आधी प्रपंच करावा नेटका । मग घ्यावें परमार्थविवेका । येथें आळस करूं नका । विवेकी हो ॥ १ ॥

आधी आपला प्रपंच नीट, सुव्यवस्थित करावा आणि मगच परमार्थाचा विचार करावा. यात आळस करू नये, विवेकी बनावे.

प्रपंच सांडून परमार्थ कराल । तेणें तुम्ही कष्टी व्हाल । प्रपंच परमार्थ चालवाल । तरी तुम्ही विवेकी ॥ २ ॥

प्रपंच सोडून जर परमार्थ करू पाहाल, तर तुम्ही कष्टी व्हाल. प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही एकत्र चालवाल, तरच तुम्ही खरे विवेकी.

प्रपंच सांडून परमार्थ केला । तरी अन्न मिळेना खायाला । मग तया करंट्याला । परमार्थ कैंचा ॥ ३ ॥

प्रपंच सोडून परमार्थ केला तर खायला अन्नही मिळत नाही; अशा उपासमारीने गांजलेल्या करंट्या माणसाला परमार्थ तरी कसा साधणार?

परमार्थ सांडून प्रपंच करिसी । तरी तूं येमयातना भोगिसी । अंतीं परम कष्टी होसी । येमयातना भोगितां ॥ ४ ॥

आणि परमार्थ सोडून केवळ प्रपंचातच गुंतशील, तर तुला यमयातना भोगाव्या लागतील; शेवटी त्या यातना भोगताना अतिशय कष्टी व्हावे लागेल.

साहेबकामास नाहीं गेला । गृहींच सुरवडोन बैसला । तरी साहेब कुटील तयाला । पाहाती लोक ॥ ५ ॥

जो नोकर आपल्या मालकाच्या कामावर न जाता घरीच आळसावून बसतो, त्याला लोक मालकाचा अप्रिय, वाईट सेवक म्हणून पाहतात.

तेव्हां महत्वचि गेलें । दुर्जनाचें हासें जालें । दुःख उदंड भोगिलें । आपुल्या जीवें ॥ ६ ॥

तेव्हा त्याची प्रतिष्ठाच नाहीशी होते, दुर्जन लोक त्याची टिंगल करतात, आणि त्याला स्वतःच्या जिवावर खूप दुःख भोगावे लागते.

तैसेचि होणार अंतीं । म्हणोन भजावें भगवंतीं । परमार्थाची प्रचिती । रोकडी घ्यावी ॥ ७ ॥

जो प्रपंच-परमार्थ नीट सांभाळत नाही, त्याचीही शेवटी अशीच अवस्था होणार आहे, म्हणून भगवंताचे भजन करावे आणि परमार्थाचा प्रत्यक्ष अनुभव स्वतः घ्यावा.

संसारीं असतां मुक्त । तोचि जाणावा संयुक्त । अखंड पाहे युक्तायुक्त । विचारणा हे ॥ ८ ॥

संसारात राहूनही जो मनाने मुक्त, अलिप्त असतो, तोच खरा योग्य पुरुष जाणावा; तो सतत काय योग्य आणि काय अयोग्य याचा विचार करत असतो.

प्रपंची तो सावधान । तो परमार्थ करील जाण । प्रपंचीं जो अप्रमाण । तो परमार्थीं खोटा ॥ ९ ॥

जो प्रपंचात सावध, दक्ष असतो, तोच परमार्थही नीट साधू शकतो; जो प्रपंचात बेभरवशाचा, बेजबाबदार असतो, तो परमार्थातही खोटा ठरतो.

म्हणौन सावधपणें । प्रपंच परमार्थ चालवणें । ऐसें न करिता भोगणें । नाना दुःखें ॥ १० ॥

म्हणून सावधपणे प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही चालवावेत; असे न केल्यास नाना प्रकारची दुःखे भोगावी लागतात.

पर्णाळि पाहोन उचले । जीवसृष्टि विवेकें चाले । आणि पुरुष होऊन भ्रमले । यासी काय म्हणावें ॥ ११ ॥

पावसाची चाहूल किंवा पाण्याचा ओघ पाहून साधे प्राणीही आधीच जागा बदलतात; अशी साधी जीवसृष्टीदेखील विवेकाने, दूरदृष्टीने वागते. मग माणूस होऊनही जर असा भांबावून, बेसावध वागला, तर त्याला काय म्हणावे?

म्हणौन असावी दीर्घ सूचना । अखंड करावी चाळणा । पुढील होणार अनुमाना । आणून सोडावें ॥ १२ ॥

म्हणून माणसाने दूरदृष्टी बाळगावी, सतत सारासार विचार करत राहावे आणि पुढे काय घडणार आहे याचा अंदाज घेऊन त्याप्रमाणे सावध राहावे.

सुखी असतो खबर्दार । दुःखी होतो बेखबर । ऐसा हा लोकिक विचार । दिसतचि आहे ॥ १३ ॥

जो सावध, सतर्क असतो तो सुखी राहतो आणि जो बेसावध, गाफील असतो तो दुःखी होतो; हे जगातले साधे निरीक्षण उघडच दिसते.

म्हणौन सर्वसावधान । धन्य तयाचें महिमान । जनीं राखे समाधान । तोचि येक ॥ १४ ॥

म्हणून जो सर्वबाबतीत सावध असतो, त्याचाच खरा मोठेपणा आहे; लोकांमध्ये समाधान राखणारा असाच एकच खरा माणूस.

चाळणेचा आळस केला । तरी अवचिता पडेल घाला । ते वेळे सावरायाला । अवकाश कैंचा ॥ १५ ॥

विचार करण्यात, चाचपणी करण्यात आळस केला तर अचानक संकट कोसळेल, आणि त्यावेळी सावरायला वेळच मिळणार नाही.

म्हणौन दीर्घसूचनेचे लोक । त्यांचा पाहावा विवेक । लोकांकरिता लोक । शाहाणे होती ॥ १६ ॥

म्हणून दूरदृष्टी बाळगणाऱ्या लोकांचा विवेक पाहत राहावा; माणसे इतर माणसांकडून पाहूनच शहाणी होत असतात.

परी ते शाहाणे वोळखावे । गुणवंताचे गुण घ्यावे । अवगुण देखोन सांडावे । जनामधें ॥ १७ ॥

पण ते शहाणे कोण हे ओळखता आले पाहिजे; गुणी माणसांचे गुण घ्यावेत आणि लोकांमधले दुर्गुण पाहून ते टाळावेत.

मनुष्य पारखूं राहेना । आणि कोणाचें मन तोडीना । मनुष्यमात्र अनुमाना । आणून पाहे ॥ १८ ॥

शहाणा माणूस माणसांची पारख करत राहतो, पण त्याचबरोबर कोणाचेही मन दुखावत नाही; प्रत्येक माणसाला तो नीट अजमावून पाहतो.

दिसे सकळांस सारिखा । पाहातां विवेकी नेटका । कामी निकामी लोकां । बरें पाहे ॥ १९ ॥

तो सर्वांना सारखाच वाटतो, पण खरे पाहता तो पक्का विवेकी असतो; कामाच्या आणि निरुपयोगी अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांचे नीट परीक्षण करतो.

जाणोन पाहिजेत सर्व । हेंचि तयाचें अपूर्व । ज्याचे त्यापरी गौरव । राखों जाणे ॥ २० ॥

सर्वांना नीट जाणून घ्यावे लागते, हेच त्याचे वैशिष्ट्य; ज्याचा त्याप्रमाणे यथायोग्य मान-सन्मान राखणे त्याला जमते.