ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । शाश्वत सार अमळ विमळ । अवकाश घन पोकळ । गगनाऐसें ॥ १ ॥

ब्रह्म हे निर्मळ, निश्चळ, शाश्वत, सारभूत, निर्दोष आणि निष्कलंक आहे; ते आकाशासारखे घनदाट आणि तरीही पोकळ, अवकाशरूप आहे.

तयास करणें ना धरणें । तयास जन्म ना मरणें । तेथें जाणणें ना नेणणें । सुन्यातीत ॥ २ ॥

त्याला काही करणे किंवा धारण करणे नाही, त्याला जन्मही नाही आणि मरणही नाही; तिथे जाणणे किंवा न जाणणे असेही काही नाही — ते शून्याच्याही पलीकडचे आहे.

तें रचेना ना खचेना । तें होयेना ना जायेना । मायातीत निरंजना पारचि नाहीं ॥ ३ ॥

ते निर्माणही होत नाही आणि नाशही पावत नाही, ते उत्पन्नही होत नाही आणि नाहीसेही होत नाही; मायेच्या पलीकडे असलेल्या त्या निरंजनाला अंतच नाही.

पुढें संकल्प उठिला । षडगुणेश्वर बोलिजे त्याला । अर्धरारीनटेश्वराला । बोलिजेतें ॥ ४ ॥

त्यानंतर त्या निर्गुणात संकल्प उठला, त्यालाच षड्‌गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर म्हणतात; त्यालाच अर्धनारीनटेश्वर असेही संबोधले जाते.

सर्वेश्वर सर्वज्ञ । साक्षी द्रष्टा ज्ञानघन । परेश परमात्मा जगजीवन । मूळपुरुष ॥ ५ ॥

तोच सर्वांचा ईश्वर, सर्वज्ञ, साक्षी, द्रष्टा, ज्ञानाने घनदाट असा, परेश, परमात्मा, जगाचा जीव, आणि मूळपुरुष होय.

ते मूळमाया बहुगुणी । अधोमुखें गुणक्षोभिणी । गुणत्रये तिजपासूनि । निर्माण जाले ॥ ६ ॥

त्याच्याजवळची मूळमाया अनेक गुणांनी युक्त, अधोमुख होऊन गुणांना क्षुब्ध करणारी अशी आहे; तिच्यापासूनच सत्त्व-रज-तम हे तीन गुण निर्माण झाले.

पुढें विष्णु जाला निर्माण । जाणतीकळा सत्वगुण । जो करिताहे पाळण । त्रैलोक्याचें ॥ ७ ॥

पुढे सत्त्वगुणाच्या, ज्ञानसंपन्न कळेतून विष्णू निर्माण झाला, जो त्रैलोक्याचे पालन करतो.

पुढें जाणीवनेणीवमिश्रित । ब्रह्मा जाणावा नेमस्त । त्याच्या गुणें उत्पत्ति होत । भुवनत्रैं ॥ ८ ॥

नंतर जाणीव आणि नेणीव यांच्या मिश्रणातून निश्चितपणे ब्रह्मदेव निर्माण झाला असे जाणावे; त्याच्या रजोगुणाने तिन्ही भुवनांची उत्पत्ती होते.

पुढें रुद्र तमोगुण । सकळ संव्हाराचें कारण । सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ ९ ॥

पुढे तमोगुणापासून रुद्र निर्माण झाला, जो सर्व संहाराचे कारण आहे; अशा प्रकारे सर्व कर्तेपण याच त्रिमूर्तीत सामावलेले आहे.

तेथून पुढें पंचभूतें । पावलीं पष्ट दशेतें । अष्टधा प्रकृतीचें स्वरूप तें । मुळींच आहे ॥ १० ॥

त्यानंतर पंचमहाभूते स्पष्ट, प्रकट स्वरूपाला आली; अष्टधा प्रकृतीचे हे स्वरूप मुळातच अस्तित्वात असते.

निश्चळीं जालें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । पंचभूतें आणि त्रिगुण । सूक्ष्म अष्टधा ॥ ११ ॥

निश्चळामध्ये जे चलन, हालचाल उत्पन्न झाली तेच वायूचे लक्षण होय; पंचमहाभूते आणि तीन गुण मिळून सूक्ष्म अष्टधा प्रकृती बनते.

आकाश म्हणिजे अंतरात्मा । प्रत्ययें पाहवा महिमा । त्या आकाशापासून जन्मा । वायो आला ॥ १२ ॥

आकाश म्हणजेच अंतरात्मा असे जाणावे, याचा महिमा प्रत्यक्ष अनुभवाने पाहावा; त्या आकाशापासूनच वायूचा जन्म झाला.

तया वायोच्या दोनी झुळुका । उष्ण सीतळ ऐका । सीतळापासून तारा मयंका । जन्म जाला ॥ १३ ॥

त्या वायूच्या उष्ण आणि शीतल अशा दोन झुळका आहेत, हे ऐका; त्यातील शीतल झुळकीपासून तारे आणि चंद्र यांचा जन्म झाला.

उष्णापासून रवि वन्ही । विद्युल्यता आदिकरूनि । सीतळ उष्ण मिळोनि । तेज जाणावें ॥ १४ ॥

उष्ण झुळकीपासून सूर्य, अग्नी, वीज इत्यादी निर्माण झाले; शीतल आणि उष्ण या दोन्ही मिळून तेजतत्त्व बनते असे जाणावे.

तया तेजापासून जालें आप । आप आळोन पृथ्वीचें रूप । पुढें औषधी अमूप । निर्माण जाल्यां ॥ १५ ॥

त्या तेजापासून आप, जल तत्त्व निर्माण झाले, आणि जल घनरूप होऊन पृथ्वीचे रूप धारण केले; त्यानंतर असंख्य औषधी, वनस्पती निर्माण झाल्या.

औषधीपासून नाना रस । नाना बीज अन्नरस । चौयासि लक्ष योनीच वास । भूमंडळीं ॥ १६ ॥

वनस्पतींपासून नाना रस, नाना बीजे आणि अन्नरस निर्माण झाले; आणि पृथ्वीवर चौऱ्यांशी लक्ष योनींचा वास सुरू झाला.

ऐसी जाली सृष्टीरचना । विचार आणिला पाहिजे मना । प्रत्ययेंविण अनुमाना । पात्र होईजे ॥ १७ ॥

अशा रीतीने ही सृष्टीरचना झाली; याचा मनाने नीट विचार करावा; कारण प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ अनुमानावरच अवलंबून राहावे लागते.

ऐसा जाला आकार । येणेंचि न्यायें संव्हार । सारासारविचार । यास बोलिजे ॥ १८ ॥

अशा प्रकारे हा आकार, ही सृष्टी निर्माण झाली, आणि त्याच न्यायाने तिचा संहारही होतो; यालाच सारासार विचार म्हणतात.

जें जें जेथून निर्माण जालें । तें तें तेथेंचि निमालें । येणेंचि न्यायें संव्हारलें । माहाप्रळईं ॥ १९ ॥

जे जे ज्या ज्या तत्त्वापासून निर्माण झाले, ते ते त्याच तत्त्वातच विरून जाते; याच न्यायाने महाप्रलयात सर्व काही संहारले जाते.

आद्य मध्य अवसान । जें शाश्वत निरंजन । तेथें लावावें अनुसंधान । जाणते पुरुषीं ॥ २० ॥

सुरुवात, मध्य आणि शेवट यांच्या पलीकडे जे शाश्वत, निरंजन तत्त्व आहे, तिथेच जाणत्या पुरुषांनी आपले अनुसंधान, चित्त लावावे.

होत जाते नाना रचना । परी ते कांहींच तगेना । सारासार विचारणा । याकारणें ॥ २१ ॥

नाना रचना घडत राहतात, पण त्यातील एकही टिकून राहत नाही; म्हणूनच सारासार विचार करणे आवश्यक आहे.

द्रष्टा साक्षी अंतरात्मा । सर्वत्र बोलती महिमा । परी हे सर्वसाक्षिणी अवस्ता मां । प्रत्ययें पाहवी ॥ २२ ॥

द्रष्टा, साक्षी, अंतरात्मा असा त्याचा महिमा सर्वत्र सांगितला जातो; पण ही सर्वसाक्षी अवस्था मात्र स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवानेच पाहावी लागते.

मुळापासून सेवटवरी । अवघी मायेची भरोवरी । नाना विद्या कळाकुंसरी । तयेमधें ॥ २३ ॥

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत हा सगळा मायेचाच पसारा, विस्तार आहे; नाना विद्या आणि कलाकौशल्ये त्याच मायेतच सामावलेली आहेत.

जो उपाधीचा सेवट पावेल । त्यास भ्रम ऐसें वाटेल । जो उपाधीमध्यें आडकेल । त्यास काढिता कवण ॥ २४ ॥

जो या उपाधींच्या, मायेच्या पार जाऊन शेवटाला पोहोचेल, त्यालाच हे सगळे भ्रमासारखे वाटेल; पण जो उपाधींतच अडकून राहील, त्याला त्यातून बाहेर कोण काढणार?

विवेक प्रत्ययाचीं कामें । कैसीं घडतील अनुमानभ्रमें । सारासारविचाराचेन संभ्रमें । पाविजे ब्रह्म ॥ २५ ॥

विवेक आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांची कामे केवळ तर्काच्या भ्रमाने कशी साधणार? सारासार विचाराच्या साक्षात्काराने, अनुभवानेच ब्रह्म प्राप्त होते.

ब्रह्मांडींचे माहाकारण । ते मुळमाया जाण । अपूर्णास म्हणती ब्रह्म पूर्ण । विवेकहीन ॥ २६ ॥

ब्रह्मांडाचे महाकारण म्हणजे ती मूळमायाच आहे, हे जाणावे; अविवेकी लोक मात्र त्या अपूर्ण मायेलाच पूर्ण ब्रह्म समजतात.

सृष्टीमधें बहुजन । येक भोगिती नृपासन । येक विष्ठा टाकिती जाण । प्रत्येक्ष आतां ॥ २७ ॥

या सृष्टीत पुष्कळ माणसे आहेत; त्यांतले काही राजसिंहासनावर बसून राज्यभोग भोगतात, तर काही अगदी हलक्या कामांत गुंतलेले असतात — हे प्रत्यक्ष दिसतच आहे.

ऐसे उदंड लोक असती । आपणास थोर म्हणती । परी ते विवेकी जाणती । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥

असे असंख्य लोक आहेत, जे स्वतःला मोठे, श्रेष्ठ समजतात; पण खरे विवेकी लोक मात्र त्या मोठेपणाचे खरे स्वरूप जाणून असतात.

ऐसा आहे समाचार । कारण पाहिजे विचार । बहुतांच्या बोलें हा संसर । नासूं नये ॥ २९ ॥

अशी ही खरी वस्तुस्थिती आहे; म्हणून त्याबाबत स्वतः विचार करणे आवश्यक आहे; नुसत्या बहुतांच्या बोलण्यावर विसंबून आपला हा संसार, हे जीवन नासवू नये.

पुस्तकज्ञानें निश्चये धरणें । तरी गुरु कासया करणें । याकारणें विवरणें । आपुल्या प्रत्ययें ॥ ३० ॥

नुसत्या पुस्तकी ज्ञानावरूनच जर निश्चय बांधायचा असेल, तर मग गुरु कशाला करायचा? म्हणूनच स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवानेच याचा विचार, विवरण करावे.

जो बहुतांच्या बोलें लागला । तो नेमस्त जाणावा बुडाला । येक साहेब नस्तां कोणाला । मुश्यारा मगावा ॥ ३१ ॥

जो नुसत्या बहुतांच्या बोलण्यावर विसंबतो, तो निश्चितपणे बुडालाच समजावा; एकच खरा साहेब, सद्गुरू नसेल तर मग मोबदला, मार्गदर्शन कोणाकडे मागावे?