ब्राह्मणाची मुख्य दीक्षा । मागितली पाहिजे भिक्षा । वोंभवति या पक्षा । रक्षिलें पाहिजे ॥ १ ॥

ब्राह्मणाची मुख्य दीक्षा हीच आहे की त्याने भिक्षा मागावी; वेदांत सांगितलेल्या या मार्गाचे रक्षण केले पाहिजे.

भिक्षा मागोन जो जेविला । तो निराहारी बोलिला । प्रतिग्रहावेगळा जाला । भिक्षा मागतां ॥ २ ॥

जो भिक्षा मागून जेवला, त्याला निराहारी म्हटले आहे; कारण भिक्षा मागितल्याने तो प्रतिग्रहाच्या (दानाच्या) दोषापासून मुक्त होतो.

संतासंत जे जन । तेथें कोरान्न मागोन करी भोजन । तेनें केलें अमृतप्राशन । प्रतिदिनीं ॥ ३ ॥

संत असोत वा असंत, अशा सर्व लोकांकडे भाकरतुकडा मागून जो भोजन करतो, तो जणू रोज अमृतच प्राशन करतो.

॥ श्लोक ॥ भिक्षाहारी निराहारी । भिक्षा नैव प्रतिग्रहः । असंतो वापि संतो वा । सोमपानं दिने दिने ॥

(हा एक संस्कृत श्लोक उद्धृत केला आहे, जो मागील ओवीचाच अर्थ अधिक ठळकपणे मांडतो.) भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणारा निराहारीच असतो; भिक्षा घेणे हे दान स्वीकारण्यासारखे नव्हे. भिक्षा घालणारे सज्जन असोत वा दुर्जन, त्यांनी घातलेल्या भिक्षेवर रोज पोट भरणे म्हणजे जणू रोज सोमरसाचेच प्राशन करणे होय.

ऐसा भिक्षेचा महिमा । भिक्षा माने सर्वोत्तमा । ईश्वराचा अगाध महिमा । तोहि भिक्षा मागे ॥ ४॥

भिक्षेचा असा महिमा आहे की तो सर्वोत्तम मानला जातो; प्रत्यक्ष अगाध महिमा असलेला ईश्वरही (अवतारकार्यात) भिक्षा मागतो.

दत्त गोरक्ष आदिकरुनी । सिद्ध भिक्षा मागती जनीं । निस्पृहता भिक्षेपासुनी । प्रगट होये ॥ ५ ॥

दत्तात्रेय, गोरक्षनाथ आदी सिद्धपुरुषही जनांमध्ये भिक्षा मागतात; भिक्षेमुळेच निस्पृहता प्रगट होते.

वार लाऊन बैसला । तरी तो पराधेन जाला । तैसीच नित्यावळीला । स्वतंत्रता कैंची ॥ ६ ॥

जो ठराविक घरी वार लावून भिक्षा मागण्यास बसतो, तो पराधीन होतो; त्याचप्रमाणे रोज ठरलेल्या घरी जाणाऱ्याला स्वातंत्र्य कोठून असणार?

आठां दिवसां धान्य मेळविलें । तरी तें कंटाळवाणें जालें । प्राणी येकायेकीं चेवलें । नित्यनूतनतेपासुनी ॥ ७ ॥

आठ दिवसांचे धान्य एकदम गोळा करून ठेवले तर तेही कंटाळवाणे होते; रोज नवेपणाने भिक्षा मागितल्याने माणूस सदा जागृत राहतो.

नित्य नूतन हिंडावें । उदंड देशाटण करावें । तरीच भिक्षा मागतां बरवें । श्लाघ्यवाणें ॥ ८ ॥

रोज नव्या ठिकाणी फिरावे, भरपूर देशाटन करावे; तरच भिक्षा मागणे शोभिवंत आणि प्रशंसनीय ठरते.

अखंड भिक्षेच अभ्यास । तयास वाटेना परदेश। जिकडे तिकडे स्वदेश । भुवनत्रैं ॥ ९ ॥

ज्याला अखंड भिक्षा मागण्याचा सराव आहे, त्याला परका देश असे वाटतच नाही; त्रैलोक्यात जिकडेतिकडे त्याला स्वदेशच वाटतो.

भिक्षां मागतां किरकों नये । भिक्षा मागतां लाजो नये । भिक्षा मागतां भागों नये । परिभ्रमण करावें ॥ १० ॥

भिक्षा मागताना कुरकुर करू नये, लाजू नये, थकून जाऊ नये - सतत परिभ्रमण करत राहावे.

भिक्षा आणि चमत्कार । च्चाकाटती लहानथोर । कीर्ति वर्णी निरंतर । भगवंताची ॥ ११ ॥

भिक्षा मागत हिंडताना साधुपुरुषाचे चमत्कार पाहून लहानथोर आश्चर्यचकित होतात, आणि तो सतत भगवंताची कीर्ती गातो.

भिक्षा म्हणिजे कामधेनु । सदा फळ नव्हे सामान्यु । भिक्षेस करी जो अमान्यु । तो करंटा जोगी ॥ १२ ॥

भिक्षा म्हणजे जणू कामधेनूच आहे - तिचे फळ काही सामान्य नाही; जो भिक्षा मागण्याला नाकारतो, तो दुर्दैवी योगी होय.

भिक्षेनें वोळखी होती । भिक्षेनें भरम चुकती । सामान्य भिक्षा मान्य करिती । सकळ प्राणी ॥ १३ ॥

भिक्षेमुळे लोकांची ओळख होते, भिक्षेमुळे मनातले भ्रम दूर होतात; अगदी सामान्य भिक्षासुद्धा सर्व प्राणी आनंदाने देतात.

भिक्षा म्हणिजे निर्भये स्थिति । भिक्षेनें प्रगटे महंती । स्वतंत्रता ईश्वरप्राप्ती । भिक्षागुणें ॥ १४ ॥

भिक्षा म्हणजे निर्भय स्थिती आहे; भिक्षेमुळेच संतपण प्रगट होते; भिक्षेच्या गुणानेच स्वातंत्र्य आणि ईश्वरप्राप्ती होते.

भिक्षेस नाहीं आडथळा । भिक्षाहारी तो मोकळा । भिक्षेकरितां सार्थक वेअळा । काळ जातो ॥ १५ ॥

भिक्षा मागण्यात कोणताही अडथळा नाही; भिक्षेवर जगणारा मोकळा असतो; भिक्षा मागत असताना वेळ सार्थकपणे व्यतीत होतो.

भिक्षा म्हणिजे अमरवल्ली । जिकडे तिकडे लगवली । अवकाळीं फळदायेनी जाली । निर्ल्लजासी ॥ १६ ॥

भिक्षा म्हणजे जणू अमर वेलच आहे, जी सर्वत्र पसरलेली आहे; निर्लज्जपणे मागणाऱ्याला ती अवेळीही फळ देते.

पृथ्वीमधें देश नाना । फिरतां उपवासी मरेना । कोणे येके ठाईं जना । जड नव्हे ॥ १७ ॥

पृथ्वीवर अनेक देश आहेत; त्यांत फिरणारा भिक्षेकरी उपाशी मरत नाही; तो कोणालाही, कोणत्याही एका ठिकाणी भार होत नाही.

गोरज्य वाणिज्य कृषी । त्याहून प्रतिष्ठा भिक्षेसी । विसंभों नये झोळीसी । कदाकाळीं ॥ १८ ॥

गोपालन, व्यापार, शेती यांहूनही भिक्षेला अधिक प्रतिष्ठा आहे; आपल्या झोळीचा कधीही विसर पडू देऊ नये.

भिक्षेऐसें नाहीं वैराग्य । वैराग्यापरतें नाहीं भाग्य । वैराग्य नस्तां अभाग्य । येकदेसी ॥ १९ ॥

भिक्षेसारखे दुसरे वैराग्य नाही, आणि वैराग्याहून मोठे भाग्य नाही; वैराग्य नसणे हेच पूर्णपणे दुर्भाग्य होय.

कांहीं भिक्षा आहे म्हणावें । अल्पसंतोषी असावें । बहुत आणितां घ्यावें । मुष्टी येक ॥ २० ॥

जितकी थोडी भिक्षा मिळेल तितक्यावरच समाधानी असावे; कोणी खूप देऊ केले तरी फक्त एक मूठभरच घ्यावे.

सुखरूप भिक्षा मागणें । ऐसी निस्पृहतेचीं लक्षणें । मृद वागविळास करणें । परम सौख्यकारी ॥ २१ ॥

सुखासमाधानाने भिक्षा मागणे ही निस्पृहतेची खूण आहे; मृदू व नम्र वागणूक ठेवणे हे परम सुखकारक असते.

ऐसी भिक्षेची स्थिती । अल्प बोलिलें येथामती । भिक्षा वांचवी विपत्ती । होणार काळीं ॥ २२ ॥

भिक्षेची अशी स्थिती (महती) आहे - जितके सुचले तितके थोडक्यात सांगितले; येणाऱ्या संकटकाळातही भिक्षा माणसाला वाचवते.