दुर्बल नाचारी वोडगस्त । आळसी खादाड रिणगस्त । मूर्खपणें अवघें वेस्त । कांहींच नाहीं ॥ १ ॥

दुर्बल, हतबल, गांजलेला, आळशी, खादाड आणि कर्जबाजारी असा माणूस मूर्खपणामुळे सगळ्याच बाबतीत उद्ध्वस्त होतो — त्याच्याजवळ काहीच शिल्लक उरत नाही.

खाया नाहीं जेवाया नाहीं । लेया नाहीं नेसाया नाहीं । अंथराया नाहीं पांघराया नाहीं । कोंपट नाहीं अभागी ॥ २ ॥

त्याच्याकडे खायला नाही, जेवायला नाही, ल्यायला-नेसायला नाही, अंथरायला-पांघरायला नाही, आणि राहायला साधी झोपडीही नाही — असा तो अभागी माणूस असतो.

सोएयेरे नाहीं धायेरे नाहीं । इष्ट नाहीं मित्र नाहीं । पाहातां कोठें वोळखी नाहीं । आश्रयेंविण परदेसी ॥ ३ ॥

त्याला सोयरे नाहीत, धायरे नाहीत, इष्टमित्र कोणी नाही; पाहावे तिकडे कुठेच ओळख नाही, आणि कोणाचाही आश्रय नसलेला तो जणू परदेशी माणसासारखा असतो.

तेणें कैसें करावें । काये जीवेंसीं धरावें । वाचावें किं मरावें । कोण्या प्रकारें ॥ ४ ॥

अशा माणसाने काय करावे? कशाच्या आधारे जीव धरावा? जगावे की मरावे, आणि ते तरी कोणत्या प्रकारे?

ऐसें कोणीयेकें पुसिलें । कोणीयेकें उत्तर दिधलें । श्रोतीं सावध ऐकिलें । पाहिजे आतां ॥ ५॥

अशा प्रकारे कोणीतरी हा प्रश्न विचारला आणि त्याला उत्तर दिले गेले; ते आता श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.

लाहान थोर काम कांहीं । केल्यावेगळें होत नाहीं । करंट्या सावध पाहीं । सदेव होसी ॥ ६॥

लहान असो वा मोठे, कोणतेही काम प्रयत्नाशिवाय साधत नाही; अरे करंट्या, सावध हो, म्हणजे तूही भाग्यवान होशील.

अंतरीं नाहीं सावधानता । येत्न ठाकेना पुरता । सुखसंतोषाची वार्ता । तेथें कैंची ॥ ७ ॥

ज्याच्या अंतःकरणात सावधपणा नाही, त्याचा प्रयत्न कधीच पुरेपूर घडत नाही; मग तिथे सुख-समाधानाची गोष्ट कुठून असणार?

म्हणोन आळस सोडावा । येत्नं साक्षेपें जोडावा । दुश्चितपणाचा मोडावा । थारा बळें ॥ ८ ॥

म्हणून आळस सोडून द्यावा, चिकाटीने प्रयत्न जोडत राहावा, आणि दुश्चित्तपणाचा, विचलित मनाचा ठिय्या बळेच मोडून काढावा.

प्रातःकाळीं उठत जावें । प्रातःस्मरामि करावें । नित्य नेमें स्मरावें । पाठांतर ॥ ९ ॥

पहाटे लवकर उठत जावे, प्रातःस्मरण करावे, आणि रोजच्या नियमाने पाठांतर केलेल्या गोष्टींचे स्मरण करत राहावे.

मागील उजळणी पुढें पाठ । नेम धरावा निकट । बाष्कळपणाची वटवट । करूंच नये ॥ १० ॥

आधीच्या पाठाची उजळणी आणि पुढच्या पाठाचा सराव, असा नियम काटेकोरपणे पाळावा; निरर्थक बडबड मुळीच करू नये.

दिशेकडे दुरी जावें । सुचिस्मंत होऊन यावें । येतां कांहीं तरी आणावें । रितें खोटें ॥ ११ ॥

शौचासाठी दूर जावे, शुचिर्भूत होऊन परत यावे, आणि परत येताना काहीतरी उपयुक्त घेऊनच यावे, रिकाम्या हाताने येणे चुकीचे आहे.

धूतवस्त्रें घालावीं पिळून । करावें चरणक्षाळण । देवदर्शन देवार्चन । येथासांग ॥ १२ ॥

धुतलेली वस्त्रे पिळून नेसावीत, पाय स्वच्छ धुवावेत, आणि देवदर्शन व देवपूजा यथासांग, व्यवस्थितपणे करावी.

कांहीं फळाहार घ्यावा । पुढें वेवसाये करावा । लोक आपला परावा । म्हणत जावा ॥ १३ ॥

काही फळाहार घ्यावा, आणि नंतर आपला व्यवसाय, कामधंदा करावा; भेटणारी माणसे आपली आहेत की परकी, हे ओळखत राहावे.

सुंदर अक्षर ल्याहावें । पष्ट नेमस्त वाचावें । विवरविवरों जाणावें । अर्थांतर ॥ १४ ॥

सुंदर, वळणदार अक्षर लिहावे, स्पष्ट आणि नियमितपणे वाचावे, आणि अर्थाचा खोलवर विचार, विवरण करता यावे.

नेमस्त नेटकें पुसावें । विशद करून सांगावें । प्रत्ययेंविण बोलावें । तेंचि पाप ॥ १५ ॥

न कळलेली गोष्ट व्यवस्थित, नेमकेपणाने विचारावी आणि स्पष्ट करून सांगावी; स्वतःला खात्रीने न कळलेले बोलणे हेच खरे पाप समजावे.

सावधानता असावी । नीतिमर्याद राखावी । जनास माने ऐसी करावी । क्रियासिद्धि ॥ १६ ॥

सतत सावधपणा असावा, नीतीची मर्यादा राखावी, आणि लोकांना पटेल, आवडेल अशी कृतिसिद्धी, कामाची पूर्तता करावी.

आलियाचें समाधान । हरिकथा निरूपण । सर्वदा प्रसंग पाहोन । वर्तत जावें ॥ १७ ॥

जे कोणी येईल त्याचे समाधान करावे, हरिकथा-निरूपण करावे, आणि नेहमी प्रसंग पाहून त्याप्रमाणे वागत जावे.

ताळ धाटी मुद्रा शुद्ध । अर्थ प्रमये अन्वये शुद्ध । गद्यपद्यें दृष्टांत शुद्ध । अन्वयाचे ॥ १८ ॥

ताल, ढब, मुद्रा शुद्ध असावी, अर्थ, विषय आणि पूर्वापर संबंध शुद्ध असावा, आणि गद्य-पद्यातले दाखलेही सुसंगत, शुद्ध असावेत.

गाणें वाजवणें नाचणें । हस्तन्यास दाखवणें । सभारंजकें वचनें । आडकथा छंदबंद ॥ १९ ॥

गाणे, वाजवणे, नाचणे, हातांच्या मुद्रा दाखवणे, सभा रंजवणारे शब्द, आडकथा आणि छंदोबद्ध रचना हेही कथेच्या सादरीकरणाचे भाग असतात.

बहुतांचें समाधान राखावें । बहुतांस मानेल तें बोलावें । विलग पडों नेदावें । कथेमधें ॥ २० ॥

बहुतांचे समाधान राखावे, बहुतांना आवडेल असे बोलावे, आणि कथेमध्ये कुठेही तुटकपणा, विसंगती येऊ देऊ नये.

लोकांस उदंड वाजी आणूं नये । लोकांचे उकलावें हृदये । तरी मग स्वभावें होये । नामघोष ॥ २१ ॥

लोकांवर उगीचच दडपण आणू नये, लोकांची अंतःकरणे मोकळी, उकलती करावीत; असे केले की मग नामघोष सहजपणे, स्वाभाविकपणे घडतो.

भक्ति ज्ञान वैराग्य योग । नाना साधनाचे प्रयोग । जेणें तुटे भवरोग । मननमात्रें ॥ २२ ॥

भक्ती, ज्ञान, वैराग्य, योग असे नाना साधनांचे प्रयोग करावेत, ज्यामुळे नुसत्या मनन, चिंतनानेच संसाराचा रोग तुटून जाईल.

जैसें बोलणें बोलावें । तैसेंचि चालणें चालावें । मग महंतलीळा स्वभावें । आंगीं बाणे ॥ २३ ॥

जसे बोलावे तसेच वागावेही; मग महंतपणाची, थोरवीची शोभा आपोआप अंगी बाणते.

युक्तिवीण साजिरा योग । तो दुराशेचा रोग । संगतीच्या लोकांचा भोग । उभा ठेला ॥ २४ ॥

युक्तीशिवाय, विचारपूर्वकतेशिवाय नुसताच देखावा असलेला योग म्हणजे दुराशेचा रोगच होय; अशा माणसाच्या सहवासातल्या लोकांनाही त्याचा भोग सोसावा लागतो.

ऐसें न करावें सर्वथा । जनास पावऊं नये वेथा । हृदईं चिंतावें समर्थ । रघुनाथजीसी ॥ २५ ॥

असे कधीही करू नये, लोकांना त्रास, पीडा होऊ देऊ नये; उलट अंतःकरणात सामर्थ्यवान रघुनाथाचेच सतत चिंतन करावे.

उदासवृत्तिस मानवे जन । विशेष कथानिरूपण । रामकथा ब्रह्मांड भेदून । पैलाड न्यावी ॥ २६ ॥

उदासीन वृत्तीचे लोकच खरी, विशेष कथानिरूपणे मान्य करतात; अशी रामकथा तर ब्रह्मांडालाही भेदून पैलतीरावर नेणारी असावी.

सांग महंती संगीत गाणें । तेथें वैभवास काय उणें । नभामाजी तारांगणें । तैसे लोक ॥ २७ ॥

उत्तम, सुसंगत महंतकी आणि संगीतमय गायन असेल, तर तिथे वैभवाला काय उणीव राहील? आकाशात जशी असंख्य तारांगणे शोभतात, तसेच असे लोक जगात शोभून दिसतात.

आकलबंद नाहीं जेथें । अवघेंचि विश्कळित तेथें । येकें आकलेविण तें । काये आहे ॥ २८ ॥

जिथे सुसंगती, आकलनाचे बंधनच नाही, तिथे सगळेच विस्कळित, विखुरलेले असते; कोणतीही गोष्ट अशा संगतीशिवाय, आकलनाशिवाय काय उपयोगाची?

घालून अकलेचा पवाड । व्हावें ब्रह्मांडाहून जाड । तेथें कैचें आणिले द्वाड । करंटपण ॥ २९ ॥

आपल्या बुद्धीचा विस्तार इतका करावा की माणूस स्वतः जणू ब्रह्मांडाहूनही थोर, व्यापक व्हावा; मग तिथे हे दुष्ट, दुर्दैवी करंटेपण कुठून येणार?

येथें आशंका फिटली । बुद्धि येत्नींप प्रवेशली । कांहींयेक आशा वाढली । अंतःकर्णी ॥ ३० ॥

अशा प्रकारे इथे सगळ्या शंका फिटल्या, बुद्धी प्रयत्नाच्या मार्गात प्रवेशली, आणि अंतःकरणात काहीएक आशा, उमेद वाढीस लागली.