माया दिसे परी नासे । वस्तु न दिसे परी न नासे । माया सत्य वाटे परी मिथ्या असे । निरंतर ॥ १ ॥

माया दिसते, पण ती नाशवंत आहे; खरी वस्तू (ब्रह्म) दिसत नाही, पण तिचा कधी नाश होत नाही; माया सत्य वाटते, पण ती सदोदित मिथ्याच असते.

करंटा पडोनि उताणा । करी नानापरी कल्पना । परी तें कांहींच घडेना । तैसी माया ॥ २ ॥

एखादा दुर्दैवी माणूस उताणा पडून नाना प्रकारच्या कल्पना करत राहतो, पण त्यातले काहीच प्रत्यक्षात घडत नाही - माया अशीच आहे.

द्रव्यदारेचें स्वप्नवैभव । नाना विळासें हावभाव । क्षणीक वाटे परी भाव । तैसी माया ॥ ३ ॥

स्वप्नात धन-दारेचे वैभव दिसते, नाना विलासांचे हावभाव दिसतात; ते क्षणिक असते तरी खरे वाटते - माया अशीच आहे.

गगनीं गंधर्वनगरें । दिसताती नाना प्रकारें । नाना रूपें नाना विकारें । तैसी माया ॥ ४ ॥

आकाशात गंधर्वनगरे नाना प्रकारे, नाना रूपांनी आणि नाना विकारांनी दिसतात - माया अशीच आहे.

लक्षुमी रायेविनोदाची । बोलतां वाटे साची । मिथ्या प्रचित तेथीची । तैसी माया ॥ ५ ॥

राजाच्या करमणुकीसाठी नाटकात दाखवलेली "लक्ष्मी" खरी वाटते, बोलताना ती साचीच वाटते, पण तिचा अनुभव मिथ्याच असतो - माया अशीच आहे.

दसयाचे सुवर्णाचे लाटे । लोक म्हणती परी ते कांटे । परी सर्वत्र राहाटे । तैसी माया ॥ ६ ॥

दुसऱ्याच्या सोन्याच्या लगडींना लोक सोने म्हणतात, पण खरेतर ते निरुपयोगी असू शकतात; तरी हा व्यवहार सर्वत्र चालूच असतो - माया अशीच आहे.

मेल्याचा मोहोछाव करणें । सतीचें वैभव वाढविणें । मसणीं जाउनी रुदन करणें । तैसी माया ॥ ७ ॥

मेलेल्याचा उत्सव साजरा करणे, सती जाणाऱ्या स्त्रीचे वैभव वाढवून दाखवणे, आणि स्मशानात जाऊन रडणे - माया अशीच आहे.

राखेसी म्हणती लक्षुमी । दुसरी भरदोरी लक्षुमी । तिसरी नाममात्र लक्षुमी । तैसी माया ॥ ८ ॥

राखेलीला "लक्ष्मी" म्हणतात, दुसरीला जुगारात मिळालेली म्हणून "लक्ष्मी" म्हणतात, तिसरीला केवळ नावानेच "लक्ष्मी" म्हणतात - माया अशीच आहे.

मुळीं बाळविधवा नारी । तिचें नांव जन्मसावित्री । कुबेर हिंडे घरोघरी । तैसी माया ॥ ९ ॥

मुळात जी लहानपणीच विधवा झालेली स्त्री आहे, तिचे नाव मात्र "जन्मसावित्री" (अखंड सौभाग्यवती) ठेवलेले असते; कुबेर घरोघरी भीक मागत फिरतो - माया अशीच आहे.

दशावतारांतील कृष्णा । उपजे जीर्ण वस्त्रांची तृष्णा । नदी नामें पीयुष्णा । तैसी माया ॥ १० ॥

दशावतारी नाटकातला सोंग घेतलेला कृष्ण जुनी-फाटकी वस्त्रे मिळावी म्हणून तृष्णा धरतो; एखाद्या नदीला "पीयूष्णा" (अमृतासारखी गोड) असे नाव असते - माया अशीच आहे.

बहुरूपांतील रामदेवराव । ग्रामस्तांपुढे दाखवी हावभाव । कां माहांराज म्हणोनि लाघव । तैसी माया ॥ ११ ॥

सोंगाड्या गावकऱ्यांपुढे "रामदेवराव" बनून हावभाव दाखवतो, किंवा "महाराज" म्हणून लबाडीने वागतो - माया अशीच आहे.

देव्हारां असे अन्नपूर्णा । आणी गृहीं अन्नचि मिळेना । नामें सरस्वती सिकेना । शुभावळु ॥ १२ ॥

देव्हाऱ्यात अन्नपूर्णेची मूर्ती असते, पण घरात अन्नच मिळत नाही; नावाने सरस्वती असूनही तिला विद्येचे अक्षरही शिकता येत नाही.

सुण्यास व्याघ्र नाम ठेविलें । पुत्रास इंद्रनामें पाचारिलें । कुरूप परी आळविलें । सुंदरा ऐसें ॥ १३ ॥

कुत्र्याला "व्याघ्र" असे नाव ठेवले जाते, मुलाला "इंद्र" म्हणून हाक मारली जाते; कुरूप असूनही तिला "सुंदरा" म्हणून संबोधले जाते.

मूर्ख नामें सकळकळा । राशभी नामें कोकिळा । नातरी डोळसेचा डोळा । फुटला जैसा ॥ १४ ॥

मूर्खाचे नाव "सकळकळा" (सर्वकलासंपन्न) असते, गाढवीला "कोकिळा" म्हणतात, किंवा डोळस स्त्रीचाच जणू डोळा फुटलेला असावा तसे विसंगत घडते.

मातांगीचें नाम तुळसी । चर्मिकीचें नाम कासी । बोलती अतिशूद्रिणीसी । भागीरथी ऐसें ॥ १५ ॥

मांग जातीच्या स्त्रीचे नाव "तुळसी" असते, चांभारणीचे नाव "काशी" असते, आणि अगदी अतिशूद्र स्त्रीलाही "भागीरथी" (गंगा) असे म्हटले जाते.

साउली आणी अंधकार । येक होतां तेथीचा विचार । उगाचि दिसे भासमात्र । तैसी माया ॥ १६ ॥

सावली आणि अंधार हे दोन्ही एकत्र भासले की तेथे उगीचच भ्रामक दृश्य निर्माण होते - माया अशीच आहे.

श्रवण बोटें संधी करतळ । रविरश्में दिसती इंगळ । रम्य आरक्तकल्होळ । तैसी माया ॥ १७ ॥

कान, बोटे, सांधे व तळहात यांमधून सूर्यकिरण जाताना ते जणू निखाऱ्यासारखे लालसर, रम्य दिसतात - माया अशीच आहे.

भगवें वस्त्र देखतां मनाला । वाटे अग्नचि लागला । विवंचितां प्रत्ये आला । तैसी माया ॥ १८ ॥

भगवे वस्त्र दुरून पाहताच मनाला वाटते की जणू आगच लागली आहे; पण नीट विचार करून पाहिल्यावर खरे स्वरूप समजते - माया अशीच आहे.

जळीं चरणकरांगुळें । आखुड लांबें जिरकोळें । विपरीत काणें दिसती जळें । तैसी माया ॥ १९ ॥

पाण्यात पाय किंवा बोटे बुडवली की ती आखूड, लांब, वेडीवाकडी - विपरीत दिसतात - माया अशीच आहे.

भोवंडीनें पृथ्वी कलथली । कामिणीनें पिवळी जाली । सन्यपातस्थां अनुभवली । तैसी माया ॥ २० ॥

चक्कर आल्याने पृथ्वी फिरल्यासारखी वाटते, वासनेने आंधळ्या झालेल्याला सर्व काही पिवळे दिसते, आणि सन्निपात झालेल्या रोग्याला विचित्र भास होतात - माया अशीच आहे.

कोणीयेक पदार्थविकार । उगाचि दिसे भासमात्र । अनन्याचा अन्य प्रकार । तैसी माया ॥ २१ ॥

कोणत्याही पदार्थाचा विकार (बदल) उगाचच भासमात्र दिसतो; जे मुळात अभिन्न (एकच) आहे, तेच वेगळेवेगळे भासते - माया अशीच आहे.