पिंडाचें पाहिलें कौतुक । शोधिला आत्मानात्मा विवेक । पिंड अनात्मा आत्मा येक । सकळ कर्ता ॥ १ ॥

पिंडाचे (देहाचे) कौतुक-रहस्य पाहिले, आत्मा-अनात्मा यांचा विवेक शोधला; पिंड म्हणजे अनात्मा आहे, आणि आत्मा एकच आहे जो सर्वांचा कर्ता आहे.

आत्म्यास अनन्यता बोलिली । ते विवेकें प्रत्यया आली । आतां पाहिजे समजली । ब्रह्मांडरचना ॥ २ ॥

आत्म्याचे अनन्यत्व (एकत्व) सांगितले गेले, ते विवेकानेच प्रचीतीस आले; आता ब्रह्मांडाची रचना समजून घेतली पाहिजे.

आत्मानात्माविवेक पिंडी । सारासारविचार ब्रह्मांडी। विवरविवरों हे गोडी । घेतली पाहिजे ॥ ३ ॥

पिंडात आत्मा-अनात्मा विवेक करावा, आणि ब्रह्मांडात सार-असार विचार करावा; वारंवार विवरण करत त्याची गोडी चाखली पाहिजे.

पिंड कार्य ब्रह्मांड कारण । याचें करावें विवरण । हेंचि पुढें निरूपण । बोलिलें असे ॥ ४ ॥

पिंड हे कार्य आहे आणि ब्रह्मांड हे कारण आहे; याचेच विवरण पुढे केले जाईल, हेच आता सांगितले जाणार आहे.

असार म्हणिजे नासिवंत । सार म्हणिजे तें शाश्वत । जयास होईल कल्पांत । तें सार नव्हे ॥ ५ ॥

असार म्हणजे नाशवंत, आणि सार म्हणजे शाश्वत; ज्याला कधीतरी कल्पांती नाश होणार आहे, ते सार (खरे तत्त्व) असूच शकत नाही.

पृथ्वी जळापासून जाली । पुढें ते जळीं मिळाली । जळाची उत्पत्ति वाढली । तेजापासुनी ॥ ६ ॥

पृथ्वी जलापासून उत्पन्न झाली आणि नंतर ती जलातच विलीन होते; आणि जलाची उत्पत्ती तेजापासून झाली.

ते जळ तेजें शोषिलें । महत्तेजें आटोन गेलें । पुढें तेजचि उरलें । सावकाश ॥ ७ ॥

ते जल तेजाने शोषले जाते, महान तेजाने ते आटून जाते; आणि मग हळूहळू केवळ तेजच उरते.

तेज जालें वायोपासुनी । वायो झडपी तयालागुनी । तेज जाउनी दाटणी । वायोचीच जाली ॥ ८ ॥

तेज हे वायूपासून उत्पन्न झाले होते, आणि वायूच त्याला परत गिळून टाकतो; तेज नाहीसे होऊन शेवटी सर्वत्र केवळ वायूचीच दाटी उरते.

वायो गगनापासुनी जाला । मागुतां तेथेंचि विराला । ऐसा हा कल्पांत बोलिला । वेदांतशास्त्रीं ॥ ९ ॥

वायू हा आकाशापासून उत्पन्न झाला होता, आणि पुन्हा तेथेच तो विलीन होतो; असा हा कल्पांत (प्रलयाचा क्रम) वेदान्तशास्त्रात सांगितला आहे.

गुणमाया मूळमाया । परब्रह्मीं पावती लया । तें परब्रह्म विवराया । विवेक पाहिजे ॥ १० ॥

गुणमाया आणि मूळमाया या दोन्हीही अखेर परब्रह्मातच लय पावतात; त्या परब्रह्माचे विवरण करण्यासाठी विवेकाची आवश्यकता आहे.

सर्व उपाधींचा सेवट । तेथें नाहीं दृश्य खटपट । निर्गुण ब्रह्म घनदाट । सकळां ठाईं ॥ ११ ॥

सर्व उपाधींचा शेवट तेथेच होतो, तेथे दृश्याची कोणतीही खटपट उरत नाही; ते निर्गुण ब्रह्म सर्वत्र घनदाट भरून राहिलेले असते.

उदंड कल्पांत जाला । तरी नाश नाहीं तयाला । मायात्यागें शाश्वताला । वोळखावें ॥ १२ ॥

कितीही मोठे प्रलय झाले तरी त्या ब्रह्माचा नाश होत नाही; मायेचा त्याग करूनच त्या शाश्वत तत्त्वाला ओळखावे.

देव अंतरात्मा सगुण । सगुणें पाविजे निर्गुण । निर्गुणज्ञानें विज्ञान । होत असे ॥ १३ ॥

देव हा सगुण अंतरात्मा आहे; सगुणाच्या द्वारेच निर्गुणाची प्राप्ती होते, आणि निर्गुणाच्या ज्ञानानेच विज्ञान (परिपूर्ण ज्ञान) प्राप्त होते.

कल्पनेतीत जें निर्मळ । तेथें नाहीं मायामळ । मिथ्यत्वें दृश्य सकळ । होत जातें ॥ १४ ॥

जे कल्पनेच्या पलीकडचे, निर्मळ आहे, तेथे मायेचा मळ नाही; सर्व दृश्य विश्व हे मिथ्यत्वानेच अस्तित्वात असल्यासारखे भासत राहते.

जें होते आणि सवेंचि जातें । तें तें प्रत्ययास येतें । जेथें होणें जाणें नाहीं तें । विवेकें वोळखावे ॥ १५ ॥

जे निर्माण होते आणि लगेच नाहीसे होते, तेच अनुभवाला येत राहते; पण जेथे उत्पत्ती-नाशच नाही, ते मात्र विवेकानेच ओळखावे लागते.

येक ज्ञान येक अज्ञान । येक जाणावें विपरीत ज्ञान । हे त्रिपुटी होये क्षीण । तेंचि विज्ञान ॥ १६ ॥

एक ज्ञान, एक अज्ञान, आणि एक विपरीत ज्ञान असे मानावे; ही त्रिपुटी जेव्हा नाहीशी होते, तेच खरे विज्ञान होय.

वेदांत सिधांत धादांत । याची पाहावी प्रचित । निर्विकार सदोदित । जेथें तेथें ॥ १७ ॥

वेदान्ताचा जो अंतिम सिद्धांत आहे, त्याची प्रचीती घ्यावी - ते तत्त्व सर्वत्र, सदैव निर्विकार असते.

तें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । पाहोन अनन्य राहावें मुख्य आत्मनिवेदन जाणावें । याचें नांव ॥ १८ ॥

ते ज्ञानदृष्टीनेच पाहावे, आणि पाहून त्याच्याशी अभिन्न होऊन राहावे; याचेच नाव खरे आत्मनिवेदन (आत्मसमर्पण) समजावे.

दृश्यास दिसते दृश्य । मनास भासतो भास । दृश्यभासातीत अविनाश । परब्रह्म तें ॥ १९ ॥

दृश्याला दृश्यच दिसते, मनाला भासच भासतो; पण जे दृश्य आणि भास या दोन्हींच्या पलीकडचे, अविनाशी आहे, तेच परब्रह्म होय.

पाहों जातां दुरीच्या दुरी । परब्रह्म सबाहेअंतरीं । अंतचि नाहीं अनंत सरी । कोणास द्यावी ॥ २० ॥

शोधायला गेले तर परब्रह्म दूरातल्या दूर वाटते, पण ते खरे तर सर्वांच्या आत-बाहेर सर्वत्र आहे; त्याला अंतच नाही, तर त्या अनंताची उपमा कोणाला द्यावी?

चंचळ तें स्थिरावेना । निश्चळ तें कदापी चळेना । आभाळ येतें जातें गगना । चळण नाहीं ॥ २१ ॥

जे चंचल आहे ते कधीच स्थिर होत नाही, आणि जे निश्चल आहे ते कधीच चळत नाही; ढग आकाशात येतात-जातात, पण आकाशाला मात्र कसलीच हालचाल होत नाही.

जें विकारें वाढें मोडे । तेथें शाश्वतता कैंची घडे । कल्पांत होताच विघडे । सकळ कांहीं ॥ २२ ॥

जे विकारामुळे वाढते व मोडते, तेथे शाश्वतता कशी असणार? कल्पांत झाला की सर्व काही नष्ट होऊन जाते.

जे अंतरींच भ्रमलें । मायासंभ्रमें संभ्रमलें । तयास हें कैसें उकले । आव्हाट चक्र ॥ २३ ॥

ज्याचे अंतःकरणच भ्रमित आहे, जो मायेच्या संभ्रमाने संभ्रमित झाला आहे, त्याला हे आडवाटेचे भ्रामक चक्र कसे उलगडणार?

भिडेनें वेव्हार निवडेना । भिडेनें सिधांत कळेना । भिडेनें देव आकळेना । आंतर्यामीं ॥ २४ ॥

लोकलज्जेच्या भिडेमुळे व्यवहार नीट ठरवता येत नाही, भिडेमुळे सिद्धांत उमगत नाही, आणि भिडेमुळे अंतर्यामीचा देवही आकळत नाही.

वैद्याची प्रचित येईना । आणी भीडहि उलंघेना । तरी मग रोगी वांचेना । ऐसें जाणावें ॥ २५ ॥

वैद्याच्या उपचाराचा अनुभव येत नाही, आणि तरीही भीड सोडून दुसरा उपाय शोधला जात नाही, तर मग तो रोगी वाचणार नाही, हे नक्की समजावे.

जेणें राजा वोळखिला । तो राव म्हणेना भलत्याला । जेणें देव वोळखिला । तो देवरूपी ॥ २६ ॥

ज्याने खऱ्या राजाला ओळखले, तो कोणाही वाटेल त्याला राजा म्हणत नाही; त्याचप्रमाणे ज्याने खऱ्या देवाला ओळखले, तो देवरूपच होऊन जातो.

जयास माईकाची भीड । तें काये बोलेल द्वाड । विचार पाहातां उघड । सकळ कांहीं ॥ २७ ॥

ज्याला मायिक (खोट्या) गोष्टींची भीड वाटते, तो अप्रिय सत्य कसे बोलणार? नीट विचार केला तर सर्व काही उघड दिसते.

भीड मायेऐलिकडे । परब्रह्म तें पैलीकडे । पैलीकडे ऐलीकडे । सदोदित ॥ २८ ॥

भीड ही मायेच्या अलीकडची गोष्ट आहे, तर परब्रह्म तिच्या पलीकडे आहे; असे हे पलीकडे-अलीकडे सदैव अस्तित्वात असते.

लटिक्याची भीड धरणें । भ्रमें भलतेंचि करणें । ऐसी नव्हेंतीलक्षणें । विवेकाचीं ॥ २९ ॥

खोट्या गोष्टीची भीड बाळगणे आणि भ्रमाने वाट्टेल ते करणे - ही विवेकाची लक्षणे नव्हेत.

खोटें आवघेंचि सांडावें । खरें प्रत्ययें वोळखावें । मायात्यागें समजावें । परब्रह्म ॥ ३० ॥

जे खोटे आहे ते सर्व सोडून द्यावे, आणि जे खरे आहे ते प्रत्यक्ष अनुभवाने ओळखावे; मायेचा त्याग करूनच परब्रह्म समजून घ्यावे.

तें मायेचें जें लक्षण । तेंचि पुढें निरूपण । सुचितपणें विवरण । केलें पाहिजे ॥ ३१ ॥

मायेचे जे लक्षण आहे, त्याचेच पुढे निरूपण केले जाईल; ते सुचितपणे (सावधपणे) विवरून घेतले पाहिजे.