न्यायें निष्ठुर बोलणें । बहुतांस वाटे कंटाळवाणें । मळमळ करितां जेवणें । विहित नव्हे ॥ १ ॥

योग्य असले तरी परखड, कठोर बोलणे अनेकांना कंटाळवाणे वाटते; पण मळमळ करत करत जेवणे हेही योग्य नाही - सत्य कटू असले तरी सांगावेच लागते.

बहुतीं विषय निंदिले । आणि तेचि सेवित गेले । विषयत्यागें देह चाले । हें तों घडेना ॥ २ ॥

पुष्कळांनी विषयांची निंदा केली, पण तेच विषय तेही सेवीतच राहिले; आणि विषयांचा संपूर्ण त्याग करून देह चालवणे, हे तर प्रत्यक्षात घडतच नाही.

बोलणें येक चालणें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । येणें करितां सकळ लोक । हांसों लागती ॥ ३ ॥

बोलणे एक आणि प्रत्यक्ष वागणे भलतेच, यालाच हीन, कमी दर्जाचा विवेक म्हणतात; असे केल्याने लोक हसू लागतात.

विषयत्यागेंविण तों कांहीं । परलोक तो प्राप्त नाहीं । ऐसें बोलणें ठाईं ठाईं । बरें पाहा ॥ ४ ॥

विषयत्यागाशिवाय परलोक-प्राप्ती होतच नाही, असे बोलणे जागोजागी ऐकू येते; पण त्याचा नीट विचार करून पाहा.

प्रपंची खाती जेविती । परमार्थी काये उपवास करिती । उभयता सारिखे दिसती । विषयाविषईं ॥ ५ ॥

संसारी माणसे खातात-पितात, आणि परमार्थी माणसे तरी काय उपाशी राहतात का? विषयांच्या बाबतीत दोघेही सारखेच दिसतात.

देह चालतां विषय त्यागी । ऐसा कोण आहे जगीं । याचा निर्वाह मजलागीं । देवें निरोपावा ॥ ६ ॥

देह टिकवायचा आणि तरीही विषयांचा संपूर्ण त्याग करायचा, असा कोण आहे या जगात? याचा खुलासा मला देवानेच, गुरूने सांगावा.

विषय अवघा त्यागावा । तरीच परमार्थ करावा । ऐसें पाहातां गोवा । दिसतो किं ॥ ७ ॥

सगळेच विषय टाकून द्यावेत, तरच परमार्थ साधतो, असे मानले तर यात एक पेच, गुंता दिसून येतो ना?

ऐसा श्रोता अनुवादला । वक्ता उत्तर देता जाला । सावध होऊन मन घाला । येतद्विषईं ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्याने शंका विचारली, आणि वक्त्याने त्याला उत्तर द्यायला सुरुवात केली; याविषयी सावध होऊन मन लावून ऐका.

वैरग्यें करावा त्याग । तरीच परमार्थयोग । प्रपंचत्यागें सर्व सांग । परमार्थ घडे ॥ ९ ॥

वैराग्यबुद्धीने विषयांचा त्याग केला, तरच खरा परमार्थयोग साधतो; प्रपंचाच्या आसक्तीचा असा संपूर्ण त्याग केला की परमार्थ सर्वार्थाने सिद्ध होतो.

मागें ज्ञानी होऊन गेले । तेंहिं बहुत कष्ट केले । तरी मग विख्यात जाले । भूमंडळीं ॥ १० ॥

पूर्वी जे ज्ञानी होऊन गेले, त्यांनीही खूप कष्ट, तपश्चर्या केली, तेव्हाच ते या भूमंडळावर विख्यात झाले.

येर मत्सर करितांच गेलीं । अन्न अन्न म्हणतां मेलीं । कित्येक भ्रष्टलीं । पोटासाठीं ॥ ११ ॥

बाकीची, कष्ट न करणारी माणसे नुसता मत्सरच करत राहिली आणि 'अन्न अन्न' करत भुकेने मरून गेली; कित्येकजण तर पोटासाठी भ्रष्ट झाले.

वैराग्य मुळींहून नाहीं । ज्ञान प्रत्ययाचें नाहीं । सुचि आचार तोहि नाहीं । भजन कैंचें ॥ १२ ॥

अशा लोकांना मुळातच वैराग्य नसते, प्रत्यक्ष अनुभवाचे ज्ञानही नसते, शुद्ध आचारही नसतो — मग भजन तरी कुठून असणार?

ऐसे प्रकारीचे जन । आपणास म्हणती सज्जन । पाहों जातां अनुमान । अवघाच दिसे ॥ १३ ॥

असे लोकही स्वतःला सज्जन म्हणवून घेतात; पण नीट पाहू गेले तर त्यांच्यातले सगळे सज्जनपण केवळ भासच, तर्कच असल्याचे दिसून येते.

जयास नाहीं अनुताप । हेंचि येक पूर्वपाप । क्षणक्ष्णा विक्षेप । पराधीकपणें ॥ १४ ॥

ज्याला आपल्या चुकांबद्दल पश्चातापच वाटत नाही, हेच त्याचे एक मोठे पूर्वपाप समजावे; असा माणूस परावलंबित्वामुळे क्षणोक्षणी अस्वस्थ, विचलित होत राहतो.

मज नाहीं तुज साजेना । हें तों अवघें ठाउकें आहे जना । खात्यास नखातें देखों सकेना । ऐसें आहे ॥ १५ ॥

'मला मिळत नाही, तर तुलाही शोभू नये' अशी मत्सरी वृत्ती लोकांत सर्रास आढळते; ज्याच्याजवळ नाही, त्याला दुसऱ्याचे खाणे-पिणे पाहवतही नाही.

भाग्यपुरुष थोर थोर । त्यास निंदिती डीवाळखोर । सावास देखतां चोर । चर्फडी जैसा ॥ १६ ॥

मोठमोठ्या भाग्यवान पुरुषांची दिवाळखोर, कफल्लक माणसे निंदा करतात; जसा सावकाराला पाहून चोर चरफडतो, तसाच हा प्रकार.

वैराग्यपरतें नाहीं भग्य । वैराग्य नाहीं तें अभाग्य । वैराग्य नस्तां योग्य । परमार्थ नव्हे ॥ १७ ॥

वैराग्यापेक्षा मोठे भाग्य दुसरे नाही; ज्याला वैराग्य नाही, तो अभागीच समजावा; वैराग्य नसेल तर योग्य परमार्थही साधत नाही.

प्रत्ययेज्ञानी वीतरागी । विवेकबळें सकळ त्यागी । तो जाणीजे माहांयोगी । ईश्वरी पुरुष ॥ १८ ॥

जो प्रत्यक्ष अनुभवाने ज्ञानी झालेला, विषयांबद्दल वीतराग असलेला, आणि विवेकाच्या बळावर सर्वस्वाचा त्याग करणारा असतो, त्यालाच खरा महायोगी, ईश्वरी पुरुष समजावे.

अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा । करून घेतली योगदीक्षा । घरोघरीं मागे भिक्षा । माहादेव ॥ १९ ॥

आठही सिद्धींची उपेक्षा करून ज्याने योगदीक्षा घेतली, असा प्रत्यक्ष महादेवही घरोघरी भिक्षा मागतो.

ईश्वराची बराबरी । कैसा करील वेषधारी । म्हणोनियां सगट सरी । होत नाहीं ॥ २० ॥

केवळ वैराग्याचा वेष धारण करणारा माणूस त्या ईश्वराची बरोबरी कशी करू शकेल? म्हणूनच सगळ्यांचीच अशी सरसकट तुलना होऊ शकत नाही.

उदास आणि विवेक । त्यास शोधिती सकळ लोक । जैसें लालची मूर्ख रंक । तें दैन्यवाणें ॥ २१ ॥

खरी उदासीनता आणि विवेक असलेल्या माणसाचा सगळे लोक शोध घेत असतात; पण लोभी, मूर्ख, दरिद्री माणूस मात्र दीन-केविलवाणाच राहतो.

जे विचारापासून चेवले । जे आचारापासून भ्रष्ठले । विवेक करूं विसरले । विषयलोभीं ॥ २२ ॥

जे विचारापासूनच दूर सरकले, जे सदाचारापासून भ्रष्ट झाले, आणि विषयलोभात अडकून विवेक करायचाच विसरले, असे लोक दयनीय होतात.

भजन तरी आवडेना । पुरश्चर्ण कदापि घडेना । भल्यांस त्यांस पडेना । येतन्निमित्य ॥ २३ ॥

अशा माणसांना भजनही आवडत नाही, कधी पुरश्चरणही घडत नाही; चांगल्या माणसांना याविषयी त्यांच्याशी काही देणेघेणे उरत नाही.

वैराग्यें करून भ्रष्टेना । ज्ञान भजन सांडिना । वित्पन्न आणि वाद घेना । ऐसा थोडा ॥ २४ ॥

वैराग्य धारण करूनही जो भ्रष्ट होत नाही, ज्ञान आणि भजन सोडत नाही, विद्वान असूनही वादविवाद करत नाही — असा माणूस विरळाच असतो.

कष्ट करितां सेत पिके । उंच वस्त तत्काळ विके । जाणत्या लोकांच्या कौतुकें । उड्या पडती ॥ २५ ॥

कष्ट केले की शेत पिकते, चांगला माल लगेच विकला जातो; अशा जाणत्या, गुणी लोकांचे कौतुक करायला लोक धावत येतात.

येर ते अवघेचि मंदले । दुराशेनें खोटे जाले । कानकोंडें ज्ञान केलें । भ्रष्टाकारें ॥ २६ ॥

बाकीचे मात्र सगळे मंदावलेले, दुराशेने खोटे बनलेले असतात; भ्रष्ट आचरणाने त्यांनी आपल्या ज्ञानालाही लाजिरवाणे, कमीपणाचे करून टाकलेले असते.

सबळ विषय त्यागणें । शुद्ध कार्याकारण घेणें । विषयत्यागाचीं लक्षणें । वोळखा ऐसीं ॥ २७ ॥

प्रबळ, आसक्तीचे विषय पूर्णपणे टाकून द्यावेत, आणि जे शुद्ध कार्यकारणासाठी आवश्यक तेवढेच घ्यावे; विषयत्यागाची खरी लक्षणे अशीच ओळखावी.

सकळ कांहीं कर्ता देव । नाहीं प्रकृतीचा ठाव । विवेकाचा अभिप्राव । विवेकी जाणती ॥ २८ ॥

सर्वांचा खरा कर्ता देवच आहे, प्रकृतीला, मायेला स्वतःचे असे काही अस्तित्वच नाही; विवेकाचा हा खरा अभिप्राय फक्त विवेकी लोकांनाच कळतो.

शूरत्वविषईं खडतर । त्यास मानिती लाहानथोर । कामगार आणि आंगचोर । येक कैसा ॥ २९ ॥

शौर्याच्या बाबतीत जो कठोर, कणखर असतो, त्याला लहानथोर सगळेच मान देतात; कष्ट करणारा कामगार आणि अंगचोरी करणारा आळशी हे दोघे सारखे कसे असतील?

त्यागात्याग तार्किक जाणे । बोलाऐसें चालों जाणे । पिंडब्रह्मांड सकळ जाणे । येथायोग्य ॥ ३० ॥

काय त्यागावे आणि काय त्यागू नये, हे नेमके जाणणारा, बोलण्याप्रमाणे वागणारा, आणि पिंड-ब्रह्मांडाचे सगळे स्वरूप यथायोग्य जाणणारा असा माणूस खरोखर विवेकी असतो.

ऐसा जो सर्वजाणता । उत्तमलक्षणी पुरुता । तयाचेनि सार्थकता । सहजचि होये ॥ ३१ ॥

असा जो सर्वज्ञ, उत्तम गुणांनी परिपूर्ण असतो, त्याच्यामुळेच, त्याच्या सहवासाने आपल्या जन्माचे सार्थक आपोआपच होऊन जाते.