मागां हरिकथेचें लक्षण । श्रोतीं केला होता प्रस्न । सावध होऊन विचक्षण । परिसोन आतां ॥ १ ॥

यापूर्वी हरिकथेच्या लक्षणाबद्दल श्रोत्यांनी प्रश्न विचारला होता; आता सावधपणे व चतुराईने ते ऐकावे.

हरिकथा कैसी करावी । रंगें कैसी भरावी । जेणें पाविजे पदवी । रघुनाथकृपेची ॥ २ ॥

हरिकथा कशी करावी, तिच्यात भाव कसा भरावा, ज्यायोगे रघुनाथाच्या कृपेची पदवी प्राप्त होईल.

सोनें आणि परिमळे । युक्षदंडा लागती फळें । गौल्य माधुर्य रसाळें । तरी ते अपूर्वता ॥ ३ ॥

सोन्याला जर सुगंध असेल, ऊसाच्या दांड्याला जर फळे लागली, आणि ती गोड-मधुर-रसाळ असतील, तरच ती खरी अपूर्वता म्हणावी.

तैसा हरिदास आणि विरक्त । ज्ञाता आणि प्रेमळ भक्त । वित्पन्न आणि वादरहित । तरी हेहि अपूर्वता ॥ ४ ॥

त्याचप्रमाणे जो हरिदास असूनही विरक्त असेल, ज्ञानी असूनही प्रेमळ भक्त असेल, विद्वान असूनही वादविरहित असेल - हीदेखील एक अपूर्व गोष्ट आहे.

रागज्ञानी ताळज्ञानी । सकळकळा ब्रह्मज्ञानी । निराभिमानें वर्ते जनीं । तरी हेहि अपूर्वता ॥ ५ ॥

जो रागज्ञानी, तालज्ञानी, सर्व कलांत निपुण असूनही ब्रह्मज्ञानी आहे, आणि लोकांत निरभिमानाने वागतो - हीदेखील अपूर्व गोष्ट आहे.

मछर नाहीं जयासी । जो अत्यंत प्रिये सज्जनासी । चतुरांग जाणें मानसीं । अंतरनिष्ठ ॥ ६ ॥

ज्याला मत्सर नाही, जो सज्जनांना अत्यंत प्रिय आहे, आणि मनात चातुर्याची सर्व अंगे जाणणारा तसेच अंतरनिष्ठ असतो.

जयंत्यादिकें नाना पर्वें । तीर्थें क्षेत्रें जें अपूर्वें । जेथें वसिजे देवाधिदेवें । सामर्थ्यरूपें ॥ ७ ॥

जयंती आदी नाना पर्वकाळ, तसेच जी तीर्थे व क्षेत्रे अपूर्व आहेत, जेथे देवाधिदेव आपल्या सामर्थ्यरूपाने वास करतो.

तया तिर्थातें जे न मानिती । शब्दज्ञानें मिथ्या म्हणती । तया पामरां श्रीपती । जोडेल कैंचा ॥ ८ ॥

जे लोक त्या तीर्थक्षेत्रांना मानत नाहीत आणि केवळ शब्दज्ञानाच्या बळावर त्यांना मिथ्या म्हणतात, अशा पामरांना भगवंत कसा भेटेल?

निर्गुण नेलें संदेहानें । सगुण नेलें ब्रह्मज्ञानें । दोहिकडे अभिमानें । वोस केलें ॥ ९ ॥

निर्गुणाला संशयाने गमावले आणि सगुणाला केवळ बौद्धिक ब्रह्मज्ञानाच्या अभिमानाने गमावले - अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी अभिमानाने ओसाड केले.

पुढें असतां सगुणमूर्ती । निर्गुणकथा जे करिती । प्रतिपादून उछेदिती । तेचि पढतमूर्ख ॥ १० ॥

सगुण मूर्ती समोर असताना जे केवळ निर्गुणाची कथा करतात आणि सगुणाचे प्रतिपादन उखडून टाकतात, तेच खरे पढतमूर्ख होत.

ऐसी न कीजे हरिकथा । अंतर पडे उभये पंथा । परिस लक्षणें आतां । हरिकथेचीं ॥ ११ ॥

अशी हरिकथा करू नये, कारण त्यामुळे सगुण-निर्गुण दोन्ही मार्गांत अंतर पडते; आता हरिकथेची खरी लक्षणे ऐका.

सगुणमूर्तीपुढें भावें । करुणाकीर्तन करावें । नानाध्यानें वर्णावें । प्रतापकीर्तीतें ॥ १२॥

सगुण मूर्तीसमोर भावपूर्वक करुणाकीर्तन करावे, आणि नाना ध्यानांद्वारे त्याच्या प्रताप-कीर्तीचे वर्णन करावे.

ऐसें गातां स्वभावें । रसाळ कथा वोढवे । सर्वांतरीं हेलावे । प्रेमसुख ॥ १३॥

असे सहजपणे गायले असता कथा रसाळ होत जाते, आणि सर्वांच्या अंतःकरणात प्रेमसुख हेलावू लागते.

कथा रचायाची खूण । सगुणीं नाणावें निर्गुण । न बोलावे दोष गुण । पुढिलांचे कदा ॥ १४ ॥

कथा रचण्याची खूण अशी आहे की सगुणाच्या कथेत निर्गुणाची चर्चा आणू नये, आणि इतरांचे दोष-गुण कधीही बोलू नयेत.

देवाचें वर्णावें वैभाव । नाना प्रकारें महत्त्व । सगुणीं ठेउनियां भाव । हरिकथा करावी ॥ १५ ॥

देवाचे वैभव आणि नाना प्रकारचे महत्त्व वर्णन करावे; सगुण रूपावर भाव ठेवूनच हरिकथा करावी.

लाज सांडून जनाची । आस्था सांडून धनाची । नीच नवी कीर्तनाची । आवडी धरावी ॥ १६ ॥

लोकलज्जा सोडून आणि धनाची आस्था सोडून, कीर्तनाची अगदी नवी-नवी आवड रोज धरावी.

नम्र होऊन राजांगणीं । निःशंक जावें लोटांगणी । करताळिका नृत्य वाणीं । नामघोषें गर्जावें ॥ १७ ॥

नम्रपणे राजांगणातही निःशंकपणे लोटांगण घालावे; टाळ्या वाजवत, नाचत, वाणीने नामाचा गजर करावा.

येकांची कीर्ति येकापुढें । वर्णितां साहित्य न पडे । म्हणोनियां निवाडे । जेथील तेथें ॥ १८ ॥

एकाची कीर्ती दुसऱ्यापुढे वर्णन करताना ती नीट जुळत नाही; म्हणून प्रत्येकाचे वर्णन त्याच्या त्या प्रसंगापुरतेच करावे.

मूर्ती नस्तां सगुण । श्रवणीं बैसले साधुजन । तरी अद्वैतनिरूपण । अवश्य करावें ॥ १९ ॥

जर सगुण मूर्ती समोर नसेल आणि श्रवणासाठी साधुजन बसलेले असतील, तर मात्र अद्वैताचे निरूपण अवश्य करावे.

नाहीं मूर्ती नाहीं सज्जन । श्रवणीं बैसले भाविक जन । तरी करावें कीर्तन । प्रस्ताविक वैराग्य ॥ २० ॥

जर मूर्ती नसेल आणि साधुजनही नसतील, पण श्रवणासाठी सामान्य भाविक जन बसलेले असतील, तर प्रासंगिक वैराग्यपर कीर्तन करावे.

श्रुंघारिक नवरसिक । यामधें सांडावें येक । स्त्रियादिकांचें कौतुक । वर्णुं नये कीं ॥ २१ ॥

नवरसांपैकी शृंगाररस मात्र वर्ज्य करावा; स्त्रियांच्या रूपाचे कौतुकाने वर्णन करू नये.

लावण्य स्त्रियांचें वर्णितां । विकार बाधिजे तत्वता । धारिष्टापासून श्रोता । चळे तत्काळ ॥ २२ ॥

स्त्रियांचे लावण्य वर्णन केल्यास खरोखर विकार (वासना) उत्पन्न होतो, आणि श्रोता आपल्या धैर्यापासून तात्काळ ढळतो.

म्हणऊन तें तजावें । जें बाधक साधकां स्वभावें । घेतां अंतरीं ठसावें । ध्यान स्त्रियांचें ॥ २३ ॥

म्हणून जे साधकाला स्वाभाविकपणे बाधक ठरते ते टाळावे; कारण एकदा मनात स्त्रियांचे ध्यान ठसले की ते तसेच राहते.

लावण्य स्त्रियांचें ध्यान । कामाकार जालें मन । कैचें आठवेल ध्यान । ईश्वराचें ॥ २४ ॥

स्त्रियांच्या लावण्याचे ध्यान झाल्याने मन कामवासनेने भरून जाते; मग ईश्वराचे ध्यान त्याला कसे आठवणार?

स्त्री वर्णितां सुखावला । लावण्याचे भरीं भरला । तो स्वयें जाणावा चेवला । ईश्वरापासुनी ॥ २५ ॥

स्त्रीचे वर्णन करताना जो सुखावतो आणि लावण्याच्या भरात वाहवतो, तो स्वतःच ईश्वरापासून दुरावलेला आहे असे समजावे.

हरिकथेसी भावबळें । गेला रंग तो तुंबळे । निमिष्य येक जरी आकळे । ध्यानीं परमात्मा ॥ २६ ॥

भावाच्या बळावर हरिकथेत जो रंग निर्माण होतो, तो एकवटतो, जर एका क्षणासाठीही परमात्मा ध्यानात धरता आला तर.

ध्यानीं गुंतलें मन । कैचें आठवेल जन । निशंक निर्ल्लज कीर्तन । करितां रंग माजे ॥ २७ ॥

मन ध्यानात इतके गुंतले की लोकांचे भानही राहत नाही; निःशंक, निर्लज्जपणे कीर्तन केले असता भाव अधिकच फुलतो.

रागज्ञान ताळज्ञान । स्वरज्ञानेंसीं वित्पन्न । अर्थान्वयाचें कीर्तन । करूं जाणे ॥ २८ ॥

रागज्ञान, तालज्ञान आणि स्वरज्ञान यांत निपुण असलेला विद्वानच अर्थपूर्ण आणि सुसंगत कीर्तन करू जाणतो.

छपन्न भाषा नाना कळा । कंठमाधुर्य कोकिळा । परी तो भक्तिमार्ग वेगळा । भक्त जाणती ॥ २९ ॥

छप्पन्न भाषा, नाना कला, कोकिळेसारखा गोड कंठ असला तरी भक्तिमार्ग हा त्याहून वेगळा आहे - ते भक्तच जाणतात.

भक्तांस देवाचें ध्यान । देवावांचून नेणें अन्न । कळावंतांचें जें मन । तें कळाकार जालें ॥ ३० ॥

भक्ताला फक्त देवाचेच ध्यान असते, देवाशिवाय त्याला अन्नाचीही आठवण नसते; पण कलावंताचे मन मात्र देवाऐवजी कलेच्याच आकाराचे बनलेले असते.

श्रीहरिवीण जे कळा । तेचि जाणावी अवकळा । देवास सांडून वेगळा । प्रत्यक्ष पडिला ॥ ३१ ॥

श्रीहरीशिवाय जी कला असते, ती खरे तर अवकळाच समजावी; कारण देवाला सोडून तो प्रत्यक्षच वेगळा पडलेला असतो.

सर्पीं वेढिलें चंदनासी । निधानाआड विवसी । नाना कळा देवासी । आड तैस्या ॥ ३२ ॥

जसा साप चंदनाला वेढून बसतो, आणि सर्प निधानाच्या (खजिन्याच्या) आड बसतो, त्याचप्रमाणे नाना कला देवाच्या आड येऊन उभ्या राहतात.

सांडून देव सर्वज्ञ । नादामध्यें व्हावें मग्न । तें प्रत्यक्ष विघ्न । आडवें आलें ॥ ३३ ॥

सर्वज्ञ देवाला सोडून केवळ नादातच मग्न होणे हे प्रत्यक्ष विघ्नच आडवे आले असे समजावे.

येक मन गुंतलें स्वरीं । कोणें चिंतावा श्रीहरी । बळेंचि धरुनियां चोरीं । शुश्रृषा घेतली ॥ ३४ ॥

एकच मन जर स्वरातच गुंतले, तर श्रीहरीचे चिंतन कोणी करावे? जणू स्वराने जबरदस्तीने चोरून मनाची सेवा हिरावून घेतली.

करितां देवाचें दर्शन । आडवें आलें रागज्ञान । तेणें धरुनियां मन । स्वरामागें नेलें ॥ ३५ ॥

देवाचे दर्शन घेत असता रागज्ञान (संगीतकला) आडवे आले आणि त्याने मन पकडून स्वरामागे ओढून नेले.

भेटों जातां राजद्वारीं । बळेंचि धरिला बेगारी । कळावंतां तैसी परी । कळेनें केली ॥ ३६ ॥

राजाला भेटायला जाताना बळजबरीने वेठबिगारीला धरले जावे, तशीच अवस्था कलावंताची त्याच्या कलेने करून टाकली आहे.

मन ठेऊन ईश्वरीं । जो कोणी हरिकथा करी । तोचि ये संसारीं । धन्य जाणा ॥ ३७ ॥

मन ईश्वरातच ठेवून जो कोणी हरिकथा करतो, तोच या संसारात खरा धन्य समजावा.

जयास हरिकथेची गोडी । उठे नीच नवी आवडी । तयास जोडली जोडी । सर्वोत्तमाची ॥ ३८ ॥

ज्याला हरिकथेची गोडी लागते, ज्याची आवड रोज नवी नवी वाढत जाते, त्यालाच सर्वोत्तमाची (परमेश्वराची) जोड मिळाली असे समजावे.

हरिकथा मांडली जेथें । सर्व सांडून धावे तेथें । आलस्य निद्रा दवडून स्वार्थें । हरिकथेसि सादर ॥ ३९ ॥

जेथे हरिकथा सुरू असेल तेथे सर्व सोडून धावत जावे; आळस व झोप दूर सारून मनापासून हरिकथेला उपस्थित राहावे.

हरिभक्तांचिये घरीं । नीच कृत्य अंगिकारी । साहेभूत सर्वांपरीं । साक्षपें होये ॥ ४० ॥

हरिभक्तांच्या घरी जाऊन अगदी हलकी-सलकी कामेसुद्धा स्वीकारावीत, आणि सर्व प्रकारे मनापासून सहाय्यभूत व्हावे.

या नावाचा हरिदास । जयासि नामीं विश्वास । येथून हा समास । संपूर्ण जाला ॥ ४१ ॥

ज्याला भगवंताच्या नामावर विश्वास आहे, त्यालाच खरा हरिदास म्हणावे; येथे हा समास पूर्ण झाला.