत्तम गुण स्वतः अंगीकारावेत आणि ते इतरांनाही सांगावेत; स्वतः त्याप्रमाणे न वागता नुसते बोलणे, ते शब्द खोटेच ठरतात.

स्नान संध्या देवार्चन । येकाग्र करावें जपध्यान । हरिकथा निरूपण । केलें पाहिजे ॥ ४ ॥

स्नान, संध्या, देवपूजा करावी, जप-ध्यान एकाग्रतेने करावे, आणि हरिकथेचे निरूपणही करत राहावे.

शरीर परोपकारीं लावावें । बहुतांच्या कार्यास यावें । उणें पडों नेदावें । कोणियेकाचें ॥ ५ ॥

आपले शरीर परोपकारासाठी झिजवावे, अनेकांच्या कामी यावे, आणि कोणाचेही काम अपुरे राहू देऊ नये.

आडले जाकसलें जाणावें । यथानशक्ति कामास यावें । मृदवचनें बोलत जावें । कोणीयेकासी ॥ ६ ॥

कोण अडचणीत, संकटात सापडला आहे हे ओळखावे, आपल्या शक्तीप्रमाणे त्याच्या मदतीला यावे, आणि प्रत्येकाशी मृदू, गोड शब्दांत बोलावे.

दुसयाच्या दुःखें दुःखवावें । परसंतोषें सुखी व्हावें । प्राणीमात्रास मेळऊन घ्यावें । बया शब्दें ॥ ७ ॥

दुसऱ्याच्या दुःखाने स्वतःही दुःखी व्हावे आणि दुसऱ्याच्या सुखाने स्वतःही सुखी व्हावे; प्रेमळ शब्दांनी सगळ्या प्राणिमात्रांना जवळ करून घ्यावे.

बहुतांचे अन्याये क्ष्मावे । बहुतांचे कार्यभाग करावे । आपल्यापरीस व्हावे । पारखे जन ॥८ ॥

बहुतेकांचे अन्याय, चुका क्षमा कराव्यात, अनेकांची कामे करून द्यावीत, आणि परक्या माणसांनाही आपल्यापेक्षा अधिक मोठे मानावे.

दुसयाचें अंतरजाणावें । तदनुसारचि वर्तावें। लोकांस परीक्षित जावें । नाना प्रकारें ॥ ९ ॥

दुसऱ्याचे मन, अंतरंग जाणून घ्यावे आणि त्यानुसारच वागावे; लोकांची नाना प्रकारे पारख करत राहावे.

नेमकचि बोलावें । तत्काळचि प्रतिवचन द्यावें । कदापी रागास न यावें । क्ष्मारूपें ॥ १० ॥

नेमक्या, मोजक्या शब्दांत बोलावे, प्रश्नाचे उत्तर तत्काळ द्यावे, आणि क्षमाशील वृत्तीमुळे कधीही रागाच्या आहारी जाऊ नये.

आलस्य अवघाच दवडावा । येत्न उदंडचि करावा । शब्दमत्सर न करावा । कोणीयेकाचा ॥ ११ ॥

आळस पूर्णपणे दूर करावा, भरपूर प्रयत्न करावेत, आणि कोणाच्याही बोलण्याचा मत्सर बाळगू नये.

उत्तम पदार्थ दुसयास द्यावा । शब्द निवडून बोलावा । सावधपणें करीत जावा । संसार आपला ॥ १२ ॥

चांगला पदार्थ दुसऱ्याला द्यावा, शब्द जपून, निवडून बोलावेत, आणि आपला संसार सावधपणे चालवत राहावा.

मरणाचें स्मरण असावें । हरिभक्तीस सादर व्हावें । मरोन कीर्तीस उरवावें । येणें प्रकारें ॥ १३ ॥

मृत्यूचे सतत स्मरण असावे, हरिभक्तीत आदरपूर्वक रस घ्यावा, आणि अशा रीतीने मरणानंतरही आपली कीर्ती मागे उरेल असे जगावे.

नेमकपणें वर्तों लागला । तो बहुतांस कळों आला । सर्व आर्जवी तयाला । काये उणें ॥१४ ॥

जो माणूस नेमकेपणाने, शिस्तीने वागू लागतो, तो अनेकांना ओळखता येतो; अशा सरळ, नम्र स्वभावाच्या माणसाला कशाची उणीव उरेल?

ऐसा उत्तम गुणी विशेष । तयास म्हणावें पुरुष । जयाच्या भजनें जगदीश । तृप्त होये ॥ १५ ॥

असा उत्तम गुणांनी विशेष शोभणारा माणूसच खरा 'पुरुष' म्हणावा, ज्याच्या भजनाने प्रत्यक्ष जगदीशही तृप्त होतो.

उदंड धिःकारून बोलती । तरी चळों नेदावी शांति । दुर्जनास मिळोन जाती । धन्य ते साधु ॥ १६ ॥

लोक कितीही धिक्कारून, निंदेने बोलले तरी आपली शांती ढळू देऊ नये; असे असूनही दुर्जनांनाही आपलेसे करून घेणारे साधुपुरुष खरोखर धन्य होत.

उत्तम गुणीं श्रृंघारला । ज्ञानवैराग्यें शोभला । तोची येक जाणावा भला । भूमंडळीं ॥ १७ ॥

जो उत्तम गुणांनी सजलेला आहे आणि ज्ञान-वैराग्याने शोभून दिसतो, त्यालाच या भूमंडळावर खरा चांगला, श्रेष्ठ माणूस समजावे.

स्वयें आपण कष्टावें । बहुतांचें सोसित जावें । झिजोन कीर्तीस उरवावें । नाना प्रकारें ॥ १८ ॥

स्वतः कष्ट सोसावेत, अनेकांचे त्रास, ओझे सहन करावे, आणि स्वतः झिजून नाना प्रकारे आपली कीर्ती मागे ठेवावी.

कीर्ती पाहों जातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ती नाहीं । विचारेंविण कोठेंचि नाहीं । सामाधान ॥ १९ ॥

कीर्तीच्या मागे लागले तर सुख मिळत नाही, आणि सुखाच्या मागे लागले तर कीर्ती मिळत नाही; विचाराशिवाय कुठेही खरे समाधान लाभत नाही.

परांतरास न लावावा ढका । कदापि पडों नेदावा चुका । स्मासीळ तयाच्या तुका । हानी नाहीं ॥ २० ॥

दुसऱ्याच्या मनाला धक्का लावू नये, आपल्या हातून कधी चूक घडू देऊ नये; असे सांभाळणाऱ्याच्या वागण्यात कधीच काही हानी होत नाही.

आपलें अथवा परावें । कार्य अवघेंच करावें । प्रसंगीं कामास चुकवावें । हें विहित नव्हे ॥ २१ ॥

आपले असो वा परक्याचे, कोणतेही काम पूर्ण करावे; ऐन प्रसंगी काम टाळणे, चुकवणे हे योग्य नव्हे.

बरें बोलतां सुख वाटतें । हें तों प्रत्यक्ष कळतें । आत्मवत परावें तें । मानीत जावें ॥ २२ ॥

चांगले बोलले की सुख वाटते, हे तर प्रत्यक्ष अनुभवानेच कळते; म्हणून दुसऱ्यालाही आपल्यासारखेच मानत जावे.

कठिण शब्दें वाईट वाटतें । तें तों प्रत्ययास येतें । तरी मग वाईट बोलावें तें । काये निमित्य ॥ २३ ॥

कठोर शब्दांनी वाईट वाटते, हेही अनुभवानेच कळते; मग तसे वाईट, कठोर बोलण्याचे तरी काय कारण उरते?

आपणास चिमोट घेतला । तेणें कासाविस जाला । आपणावरून दुसयाला । राखत जावें ॥ २४ ॥

स्वतःला चिमटा घेतला तर आपण अस्वस्थ होतो; अशाच स्वतःच्या अनुभवावरून दुसऱ्यालाही जपत, सांभाळत जावे.

जे दुसयास दुःख करी । ते अपवित्र वैखरी । आपणास घात करी । कोणियेके प्रसंगीं ॥ २५ ॥

जी वाणी दुसऱ्याला दुःख देते, ती अपवित्र वाणी समजावी; अशी वाणी कधीतरी प्रसंगी स्वतःचाच घात करते.

पेरिलें ते उगवतें । बोलण्यासारिखें उत्तर येतें । तरी मग कर्कश बोलावें तें । काये निमित्य ॥ २६ ॥

जे पेरले तेच उगवते, जसे बोलावे तसेच उत्तर परत मिळते; मग कर्कश, तिखट बोलण्याचे तरी काय कारण उरते?

आपल्या पुरुषार्थवैभवें । बहुतांस सुखी करावें । परंतु कष्टी करावें । हे राक्षेसी क्रिया ॥ २७ ॥

आपल्या कर्तृत्वाने, वैभवाने अनेकांना सुखी करावे; पण त्याच सामर्थ्याने दुसऱ्यांना कष्टी, त्रस्त करणे ही तर राक्षसी कृती होय.

दंभ दर्प अभिमान । क्रोध आणी कठिण वचन । हें अज्ञानाचें लक्षण । भगवद्गीितेंत बोलिलें ॥ २८ ॥

दंभ, गर्व, अहंकार, क्रोध आणि कठोर वचन ही सगळी अज्ञानाचीच लक्षणे आहेत, असे भगवद्गीतेतही सांगितले आहे.

जो उत्तम गुणें शोभला । तोचि पुरुष माहा भला । कित्येक लोक तयाला । शोधीत फिरती ॥ २९ ॥

जो उत्तम गुणांनी शोभतो, तोच खरा महान, भला पुरुष होय; अशा माणसाला अनेक लोक शोधत फिरत असतात.

क्रियेविण शब्दज्ञान । तेंचि स्वानाचें वमन । भले तेथें अवलोकन । कदापी न करिती ॥ ३० ॥

कृतीशिवाय असलेले नुसते शब्दज्ञान हे कुत्र्याच्या ओकारीसारखेच निरुपयोगी समजावे; चांगली माणसे अशा गोष्टीकडे कधीच ढुंकूनही पाहत नाहीत.

मनापासून भक्ति करणें । उत्तम गुण अगत्य धरणें । तया माहांपुरुषाकारणें । धुंडीत येती ॥ ३१ ॥

जो मनापासून भक्ती करतो आणि आवर्जून उत्तम गुण अंगी बाळगतो, अशा महापुरुषाला शोधत लोक स्वतःहून येतात.

ऐसा जो माहानुभाव। तेणें करावा समुदाव । भक्तियोगें देवाधिदेव । आपुला करावा ॥ ३२ ॥

अशा महानुभाव पुरुषाने आपल्याभोवती एक समुदाय, संघटन उभारावे, आणि भक्तियोगाने त्या देवाधिदेवाला आपलासा करून घ्यावा.

आपण आवचितें मरोन जावें । मग भजन कोणें करावें । याकारणें भजनास लावावे । बहुत लोक ॥ ३३ ॥

आपण तर अचानक मरून जाऊ, मग भजन कोण करत राहील असा विचार करावा; म्हणूनच अनेक लोकांना भजनाला जोडून, लावून ठेवावे.

आमची प्रतिज्ञा ऐसी । कांहीं न मागावें शिष्यासी । आपणामागें जगदीशासी । भजत जावें ॥ ३४ ॥

आमची प्रतिज्ञा अशी आहे की शिष्याकडून काहीही मागू नये; फक्त आपल्यामागेही तो जगदीशाचे भजन करत राहावा, इतकीच अपेक्षा असावी.

याकारणें समुदाव । जाला पाहिजे मोहोछाव । हातोहातीं देवाधिदेव । वोळेसा करावा ॥ ३५ ॥

यासाठीच समुदाय जमवून उत्सव, मोहोत्सव साजरे करावेत, आणि प्रत्येकाच्या हातातून जणू तो देवाधिदेव प्रसन्न करून घ्यावा.

आता समुदायाकारणें । पाहिजेती दोनी लक्षणें । श्रोतीं येथें सावधपणें । मन घालावें ॥ ३६ ॥

आता असा समुदाय उभारण्यासाठी दोन लक्षणे, गुण आवश्यक आहेत; श्रोत्यांनी इथे सावधपणे लक्ष द्यावे.

जेणें बहुतांस घडे भक्ति । ते हे रोकडी प्रबोधशक्ति । बहुतांचें मनोगत हातीं । घेतलें पाहिजे ॥ ३७ ॥

ज्याच्यामुळे अनेकांना भक्ती घडेल, ती खरी, प्रत्यक्ष प्रबोधनाची शक्ती होय; त्यासाठी अनेकांचे मनोगत नीट समजून घेतले पाहिजे.

मागा बोलिले उत्तम गुण । तयास मानिती प्रमाण । प्रबोधशक्तीचें लक्षण । पुढें चाले ॥ ३८ ॥

आधी सांगितलेले उत्तम गुण, त्यांनाच लोक खरे प्रमाण मानतात; याच आधारावर प्रबोधनशक्तीचे खरे कार्य पुढे चालते.

बोलण्यासारिखें चालणें । स्वयें करून बोलणें । तयाचीं वचनें प्रमाणें । मानिती जनीं ॥ ३९ ॥

जसे बोलावे तसेच स्वतः वागावे, आणि आधी स्वतः करून मगच बोलावे; अशाच माणसाचे शब्द लोक खरे, प्रमाणभूत मानतात.

जें जें जनास मानेना । तें तें जनहि मानीना । आपण येकला जन नाना । सृष्टिमधें ॥ ४० ॥

जे जे लोकांना पटत नाही, ते ते लोकही मानत नाहीत; आपण एकटे असतो, आणि या सृष्टीत लोक अनेक, नाना प्रकारचे असतात.

म्हणोन सांगाती असावे । मानत मानत शिकवावे । हळु हळु सेवटा न्यावे । विवेकानें ॥ ४१ ॥

म्हणून सोबती, साथीदार असावेत; त्यांना समजून-उमजून, त्यांचा मान राखत शिकवत राहावे, आणि विवेकाने हळूहळू शेवटच्या ध्येयापर्यंत न्यावे.

परंतु हे विवेकाचीं कामें । विवेकी करील नेमें । इतर ते बापुडे भ्रमें । भांडोंच लागले ॥ ४२ ॥

पण ही सगळी विवेकाचीच कामे आहेत, जी विवेकी माणूसच नेमाने करू शकतो; बाकीचे बिचारे भ्रमातच अडकून केवळ भांडत बसतात.

बहुतांसीं भांडतां येकला । शैन्यावांचून पुरवला । याकारणें बहुतांला । राजी राखावें ॥ ४३ ॥

अनेकांशी एकट्याने भांडत बसले तर सैन्याशिवाय टिकाव लागत नाही; म्हणूनच बहुतांना खूश, समाधानी राखावे.