पृथ्वीमधें बहुत लोक । तेंहि पाहावा विवेक । इहलोक आणि परलोक । बरा पाहावा॥ १ ॥

पृथ्वीवर पुष्कळ लोक आहेत; त्यांच्यातही विवेक पाहावा — इहलोक (हे जग) आणि परलोक (पुढचे जग) दोन्ही नीट समजून घ्यावेत.

इहलोक साधायाकारणें । जाणत्याची संगती धरणें । परलोक साधायाकारणें । सद्गुसरु पाहिजे ॥ २ ॥

इहलोक साधण्यासाठी जाणत्या, शहाण्या माणसांची संगत धरावी; आणि परलोक साधण्यासाठी सद्गुरूच हवा.

सद्गु रुसी पाय पुसावें । हेंहि कळेना स्वभावें । अनन्यभावें येकभावें । दोनी गोष्टी पुसाव्या ॥ ३ ॥

सद्गुरूंना शरण जाऊन प्रश्न विचारावेत, हेही स्वाभाविकपणे लोकांना कळत नाही; अनन्यभावाने, एकाग्र चित्ताने त्यांना दोन गोष्टी विचाराव्यात.

दोनी गोष्टी त्या कोण । देव कोण आपण कोण । या गोष्टींचे विवरण । केलेंचि करावें ॥ ४ ॥

त्या दोन गोष्टी कोणत्या? देव कोण आणि आपण कोण, याचाच सतत विचार, विवरण करत राहावे.

आधीं मुख्य देव तो कोण । मग आपण भक्त तो कोण । पंचीकर्ण माहावाक्यविवरण । केलेंचि करावें ॥ ५ ॥

आधी मुख्य देव कोण, आणि मग भक्त म्हणून आपण कोण, हे समजून घ्यावे; पंचीकरण आणि महावाक्यांचा विचार सतत करत राहावा.

सकळ केलियाचें फळ । शाश्वत वोळखावें निश्चळ । आपण कोण का केवळ । शोध घ्यावा ॥ ६ ॥

जे शाश्वत, निश्चळ आहे तेच सर्व कर्माचे खरे फळ म्हणून ओळखावे; आणि आपण केवळ कोण आहोत, याचा शोध घ्यावा.

सारासार विचार घेतां । पदास नाहीं शाश्वतता । आधी कारण भगवंता । वोळखिलें पाहिजे ॥ ७ ॥

सारासार विचार केला तर कळते की या जगातल्या कुठल्याच पदाला, स्थानाला शाश्वतता नाही; म्हणून आधी सर्वांचे मूळ कारण असलेल्या भगवंताला ओळखावे.

निश्चळ चंचळ आणि जड । अवघा मायेचा पवाड । यामधें वस्तु जाड । जाणार नाहीं ॥ ८ ॥

निश्चळ आत्मा, चंचळ मन आणि जड देह हा सगळा मायेचा पसारा आहे; यामध्ये खरी, शाश्वत वस्तू कधीच सापडणार नाही.

तें परब्रह्म धुंडावें । विवेकें त्रैलोक्य हिंडावें । माईक विचार खंडावें । परीक्षवंतीं ॥ ९ ॥

ते परब्रह्म शोधून काढावे; त्यासाठी विवेकाने जणू तिन्ही लोक धुंडाळावेत आणि पारखी दृष्टीने मायेच्या, भासमान गोष्टींचा विचार खोडून काढावा.

खोटें सांडून खरें घ्यावें । परीक्षवंतीं परीक्षावें । मायेचें अवघेचि जाणावें । रूप माईक ॥ १० ॥

खोटे टाकून खरे स्वीकारावे; पारखी दृष्टीने सगळ्याची पारख करावी; मायेचे सगळे रूपच भासमान, खोटे आहे हे जाणावे.

पंचभूतिक हे माया । माईक जाये विलया । पिंडब्रह्मांड अष्टकाया । नसिवंत ॥ ११ ॥

पंचमहाभूतांची बनलेली ही माया अखेर भासमानच असल्याने नाश पावते; पिंड (शरीर) आणि ब्रह्मांड बनवणारी अष्टधा प्रकृतीही नाशवंतच आहे.

दिसेल तितुकें नासेल । उपजेल तितुकें मरेल । रचेल तितुकें खचेल । रूप मायेचें ॥ १२ ॥

जे जे दिसते ते ते नाश पावणार, जे जे जन्मते ते ते मरणार, जे जे रचले जाते ते ते कोसळणार — हेच मायेचे खरे स्वरूप आहे.

वाढेल तितुकें मोडेल । येईल तितुलें जाईल । भूतांस भूत खाईल । कल्पांतकाळीं ॥ १३ ॥

जे जे वाढते ते ते मोडणार, जे जे येते ते ते जाणार; प्रलयकाळी भूताला भूतच गिळून टाकणार.

देहधारक तितुके नासती । हे तों रोकडी प्रचिती । मनुष्येंविण उत्पत्ति । रेत कैंचें ॥ १४ ॥

देह धारण करणारे सगळे नाश पावतात, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे; माणसाशिवाय वीर्य तरी कुठून येणार?

अन्न नस्तां रेत कैंचें । वोषधी नस्तां अन्न कैंचें । वोषधीस जिणें कैंचें । पृथ्वी नस्तां ॥ १५ ॥

अन्नाशिवाय वीर्य कुठून येणार, वनस्पतीशिवाय अन्न कुठून येणार, आणि पृथ्वीशिवाय वनस्पतींना जगणे तरी कसे शक्य आहे?

आप नस्तां पृथ्वी नाहीं । तेज नस्तां आप नाहीं । वायो नस्तां तेज नाहीं । ऐसें जाणावें ॥ १६ ॥

पाण्याशिवाय पृथ्वी नाही, तेजाशिवाय पाणी नाही, वायूशिवाय तेज नाही — असे परस्परावलंबनाचे कारण-कार्य जाणावे.

अंतरात्मा नस्तां वायो कैंचा । विकार नस्तां अंतरात्मा कैंचा । निर्विकारीं विकार कैंचा । बरें पाहा ॥ १७ ॥

अंतरात्म्याशिवाय वायू तरी कुठून येणार? आणि विकार, चलनवलन नसेल तर अंतरात्मा तरी कुठून उद्भवणार? आणि जे मुळात निर्विकार आहे, तेथे विकार तरी कसा असणार, हे नीट पाहा.

पृथ्वी नाहीं आप नाहीं । तेज नाहीं वायो नाहीं । अंतरात्मा विकार नाहीं । निर्विकारीं ॥ १८ ॥

या मूळ निर्विकार तत्त्वात पृथ्वी नाही, पाणी नाही, तेज नाही, वायू नाही; अंतरात्मा किंवा कोणताही विकारही त्या निर्विकारात नाही.

निर्विकार जें निर्गुण । तेचि शाश्वताची खूण । अष्टधा प्रकृति संपूर्ण । नासिवंत ॥ १९ ॥

जे निर्विकार आणि निर्गुण आहे तेच शाश्वताचे खरे लक्षण; संपूर्ण अष्टधा प्रकृती मात्र नाशवंतच आहे.

नासिवंत समजोन पाहिलें । तों तें अस्तांचि नस्तें जालें । सारासारें कळों आलें । समाधान ॥ २० ॥

हे सगळे नाशवंत आहे असे समजून पाहिले, की ते असतानाही जणू नसल्यासारखेच भासू लागते; अशा सारासार विचाराने खरे समाधान कळून येते.

विवेकें पाहिला विचार । मनास आलें सारासार । येणेंकरितां विचार । सदृढ जाला ॥ २१ ॥

विवेकाने असा विचार केला, आणि मनाला सारासार समजले; यामुळे हा विचार अधिकच दृढ झाला.

शाश्वत देव तो निर्गुण । ऐसीं अंतरीं बाणली खूण । देव कळला मी कोण । कळलें पाहिजे ॥ २२ ॥

शाश्वत देव तो निर्गुणच आहे, अशी खूण अंतःकरणात ठसली; आता देव कळला, तसेच मी कोण आहे हेही कळले पाहिजे.

मी कोण पाहिजे कळलें । देहतत्व तितुकें शोधिलें । मनोवृत्तीचा ठाईं आलें । मीतूंपण ॥ २३ ॥

मी कोण, हे कळले पाहिजे म्हणून देहाचे सगळे तत्त्व शोधून पाहिले; तेव्हा कळले की मी-तूपणा हा केवळ मनोवृत्तीतच उद्भवतो.

सकळ देहाचा शोध घेतां । मीपण दिसेना पाहातां । मीतूंपण हें तत्वता । तत्वीं मावळलें ॥ २४ ॥

देहाचा संपूर्ण शोध घेतला असता कुठेही खरे मीपण सापडत नाही; तत्त्वतः पाहता हे मी-तूपण त्या मूळ तत्त्वातच विरून जाते.

दृश्य पदार्थचि वोसरे । तत्वें तत्व तेव्हां सरे । मीतूंपण हें कैंचें उरे । तत्वता वस्तु ॥ २५ ॥

जेव्हा दृश्य पदार्थच मावळून जातो आणि प्रत्येक तत्त्व आपापल्या मूळ तत्त्वात विरते, तेव्हा हे मी-तूपण खरोखर कुठे उरणार? तत्त्वतः फक्त एकच वस्तू, ब्रह्म, उरते.

पंचीकर्ण तत्वविवर्ण । माहावाक्यें वस्तु आपण । निसंगपणें निवेदन । केले पाहिजे ॥ २६ ॥

पंचीकरणाने तत्त्वांचा असा विचार करत, महावाक्यांच्या साहाय्याने आपणच ती ब्रह्म-वस्तू आहोत, याचे निःसंग वृत्तीने निवेदन, प्रतिपादन करत राहावे.

देवाभक्तांचे मूळ । शोधून पाहातां सकळ । उपाधिवेगला केवळ । निरोपाधी आत्मा ॥ २७ ॥

देव आणि भक्त या दोघांचेही मूळ शोधून पाहिले, तर उपाधिरहित, कोणत्याही उपाधीपासून वेगळा असा शुद्ध आत्माच शेवटी उरतो.

मीपण तें बुडालें । विवेकें वेगळेपण गेलें । निवृत्तिपदास प्राप्त जालें । उन्मनीपद ॥ २८ ॥

असे मीपण बुडून गेले, विवेकामुळे वेगळेपणाची जाणीव मावळली, आणि निवृत्तिपद असे उन्मनी अवस्था प्राप्त झाली.

विज्ञानीं राहिलें ज्ञान । ध्येये राहिलें ध्यान । सकळ कांहीं कार्याकारण । पाहोन सांडिलें ॥ २९ ॥

ज्ञान हे विज्ञानातच, अनुभवजन्य साक्षात्कारातच सामावले, ध्यान हे ध्येयातच विरले; अशा प्रकारे सर्व कार्यकारणभाव पाहून तोही सोडून दिला.

जन्ममरणाचें चुकलें । पाप अवघेंचि बुडालें । येमयातनेचें जालें । निसंतान ॥ ३० ॥

अशा प्रकारे जन्ममरणाचे फेरे चुकले, सगळे पापच बुडून गेले, आणि यमयातनांचे मूळच खुंटले.

निर्बंद अवघाचि तुटला । विचारें मोक्ष प्राप्त जाला । जन्म सार्थकचि वाटला । सकळ कांहीं ॥ ३१ ॥

सगळी बंधने पूर्णपणे तुटली, विचाराने मोक्ष प्राप्त झाला, आणि हा सगळा जन्मच सार्थक झाल्यासारखा वाटला.

नाना किंत निवारले । धोके अवघेचि तुटले । ज्ञानविवेकें पावन जालें । बहुत लोक ॥ ३२ ॥

नाना शंका, संशय दूर झाले, सगळे धोके संपले; अशा ज्ञान-विवेकाने पुष्कळ लोक पावन झाले.

पतितपावनाचे दास । तेहि पावन करिती जगास । ऐसी हे प्रचित मनास । बहुतांच्या आली ॥ ३३ ॥

पतितांना पावन करणाऱ्या भगवंताचे दास हेही जगाला पावन करतात, असा प्रत्यक्ष अनुभव पुष्कळांच्या मनाला आलेला आहे.