रेखेचें गुंडाळें केलें । मात्रुकाक्षरीं शब्द जाले । शब्द मेळऊन चाले । श्लोक गद्य प्रबंद ॥ १ ॥

कागदावर रेघांचे गुंडाळे झाले, मात्रुकाक्षरांतून (वर्णांतून) शब्द बनले, आणि शब्द जुळून श्लोक, गद्य, प्रबंध असे साहित्य तयार झाले.

वेदशास्त्रें पुराणें । नाना काव्यें निरूपणें । ग्रंथभेद अनुवादणें । किती म्हणोनि ॥ २ ॥

वेद, शास्त्रे, पुराणे, नाना काव्ये आणि निरूपणे — असे किती ग्रंथभेद आणि त्यांचे अनुवाद सांगावेत?

नाना ऋषी नाना मतें । पाहों जातां असंख्यातें । भाषा लिपी जेथ तेथें । काये उणें ॥ ३ ॥

नाना ऋषी आणि त्यांची नाना मते पाहू गेले तर असंख्य आहेत; जिथे जिथे भाषा आणि लिपी आहे, तिथे कशाचीच उणीव नाही.

वर्ग ऋचा श्रुति स्मृति । अधे स्वर्ग स्तबक जाती । प्रसंग मानें समास पोथी । बहुधा नामें ॥ ४ ॥

वर्ग, ऋचा, श्रुति, स्मृति, अध्याय, स्वर्ग, स्तबक, जाती, प्रसंगानुरूप समास आणि पोथ्या — अशा नाना नावांनी हे ग्रंथ ओळखले जातात.

नाना पदें नाना श्लोक । नाना बीर नाना कडक । नाना साख्या दोहडे अनेक । नामाभिधानें ॥ ५ ॥

नाना पदे, नाना श्लोक, नाना वीरगीते, नाना कडवी, नाना साख्या आणि दोहे — अशी अगणित नामाभिधाने, साहित्यप्रकार आहेत.

डफगाणें माचिगाणें । दंडिगाणें कथागाणें । नाना मानें नाना जसनें । नाना खेळ ॥ ६ ॥

डफावर गायली जाणारी गाणी, माचीवरची गाणी, दंडीगाणी, कथागाणी, नाना पद्धतीची गाणी आणि नाना प्रकारचे खेळ हेही याच वाणीच्या विस्ताराचे रूप आहेत.

ध्वनि घोष नाद रेखा । चहुं वाचामध्यें देखा । वाचारूपेंहि ऐका । नाना भेद ॥ ७ ॥

ध्वनी, घोष, नाद, आणि लिपीची रेघ — अशा चारही वाचांमध्ये (परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी) पाहिले तर वाणीचे नाना भेद आढळतात.

उन्मेष परा ध्वनि पश्यंति । नाद मध्यमा शब्द चौथी । वैखरीपासून उमटती । नाना शब्दरत्नें ॥ ८ ॥

परा वाणीतून उन्मेष, स्फुरण होतो, पश्यंतीत ध्वनीरूप घेतो, मध्यमेत नादरूप धरतो, आणि चौथी वैखरी वाणी शब्दरूप धारण करते; अशा वैखरीतूनच नाना शब्दरत्ने उमटतात.

अकार उकार मकार । अर्धमात्राचें अंतर । औटमात्रा तदनंतर । बावन मात्रुका ॥ ९ ॥

अकार, उकार, मकार अशा मूळ ध्वनींपासून अर्धमात्रेपर्यंतचा आणि पुढे साडेतीन मात्रांपर्यंतचा विस्तार होऊन बावन्न मात्रुका, वर्णाक्षरे सिद्ध होतात.

नाना भेद रागज्ञान । नृत्यभेद तानमान । अर्थभेद तत्वज्ञान । विवंचना ॥ १० ॥

नाना प्रकारचे रागज्ञान, नृत्याचे भेद, तालसूर, आणि अर्थभेदाचे तत्त्वज्ञान — अशा अनेक अंगांनी या वाणीचा विचार, विवंचना करता येते.

तत्वांमध्यें मुख्य तत्व । तें जाणावें शुद्धसत्व । अर्धमात्रा महत्तत्व । मूळमाया ॥ ११ ॥

या सगळ्या तत्त्वांमध्ये मुख्य तत्त्व म्हणजे शुद्ध सत्त्व जाणावे; आणि अर्धमात्रारूप महत्तत्त्व म्हणजेच मूळमाया.

नाना तत्वें लाहानथोरे । मिळोन अष्टहि शरीरें । अष्टधा प्रकृतीचें वारें । निघोन जातें ॥ १२ ॥

लहानमोठी नाना तत्त्वे मिळून आठही शरीरे बनतात; आणि अष्टधा प्रकृतीचा हा वाराच, चैतन्य शेवटी निघून जातो.

वारें नस्तां जें गगन । तैसें परब्रह्म सघन । अष्ट देहाचें निर्शन । करून पाहावें ॥ १३ ॥

वारे नसताना जसे केवळ आकाश उरते, तसेच हे सर्व मावळल्यावर घनदाट परब्रह्मच उरते; आठही देहांचे असे निरसन करून पाहावे.

ब्रह्मांडपिंडौभार । पिंडब्रह्मांडसंव्हार । दोहिवेगळें सारासार । विमळब्रह्म ॥ १४ ॥

ब्रह्मांड आणि पिंड यांचा विस्तार, आणि पुन्हा पिंड-ब्रह्मांडाचा संहार — या दोहोंच्या पलीकडे, सारासार विचाराने उरणारे निर्मळ ब्रह्म आहे.

पदार्थ जड आत्मा चंचळ । विमळब्रह्म तें निश्चळ । विवरोन विरे तत्काळ । तद्रूप होये ॥ १५ ॥

पदार्थ हा जड आहे, आत्मा-मन हे चंचळ आहे, आणि निर्मळ ब्रह्म हे निश्चळ आहे; याचा नीट विचार केला की माणूस तत्काळ त्या ब्रह्मरूपात विरून जातो.

पदार्थ मनें काया वाचा । मी हा अवघाचि देवाचा । जड आत्मनिवेदनाचा । विचार ऐसा ॥ १६ ॥

पदार्थ, मन, शरीर आणि वाणी — हे सगळे मी देवाचेच आहे, अशी जाणीव ठेवावी; जड वस्तूंच्या बाबतीतले हे आत्मनिवेदन, देवाला अर्पण करण्याचे तंत्र असे असते.

चंचळकर्ता तो जगदीश । प्राणीमात्र तो त्याचा अंश । त्याचा तोचि आपणास । ठाव नाहीं ॥ १७ ॥

चंचळाचा, मनाचा-जगाचा खरा कर्ता तो जगदीशच आहे, आणि प्रत्येक प्राणी हा त्याचाच अंश आहे; पण त्या जगदीशाचे खरे स्वरूप आपल्याला ठाऊकच नसते.

चंचळ आत्मनिवेदन । याचें सांगितलें लक्षण । कर्ता देव तो आपण । कोठेंचि नाहीं ॥ १८॥

चंचळाचे, मनाचे-जगाचे आत्मनिवेदन असे केले जाते की सर्वांचा खरा कर्ता देवच आहे, आणि 'आपण कर्ता' असे कुठेच खरोखर नाही.

चंचळ चळे स्वप्नाकार । निश्चळ देव तो निराकार । आत्मनिवेदनाचा प्रकार । जाणिजे ऐसा ॥ १९ ॥

चंचळ हे स्वप्नाप्रमाणे भासमान आहे, आणि निश्चळ देव तो निराकार आहे; आत्मनिवेदनाचा हा प्रकार असा जाणावा.

ठावचि नाईं चंचळाचा । तेथें आधीं आपण कैंचा । निश्चळ आत्मनिवेदनाचा । विवेक ऐसा ॥ २० ॥

चंचळालाच जिथे मुळी स्वतःचे अस्तित्व नाही, तिथे 'आपण' तरी आधी कुठून असणार? निश्चळाच्या आत्मनिवेदनाचा विवेक असा आहे.

तिहिं प्रकारें आपण । नाहीं नाहीं दुजेपण । आपण नस्तां मीपण । नाहींच कोठें ॥ २१ ॥

तीनही प्रकारांनी - जड, चंचळ, निश्चळ - पाहता, 'आपण' असे वेगळेपण मुळीच उरत नाही; आणि 'आपण' नसेल तर मीपण तरी कुठेच राहत नाही.

पाहातां पाहातां अनुमानलें । कळतां कळतां कळों आलें । पाहातां अवघेंचि निवांत जालें । बोलणें आतां ॥ २२ ॥

असे पाहता पाहता हा सगळा तर्क मावळला, कळता कळता खरे कळून आले, आणि पाहता पाहता सगळेच शांत, निवांत झाले; आता याविषयी अधिक बोलणेच उरले नाही.