बरें ऐसा प्रसंग जाला । जाला तो होऊन गेला। आतां तरी ब्राह्मणीं आपणाला । शाहाणे करावें ॥ १ ॥

बरे, असा प्रसंग घडून गेला, जे झाले ते होऊन गेले; आता तरी ब्राह्मणांनी स्वतःला शहाणे करून घ्यावे.

देव पुजावा विमळहस्तीं । तेणें भाग्य पाविजे समस्तीं । मूर्ख अभक्त वेस्तीं । दरिद्र भोगिजे ॥ २ ॥

देवाची पूजा शुद्ध हातांनी करावी, त्यामुळे सर्व प्रकारचे भाग्य प्राप्त होते; मूर्ख आणि अभक्त माणसाला मात्र शेवटी दारिद्र्यच भोगावे लागते.

आधीं देवासवोळखावें । मग अनन्यभावें भजावें । अखंड ध्यानचि धरावें । सर्वोत्तमाचें ॥ ३ ॥

प्रथम देवाला नीट ओळखावे, मग अनन्यभावाने त्याचे भजन करावे, आणि सर्वोत्तमाचे अखंड ध्यानच धरावे.

सर्वांमधें जो उत्तम । तया नाव सर्वोत्तम । आत्मानात्मविवेकवर्म । ठाईं पाडावें ॥ ४ ॥

सर्वांमध्ये जो उत्तम आहे, त्यालाच सर्वोत्तम म्हणतात; आत्मा-अनात्मा यांतील विवेकाचे रहस्य नीट जाणून घ्यावे.

जाणजाणों देह रक्षी । आत्मा द्रष्टा अंतरसाक्षी । पदार्थमात्रास परीक्षी । जाणपणें ॥ ५ ॥

जाणतेपणाने देहाचे रक्षण करणारा आत्मा हा द्रष्टा आणि अंतरसाक्षी आहे; तो जाणतेपणानेच प्रत्येक पदार्थाची परीक्षा करतो.

तो सकळ देहामधें वर्ततो। इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । प्रचितीनें प्रत्यये येतो । प्राणीमात्रीं ॥ ६ ॥

तो सर्व देहांमध्ये वावरतो, इंद्रियसमूहाला चेतवतो, आणि प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये अनुभवाने त्याची प्रचीती येते.

प्राणीमात्रीं जगदांतरें । म्हणोनि राखावीं अंतरें । दाता भोक्ता परस्परें । सकळ कांहीं ॥ ७ ॥

प्राणिमात्रांमध्ये जगदांतर्यामी देव वसतो, म्हणून सर्वांची अंतःकरणे जपावीत; देणारा-भोगणारा हे सर्व शेवटी परस्परच आहेत.

देव वर्ततो जगदांतरी । तोचि आपुलें अंतरीं । त्रैलोकींचे प्राणीमात्रीं । बरें पाहा ॥ ८ ॥

देव जगाच्या अंतरंगात वसतो, आणि तोच आपल्याही अंतरंगात वसतो; त्रैलोक्यातील सर्व प्राणिमात्रांमध्ये हे नीट पाहून घ्यावे.

मुळीं पाहाणार तो येकला । सकळां ठाईं विभागला । देहप्रकृतीनें जाला । भिन्न भिन्न ॥ ९ ॥

मुळात पाहणारा (द्रष्टा) एकच आहे, पण तो सर्वत्र विभागल्यासारखा भासतो; देहप्रकृतीमुळेच तो वेगवेगळा भासतो.

भिन्न भासें देहाकारें । प्रस्तुता येकचि अंतरें । बोलणें चालणें निर्धारें । त्यासीच घडे ॥ १० ॥

देहाच्या आकारामुळे तो भिन्न भासतो, पण खरोखर अंतरंगाने तो एकच आहे; बोलणे-चालणे हे सर्व निश्चितपणे त्याच्याचमुळे घडते.

आपुले पारिखे सकळ लोक । पक्षी स्वापद पश्वादिक । किडा मुंगी देहधारक । सकळ प्राणी ॥ ११ ॥

आपले किंवा परके सर्व लोक, पक्षी, हिंस्र पशू, गुरेढोरे, किडा-मुंगी - असे देहधारी सर्व प्राणी एकाच आत्म्याने व्यापलेले आहेत.

खेचर भूचर वनचर । नाना प्रकारें जळचर । चत्वार खाणी विस्तार । किती म्हणोन सांगावा ॥ १२॥

आकाशचर, भूचर, वनचर आणि नाना प्रकारचे जलचर - चार खाणींचा (जन्मप्रकारांचा) हा विस्तार किती म्हणून सांगावा?

समस्त जाणीवेनें वर्तती । रोकडी पाहवी प्रचिती । त्याची आपुली संगती । अखंड आहे ॥ १३॥

हे सर्व जाणिवेने (चैतन्याने) वर्तत असतात, हे प्रत्यक्ष प्रचीतीनेच पाहता येते; त्या चैतन्याची आपली संगत अखंड आहे.

जगदांतरें वोळला धणी । किती येकवटील प्राणी । परी ते वोळायाची करणी । आपणापासीं ॥ १४ ॥

जगदांतर्यामी स्वामी सर्वांवर सारखाच प्रसन्न असतो, त्याला किती प्राण्यांनी जोडता येईल; पण त्याला प्रसन्न करण्याची कृती स्वतःच्याच हाती असते.

हें आपणाकडेंच येतें । राजी राखिजे समस्तें । देहासि बरें करावें तें । आत्मयास पावे ॥ १५ ॥

हे शेवटी आपल्याकडेच येऊन ठेपते - सर्वांना राजी राखावे; देहाचे जे बरे केले जाते, ते शेवटी आत्म्यालाच पोहोचते.

दुर्जन प्राणी त्यांतील देव । त्याचा लाताड स्वभाव । रागास आला जरी राव । तरी तंडों नये कीं ॥ १६ ॥

दुर्जन माणसातही देवच वसलेला असतो, पण त्याचा स्वभाव उद्धट असतो; राजा जरी रागावला तरी त्याच्याशी भांडू नये.

प्रसंगीं सांडीच करणें । पुढें विवेकें विवरणें । विवेक सज्जनचि होणें । सकळ लोकीं ॥ १७ ॥

प्रसंगी वाद टाळून माघार घ्यावी, नंतर विवेकाने विचार करावा; सर्व लोकांशी विवेकानेच सज्जनासारखे वागावे.

आत्मत्वीं दिसतो भेद । हा अवघाचि देहसमंध । येका जीवनें नाना स्वाद । औषधीभेदें ॥ १८ ॥

आत्मतत्त्वात जो भेद दिसतो, तो सर्व केवळ देहामुळेच निर्माण झालेला आहे; जसे एकाच पाण्याला वनस्पतींच्या भेदामुळे नाना चवी येतात.

गरळ आणि अमृत जालें । परी आपपण नाहीं गेलें । साक्षत्वें आत्मयास पाहिलें । पाहिजे तैसें ॥ १९ ॥

तेच पाणी विष आणि अमृत बनले, तरी त्याचे मूळ जलपण नाहीसे झाले नाही; त्याचप्रमाणे आत्म्याला साक्षित्वानेच योग्य प्रकारे पाहिले पाहिजे.

अंतरिनिष्ठ जो पुरुष । तो अंतरनिष्ठेनें विशेष । जगामधें जो जगदीश । तो तयास वोळखे ॥ २० ॥

जो पुरुष अंतर्निष्ठ असतो, तो त्या अंतर्निष्ठेच्या विशेष सामर्थ्याने जगात जो जगदीश आहे त्याला ओळखतो.

नयनेंचि पाहावा नयेन । मनें शोधावें मन । तैसाचि हा भगवान । सकळां घटीं ॥ २१ ॥

डोळ्यांनीच डोळा पाहावा, मनानेच मनाचा शोध घ्यावा, त्याचप्रमाणे हा भगवान सर्व देहांमध्ये आत्मरूपाने पाहावा.

तेणेंविण कार्यभाग आडे । सकळ कांहीं तेणेंचि घडे । प्राणी विवेकें पडावे । तेणेंचि योगें ॥ २२ ॥

त्याच्याशिवाय कोणतेही काम होत नाही, सर्व काही त्याच्याचमुळे घडते; जीवाने विवेकाने त्याच्याच योगाने त्याच्यात विलीन व्हावे.

जागृतीस व्यापार घडतो । समंध तयासीच पडतो । स्वप्नामधें घडे जो तो । येणेंचि न्यायें ॥ २३ ॥

जागृतावस्थेत जो व्यवहार घडतो, तो त्या अवस्थेलाच लागू होतो; स्वप्नातही जे घडते ते याच न्यायाने घडते.

अखंड ध्यानाचें लक्षण । अखंड देवाचें स्मरण । याचें कळतां विवरण । सहजचि घडे ॥ २४ ॥

अखंड ध्यानाचे लक्षण म्हणजे देवाचे अखंड स्मरण; याचे विवेचन नीट कळले की ते सहजच घडू लागते.

सहज सांडून सायास । हाचि कोणीयेक दोष । आत्मा सांडून अनात्म्यास । ध्यानीं धरिती ॥ २५ ॥

जे सहज असलेले सोडून उगीच सायास करतात, तोच एक दोष आहे; ते आत्म्याला सोडून अनात्म्याचेच ध्यान धरत बसतात.

परी तें धरितांहि धरेना । ध्यानीं येती वेक्ति ना । उगेंचि कष्टती मना । कासाविस करूनी ॥ २६ ॥

पण ते अनात्म रूप धरायचा प्रयत्न केला तरी धरता येत नाही, ध्यानात ती व्यक्ती स्पष्ट रूपाने येतच नाही; ते उगीचच मन कासावीस करत कष्टी होतात.

मूर्तिध्यान करिता। सायासें । तेथें येकाचें येकचि दिसे । भासों नये तेंचि भासे । विलक्षण ॥ २७ ॥

मूर्तीचे ध्यान अत्यंत सायासाने केले तरी तेथे प्रत्येकाला वेगवेगळेच दिसते; जे भासू नये तेच विलक्षणपणे भासू लागते.

ध्यान देवाचें करावें । किंवा देवाल्याचें करावें । हेंचि बरें विवरावें । आपले ठाईं ॥ २८ ॥

देवाचेच ध्यान करावे, की देवळाचे (बाह्य मंदिराचे) ध्यान करावे - हेच नीट स्वतःशी विचार करून पाहावे.

देह देउळ आत्मा देव । कोठें धरूं पाहातां भाव । देव वोळखोन जीव । तेथेंचि लावावा ॥ २९ ॥

देह हे देऊळ आहे आणि आत्मा हाच देव आहे - मग भाव कोठे धरावा हे वेगळे सांगावे लागत नाही; देवाला ओळखून जीव त्याच्यातच लावावा.

अंतरनिष्ठा ध्यान ऐसें । दंडकध्यान अनारिसें । प्रत्ययेविण सकळ पिसें । अनुमानध्यान ॥ ३० ॥

अंतर्निष्ठेचे ध्यान असे खरे असते, तर बाह्य नियमांचे ध्यान वेगळेच असते; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केलेले सर्व अनुमानाचे ध्यान म्हणजे केवळ वेड आहे.

अनुमानें अनुमान वाढे । ध्यान धरितां सवेंचि मोडे । उगेचि कष्टती बापुडे । स्थूळध्यानें ॥ ३१ ॥

अनुमानाने अनुमानच वाढत जाते, ध्यान धरले की ते लगेच मोडून जाते; बिचारे स्थूल ध्यान करत उगीचच कष्टी होतात.

देवास देहधारी कल्पिती । तेथें नाना विकल्प उठती । भोगणें त्यागणें विपत्ति । देहयोगें ॥ ३२ ॥

देवाला देहधारी समजले की तेथे नाना शंका-कुशंका उठतात; देहाशी संबंध जोडल्यामुळे भोगणे-त्यागणे-विपत्ती हे सर्व त्याला लागू पडते असे वाटू लागते.

ऐसें मनी आठवतें । विचारितां भलतेंचि होतें । दिसों नये तें दिसतें । नाना स्वप्नीं ॥ ३३ ॥

असे मनात आठवत राहते, पण विचार केला की ते भलतेच ठरते; जसे स्वप्नात न दिसावयाचे ते नाना प्रकारे दिसते.

दिसतें तें सांगतां न ये । बळें भावर्थ धरितां नये । साधक कासाविस होये । अंतर्यामीं ॥ ३४ ॥

जे दिसते ते नीट सांगताही येत नाही, त्याचा भावार्थ बळजबरीने धरताही येत नाही; त्यामुळे साधक अंतर्यामी कासावीस होतो.

सांगोपांग घडे ध्यान । त्यास साक्ष आपुलें मन । मनामध्यें विकल्पदर्शन । होऊंच नये ॥ ३५ ॥

ध्यान जर परिपूर्णपणे घडले, तर त्याला आपले मनच साक्ष असते; अशा वेळी मनात कोणताही विकल्प उद्भवताच कामा नये.

फुटक मन येकवटिलें । तेणें तुटक ध्यान केलें । तेथें कोण सार्थक जालें । पाहाना कां ॥ ३६ ॥

विखुरलेले चंचल मन कसेबसे एकवटले आणि त्यातून तुटक-तुटक ध्यान केले, तर त्यातून काय सार्थक साधले, हे स्वतःच पाहावे.

अखंड ध्यानें न घडे हित । तरी तो जाणावा पतित । हाचि अर्थ सावचित । बरा पाहावा ॥ ३७ ॥

अखंड ध्यानानेही जर हित साधले नाही, तर तो पतितच समजावा; हाच अर्थ सावधपणे नीट समजून घ्यावा.

ध्यान धरितें तें कोण । ध्यानीं आठवतें तें कोण । दोनीमधें अनन्य लक्षण । असिलें पाहिजे ॥ ३८ ॥

ध्यान धरणारा कोण आणि ध्यानात आठवणारा (ध्येय) कोण - या दोघांमध्ये अभेदाचे लक्षण असले पाहिजे.

अनन्य सहजचि आहे । साधक शोधून न पाहे । ज्ञानी तो विवरोन राहे । समाधानें ॥ ३९ ॥

हे अनन्यत्व मुळातच सहज आहे, पण साधक ते शोधून पाहत नाही; ज्ञानी मात्र त्याचा विचार करून समाधानाने राहतो.

ऐसीं हे प्रत्ययाची कामें । प्रत्ययेंविण बाधिजे भ्रमें । लोकदंडकसंभ्रमें । चालती प्राणी ॥ ४० ॥

ही सर्व कामे प्रत्यक्ष अनुभवाचीच आहेत; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय भ्रमानेच बाधा होते; बहुतेक लोक केवळ रूढीच्या गोंधळातच चालत राहतात.

दंडकध्यानाचें लक्षण । धरून बैसलें अवलक्षण । प्रमाण आअणि अप्रमाण । बाजारी नेणती ॥ ४१ ॥

लोक केवळ बाह्य नियमांच्या ध्यानाचे लक्षण धरून बसले आहेत, हे एक अवलक्षणच आहे; सामान्य बाजारी लोकांना प्रमाण काय आणि अप्रमाण काय हे कळतच नाही.

मिथ्या समाचार उठविती । बाउग्याच बोंबा घालिती । मनांस आणितां अंतीं । आवघेंचि मिथ्या ॥ ४२ ॥

ते खोटी बातमी पसरवतात, उगीचच गोंगाट करतात; पण मनात नीट विचार केला की शेवटी ते सर्व खोटेच ठरते.

कोणीयेक ध्यानस्त बैसला । कोणीयेक सिकवी त्याला । मुकुट काढूनि माळ घाला । म्हणिजे बरें ॥ ४३ ॥

कोणी एखादा ध्यानस्थ बसला असता, दुसरा त्याला शिकवतो - "मुकुट काढून टाक आणि माळ घाल, तरच बरे."

मनाचेथें काये दुष्काळ । जे आखुड कल्पिती माळ । सांगते ऐकते केवळ । मूर्ख जाणावे ॥ ४४ ॥

मनात कल्पना करायला काही दुष्काळ आहे का, की लोक अशी क्षुद्र, आखूड कल्पना करत बसतात? असे सांगणारे आणि ऐकणारे दोघेही मूर्खच समजावे.

प्रत्यक्ष कष्ट करावे न लगती । दोरे फुलें गुंफावी न लगती । कल्पनेची माळ थिटी करिती । काये निमित्य ॥ ४५ ॥

प्रत्यक्ष कष्ट करावे लागत नाहीत, दोरे-फुले गुंफावी लागत नाहीत - मग कल्पनेतल्याच माळेला कमी-थिटी का करतात, याचे काय कारण?

बुधीविण प्राणी सकळ । ते ते अवघेचि बाष्कळ । तया मुर्खासीं खळखळ । कोणें करावी ॥ ४६ ॥

बुद्धीशिवाय असलेले सर्व प्राणी हे अगदी फालतू असतात; अशा मूर्खांशी वाद कोणी करावा?

जेणें जैसा परमार्थ केला । तैसाच पृथ्वीवरी दंडक चालिला । साता पांचाचा बळावला । साभिमान ॥ ४७ ॥

ज्याने जसा परमार्थ स्वतःच्या समजुतीने रचला, तसाच तो नियम पृथ्वीवर रूढ झाला; सात-पाच जणांचा अभिमानच त्यात बळावलेला दिसतो.

प्रत्ययेंविण साभिमान । रोगी मारिले झांकून । तेथें अवघाची अनुमान । ज्ञान कैंचें ॥ ४८ ॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय अभिमानच बाळगला, तर त्या अभिमानाने रोग्याला झाकून मारल्यासारखे होते; तेथे सर्वकाही केवळ अनुमानच असते, खरे ज्ञान कोठून असणार?

सर्व साभिमान सांडावा । प्रत्ययें विवेक मांडावा । माया पूर्वपक्ष खंडावा । विवेकबळें ॥ ४९ ॥

सर्व अभिमान सोडून द्यावा, प्रत्यक्ष अनुभवाने विवेक मांडावा, आणि विवेकाच्या बळावर मायेचा पूर्वपक्ष खंडित करावा.