ऐका संसारासी आले हो । स्त्री पुरुष निस्पृह हो । सुचितपणें पाहो । अर्थांतर ॥ १ ॥

हे संसारात आलेल्या स्त्री-पुरुषांनो, ऐका; तुम्ही निरिच्छ, निरपेक्ष वृत्ती धरा आणि मनातल्या हालचालींचा खरा अर्थ सावधपणे समजून घ्या.

काये म्हणते वासना । काये कल्पिते कल्पना । अंतरींचे तरंग नाना । प्रकारें उठती ॥ २ ॥

मनातली वासना काय म्हणते आहे, कल्पना काय कल्पित आहे, हे पाहावे; अंतःकरणात नाना प्रकारच्या विचारलाटा उठत असतात.

बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें । मनासारिखें असावें । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

चांगले खावे, चांगले जेवावे, चांगले ल्यावे-नेसावे, सर्व काही आपल्या मनासारखे व्हावे, अशी माणसाची इच्छा असते.

ऐसें आहे मनोगत । तरी तें कांहींच न होत । बरें करितां अकस्मात । वाईट होतें ॥ ४ ॥

मनात अशी इच्छा असते खरी, पण प्रत्यक्षात तसे काहीच घडत नाही; चांगले करू पाहता अचानक वाईटच घडते.

येक सुखी येक दुःखी । प्रत्यक्ष वर्ततें लोकीं । कष्टी होऊनियां सेखीं । प्रारब्धावरी घालिती ॥ ५ ॥

कोणी सुखी असतो, कोणी दुःखी असतो, हे जगात प्रत्यक्ष दिसतेच; शेवटी कष्टी होऊन लोक आपले खापर प्रारब्धावर फोडतात.

अचुक येत्न करवेना । म्हणौन केलें तें सजेना । आपला अवगुण जाणवेना । कांहीं केल्यां ॥ ६ ॥

नेमके, अचूक प्रयत्न करता येत नाहीत, म्हणून केलेले काम नीट साधत नाही; पण स्वतःचा दोष मात्र कितीही झाले तरी कळत नाही.

जो आपला आपण नेणे । तो दुसयाचें काये जाणे । न्याये सांडितां दैन्यवाणे । होती लोक ॥ ७ ॥

जो स्वतःलाच ओळखत नाही, तो दुसऱ्याला काय ओळखणार? न्याय सोडला की माणसे दीन, केविलवाणी होतात.

लोकांचे मनोगत कळेना । लोकांसारिखें वर्तवेना । मूर्खपणें लोकीं नाना । कळह उठती ॥ ८ ॥

लोकांचे मनोगत कळत नाही आणि लोकांना अनुसरून वागताही येत नाही; अशा मूर्खपणामुळे माणसांमध्ये नाना प्रकारचे कलह उद्भवतात.

मग ते कळो वाढती । परस्परें कष्टी होती । प्रेत्न राहातां अंतीं । श्रमचि होयें ॥ ९ ॥

मग ते कलह वाढत जातात, एकमेकांना त्रास होतो, आणि प्रयत्न थांबले की शेवटी नुसताच शीण उरतो.

ऐसी नव्हे वर्तणुक । परिक्षावे नाना लोक । समजलें पाहिजे नेमक । ज्याचें त्यापरी ॥ १० ॥

असे वागणे योग्य नव्हे; निरनिराळ्या लोकांची नीट पारख करावी आणि ज्याचा त्याचा स्वभाव नेमकेपणाने समजून घ्यावा.

शब्द परीक्षा अंतरपरीक्षा । कांहीं येक कळे दक्षा । मनोगत नतद्रक्षा । काय कळे ॥ ११ ॥

शब्दांची पारख आणि अंतरंगाची पारख काही अंशी हुशार, दक्ष माणसाला कळते; पण दुष्ट, नतद्रष्ट माणसाला दुसऱ्याचे मनोगत काय कळणार?

दुसयास शब्द ठेवणें । आपला कैपक्ष घेणें । पाहों जातां लोकिक लक्षणें । बहुतेक ऐसीं ॥ १२ ॥

दुसऱ्याला दोष देणे आणि स्वतःचीच बाजू घेणे, हे पाहिले तर बहुतेक लोकांचे हेच सामान्य लक्षण दिसते.

लोकीं बरें म्हणायाकारणें । भल्यास लागतें सोसणें । न सोसितां भंडवाणें । सहजचि होये ॥ १३ ॥

लोकांनी आपल्याला चांगले म्हणावे यासाठी चांगल्या माणसालाही बरेच सहन करावे लागते; सहन न केल्यास आपसूकच बदनामी होते.

आपणास जें मानेना । तेथें कदापि राहावेना । उरी तोडून जावेना । कोणीयेकें ॥ १४ ॥

जे आपल्याला पटत नाही, तेथे कधीच टिकून राहू नये; पण कोणाशीही संबंध पूर्णपणे तोडूनही जाऊ नये.

बोलतो खरें चालतो खरें । त्यास मानिती लहानथोरें । न्याये अन्याये परस्परें । सहजचि कळे ॥ १५ ॥

जो खरे बोलतो आणि खरे वागतो, त्याला लहानथोर सगळेच मान देतात; आपापसातला न्याय-अन्याय आपोआपच कळून येतो.

लोकांस कळेना तंवरी । विवेकें क्ष्मा जो न करी । तेणेंकरितां बराबरी । होत जाते ॥ १६ ॥

लोकांना आपला खरेपणा कळेपर्यंत जो विवेकाने क्षमाशील राहत नाही, त्यामुळे उगीचच बरोबरीचे भांडण होत राहते.

जंवरी चंदन झिजेना । तंव तो सुगंध कळेना । चंदन आणि वृक्ष नाना । सगट होती ॥ १७ ॥

चंदन जोवर झिजत नाही, तोवर त्याचा सुगंध कळत नाही; तोपर्यंत चंदन आणि इतर सामान्य झाडे सगळी सारखीच दिसतात.

जंव उत्तम गुण न कळे । तों या जनास काये कळे । उत्तम गुण देखतां निवळे । जगदांतर ॥ १८ ॥

जोपर्यंत एखाद्याचे उत्तम गुण कळत नाहीत, तोवर लोकांना त्याची किंमत काय कळणार? पण उत्तम गुण दिसू लागले की लोकांची मने आपोआप स्वच्छ, निवळ होतात.

जगदांतर निवळत गेलें । जगदांतरी सख्य जालें । मग जाणावें वोळले । विश्वजन ॥ १९ ॥

अशी लोकांची मने हळूहळू निवळत जातात, लोकांशी मैत्रीचे नाते जुळते; मग समजावे की सगळे जग आपल्याला अनुकूल झाले आहे.

जनींजनार्दन वोळला । तरी काये उणें तयाला । राजी राखावें सकळांला । कठीण आहे ॥ २० ॥

लोकांमध्ये असलेला जनार्दन (परमेश्वर) ज्याच्यावर प्रसन्न झाला, त्याला कशाची उणीव उरेल? पण सर्वांनाच राजी राखणे मात्र फार कठीण काम आहे.

पेरिलें तें उगवतें । उसिणें द्यावें घ्यावें लागतें । वर्म काढितां भंगतें । परांतर ॥ २१ ॥

जे पेरले तेच उगवते; जसे द्याल तसेच परत घ्यावे लागते; आणि दुसऱ्याचे वर्म उकरून काढले की त्याचे मन दुखावते, नाते तुटते.

लोकीकीं बरेपण केलें । तेणें सौख्य वाढलें । उत्तरासारिखें आलें । प्रत्योत्तर ॥ २२ ॥

लोकांशी चांगले वागल्याने सुख वाढते; जसे बोलावे तसेच उत्तर परत मिळते.

हें आवघें आपणांपासीं । येथें बोल नाहीं जनासी । सिकवावें आपल्या मनासी । क्षणक्षणा ॥ २३ ॥

हे सगळे आपल्याच हातात आहे, यात लोकांना दोष देण्यासारखे काही नाही; स्वतःच्याच मनाला क्षणोक्षणी शिकवत राहावे.

खळ दुर्जन भेटला । क्षमेचा धीर बुडाला । तरी मोनेंचि स्थळत्याग केला । पाहिजे साधकें ॥ २४ ॥

एखादा दुष्ट, खल माणूस भेटला आणि क्षमा करण्याचे धैर्यच टिकेना, तर साधकाने काही न बोलता मुकाट्याने तेथून निघून जावे.

लोक नाना परीक्षा जाणती । अंतरपरीक्षा नेणती । तेणें प्राणी करंटे होती । संदेह नाहीं ॥ २५ ॥

लोकांना नाना प्रकारच्या बाह्य परीक्षा माहीत असतात, पण अंतरंगाची परीक्षा त्यांना कळत नाही; त्यामुळे माणसे दुर्दैवी ठरतात, यात शंका नाही.

आपणास आहे मरण । म्हणौन राखावें बरेंपण । कठिण आहे लक्षण । विवेकाचें ॥ २६ ॥

आपल्यालाही मरण आहे, हे लक्षात ठेवून चांगुलपणा राखावा; पण खऱ्या विवेकाचे लक्षण साधणे मात्र फार कठीण आहे.

थोर लाहान समान । आपले पारिखे सकळ जन । चढतें वाढतें सनेधान । करितां बरें ॥ २७ ॥

मोठे-लहान, आपले-परके सर्व लोक सारखेच मानून, त्यांच्याशी उत्तरोत्तर वाढते, चांगले नाते जोडत जावे.

बरें करितां बरें होतें । हें तों प्रत्ययास येतें । आतां पुढें सांगावें तें । कोणास काये ॥ २८ ॥

चांगले केले की चांगलेच घडते, हे तर प्रत्यक्ष अनुभवाला येतेच; मग यापुढे कोणाला आणखी काय सांगायचे?

हरिकथानिरूपण । बरेपणें राजकारण । प्रसंग पाहिल्याविण । सकळ खोटें ॥ २९ ॥

हरिकथा-निरूपण असो किंवा व्यवहारातले राजकारण असो, प्रसंग, वेळकाळ न ओळखता केलेले सगळेच व्यर्थ ठरते.

विद्या उदंडचि सिकला । प्रसंगमान चुकतचि गेला । तरी मग तये विद्येला । कोण पुसे ॥ ३० ॥

कितीही प्रचंड विद्या शिकला तरी वेळ, प्रसंग ओळखायचे चुकतच गेला, तर त्या विद्येला मग कोण विचारतो?