ऐका स्पृहाची सिकवण । युक्ति बुद्धि शाहाणपण । जेणें राहे समाधान । निरंतर ॥ १ ॥

निस्पृह (निरिच्छ) वृत्तीची ही शिकवण ऐका - अशी युक्ती, बुद्धी आणि शहाणपण, ज्यामुळे मनाला सदैव समाधान लाभेल.

सोपा मंत्र परी नेमस्त । साधें वोषध गुणवंत । साधें बोलणें सप्रचित । तैसें माझें ॥ २ ॥

हा उपदेश सोपा आहे पण काटेकोर आहे; जसे साधे औषध गुणकारी असते आणि साधे बोलणे परिणामकारक असते, तसेच माझे हे सांगणे आहे.

तत्काळचि अवगुण जाती । उत्तम गुणाची होये प्राप्ती । शब्दवोषध तीव्र श्रोतीं । साक्षपें सेवावें ॥ ३ ॥

हे शब्दरूपी औषध कानांनी लक्षपूर्वक सेवन केले तर दोष लगेच नाहीसे होतात आणि उत्तम गुणांची प्राप्ती होते.

निस्पृहता धरूं नये । धरिली तरी सोडूं नये । सोडिली तरी हिंडों नये । वोळखीमधें ॥ ४ ॥

निस्पृहता सहजासहजी अंगीकारू नये; पण एकदा स्वीकारली की सोडू नये; आणि चुकून सुटलीच तर पुन्हा ओळखीच्या लोकांत जाऊन राहू नये.

कांता दृष्टी राखों नये । मनास गोडी चाखऊं नये । धारिष्ट चळतां दाखऊं नये । मुख आपुलें ॥ ५ ॥

स्त्रीकडे कामवासनेने पाहू नये, मनाला विषयसुखाची गोडी चाखवू नये; आणि धैर्य ढळले तरी ते चेहऱ्यावर दिसू देऊ नये.

येकेस्थळीं राहों नये । कानकोंडें साहों नये । द्रव्य दारा पाहों नये । आळकेपणें ॥ ६ ॥

एकाच ठिकाणी फार काळ राहू नये, कानाला त्रास होईल असे ऐकून घेऊ नये, आणि आळसाने धन व स्त्री यांकडे आसक्तीने पाहू नये.

आचारभ्रष्ट होऊं नये । दिल्यां द्रव्य घेऊं नये । उणा शब्द येऊं नये । आपणावरी ॥ ७ ॥

आपला आचार बिघडू देऊ नये, कोणी दिले तरी जास्तीचे धन घेऊ नये, आणि आपल्यावर वाईट शब्द येऊ नये असे वागावे.

भिक्षेविषीं लाजों नये । बहुत भिक्षा घेऊं नये । पुसतांहि देऊं नये । वोळखी आपली ॥ ८ ॥

भिक्षा मागण्यात लाज बाळगू नये, पण जरुरीपेक्षा जास्त भिक्षा घेऊ नये; आणि कोणी विचारले तरी आपली खरी ओळख सांगू नये.

धड मळिन नेसों नये । गोड अन्न खाऊं नये । दुराग्रह करूं नये । प्रसंगें वर्तावें ॥ ९ ॥

चांगले पण मळके वस्त्र नेसू नये, गोड अन्नाचा हव्यास धरू नये, आणि हट्ट न करता प्रसंगानुसार वागावे.

भोगीं मन असों नये । देहदुःखें त्रासों नये । पुढें आशा धरूं नये । जीवित्वाची ॥ १० ॥

मन भोगांमध्ये गुंतवू नये, देहाला कष्ट झाले तरी त्रासून जाऊ नये, आणि पुढे दीर्घायुष्याची आशा धरू नये.

विरक्ती गळों देऊं नये । धारिष्ट चळों देऊं नये । ज्ञान मळिण होऊं नये । विवेकबळें ॥ ११ ॥

वैराग्य ढळू देऊ नये, धैर्य डळमळू देऊ नये, आणि विवेकाच्या बळावर आपले ज्ञान मलिन होऊ देऊ नये.

करुणाकीर्तन सोडूं नये । अंतर्ध्यान मोडूं नये ॥ प्रेमतंतु तोडूं नये । सगुणमूर्तीचा ॥ १२ ॥

भावपूर्ण कीर्तन सोडू नये, अंतरीचे ध्यान भंगू देऊ नये, आणि सगुण मूर्तीशी जोडलेला प्रेमाचा धागा कधी तुटू देऊ नये.

पोटीं चिंता धरूं नये । कष्टें खेद मानूं नये । समैं धीर सांडूं नये । कांहीं केल्या ॥ १३ ॥

मनात चिंता बाळगू नये, कष्ट पडले तरी खेद करू नये, आणि प्रसंग कितीही बिकट आला तरी धीर सोडू नये.

अपमानितां सिणों नये । निखंदितां कष्टों नये । धिःकारितां झुरों नये । कांहीं केल्या ॥ १४ ॥

कोणी अपमान केला तरी खचू नये, निंदा केली तरी दुःखी होऊ नये, आणि धिक्कारले तरी झुरत बसू नये.

लोकलाज धरूं नये । लाजवितां लाजों नये । खिजवितां खिजों नये । विरक्त पुरुषें ॥ १५ ॥

विरक्त पुरुषाने लोकलज्जा बाळगू नये, कोणी लाजवण्याचा प्रयत्न केला तरी लाजू नये, आणि कोणी चिडवले तरी चिडू नये.

शुद्ध मार्ग सोडूं नये । दुर्जनासीं तंडों नये । समंध पडों देऊं नये । चांडाळासी ॥ १६ ॥

शुद्ध सन्मार्ग सोडू नये, दुर्जनांशी भांडत बसू नये, आणि नीच-दुष्ट माणसांशी संबंध येऊ देऊ नये.

तपीळपण धरूं नये । भांडवितां भांडों नये । उडवितां उडऊं नये । निजस्थिती आपुली ॥ १७ ॥

तापटपणा बाळगू नये, कोणी भांडायला लावले तरी भांडू नये, आणि कोणी डिवचले तरी आपली स्थिरवृत्ती ढळू देऊ नये.

हांसवितां हासों नये । बोलवितां बोलों नये । चालवितां चालों नये । क्षणक्ष्णा ॥ १८ ॥

कोणी हसवण्याचा प्रयत्न केला तरी हसू नये, बोलवले तरी उगीच बोलू नये, आणि क्षणाक्षणाला कोणी वागवेल तसे वागू नये.

येक वेष धरूं नये । येक साज करूं नये । येकदेसी होऊं नये । भ्रमण करावें ॥ १९ ॥

एकाच प्रकारचा वेष धरून राहू नये, एकच रूपसाज ठेवू नये, आणि एकाच ठिकाणी बांधले न जाता सतत भ्रमण करत राहावे.

सलगी पडों देऊं नये । प्रतिग्रह घेऊं नये । सभेमध्यें बैसों नये । सर्वकाळ ॥ २० ॥

कोणाशी फार सलगी करू नये, दान म्हणून वस्तू स्वीकारू नये, आणि सभेत सतत बसून राहू नये.

नेम आंगीं लाऊं नये । भरवसा कोणास देऊं नये । अंगीकार करूं नये । नेमस्तपणाचा ॥ २१ ॥

कठोर बाह्य नियम अंगीकारू नये, कोणालाही खात्रीचे वचन देऊ नये, आणि बंधनकारक नियमबद्धतेचा स्वीकार करू नये.

नित्यनेम सांडूं नये । अभ्यास बुडों देऊं नये । परतंत्र होऊं नये । कांहीं केल्यां ॥ २२ ॥

रोजचा नित्यनेम सोडू नये, साधनेचा अभ्यास खंडित होऊ देऊ नये, आणि काहीही झाले तरी परावलंबी होऊ नये.

स्वतंत्रता मोडूं नये । निरापेक्षा तोडूं नये । परापेक्षा होऊं नये । क्षणक्ष्णा ॥ २३ ॥

आपले स्वातंत्र्य गमावू नये, निरपेक्ष वृत्ती सोडू नये, आणि क्षणोक्षणी दुसऱ्यावर अपेक्षा ठेवणारे होऊ नये.

वैभव दृष्टीं पाहों नये । उपाधीसुखें राहों नये । येकांत मोडूं देऊं नये । स्वरूपस्थितीचा ॥ २४ ॥

ऐश्वर्याकडे आसक्तीने पाहू नये, बाह्य उपाधींच्या सुखात रमून राहू नये, आणि आत्मस्वरूपाच्या स्थितीचा एकांत भंगू देऊ नये.

अनर्गळता करूं नये । लोकलाज धरूं नये । कोठेंतरी होऊं नये । आसक्त कदां ॥ २५ ॥

बेजबाबदार वागू नये, लोकलज्जेच्या आहारी जाऊ नये, आणि कशातही कधी आसक्त होऊ नये.

परंपरा तोडूं नये । उआपाधी मोडूं देऊं नये । ज्ञानमार्गे सोडूं नये । कदाकाळीं ॥ २६ ॥

गुरु-परंपरा तोडू नये, आपली उपाधी (जबाबदारी) मोडू देऊ नये, आणि कोणत्याही काळी ज्ञानमार्ग सोडू नये.

कर्ममार्ग सांडूं नये । वैराग्य मोडूं देऊं नये । साधन भजन खंडूं नये । कदाकाळीं ॥ २७ ॥

कर्ममार्ग (विहित कर्तव्य) सोडू नये, वैराग्य ढळू देऊ नये, आणि साधना-भजन कधीही खंडित होऊ देऊ नये.

अतिवाद करूं नये । अनित्य पोटीं धऊं नये । रागें भरीं भरों नये । भलतीकडे ॥२८॥

फाजील वाद घालू नये, नाशवंत गोष्टींची आसक्ती मनात धरू नये, आणि रागाच्या भरात वाटेल तिकडे वाहवत जाऊ नये.

न मनी त्यास सांगों नये। कंटाळवाणें बोलों नये । बहुसाल असो नये । येकें स्थळीं ॥ २९ ॥

ज्याला पटत नाही त्याला उपदेश सांगत बसू नये, कंटाळा येईल असे बडबडू नये, आणि एकाच ठिकाणी फार काळ राहू नये.

कांहीं उपाधी करूं नये । केली तरी धरूं नये । धरिली तरी सांपडों नये । उपाधीमध्यें॥ ३० ॥

शक्यतो कसलीही उपाधी अंगीकारू नये; अंगीकारलीच तर तिला घट्ट धरून बसू नये; आणि धरलीच तर तिच्यात पूर्ण अडकून जाऊ नये.

थोरपणें असो नये । महत्त्व धरून बैसों नये । कांहीं मान इछूं नये । कोठेंतरी ॥ ३१ ॥

मोठेपणाच्या थाटात राहू नये, आपले महत्त्व मिरवत बसू नये, आणि कोठेही मानसन्मानाची इच्छा धरू नये.

साधेपण सोडूं नये । सानेपण मोडूं नये । बळात्कारें जोडूं नये । अभिमान आंगीं ॥ ३२ ॥

साधेपणा सोडू नये, नम्रता सोडू नये, आणि बळजबरीने अंगी अभिमान चढवून घेऊ नये.

अधिकारेवीण सांगों नये । दाटून उपदेश देऊं नये । कानकोंडा करूं नये । परमार्थ कदा ॥ ३३ ॥

आपल्याला अधिकार नसताना उपदेश करू नये, जबरदस्तीने कुणावर उपदेश लादू नये, आणि परमार्थाला कधी कंटाळवाणा, नकोसा करून टाकू नये.

कठीण वैराग्य सोडूं नये । कठीण अभ्यास सांडूं नये । कठिणता धरूं नये । कोणेकेविशैं ॥ ३४ ॥

कठोर वैराग्य सोडू नये, कठोर अभ्यास सोडू नये; पण कोणत्याही बाबतीत वागण्या-बोलण्यात कठोरपणा बाळगू नये.

कठीण शब्द बोलों नये । कठीण आज्ञा करूं नये । कठीण धीरत्व सोडूं नये । कांहीं केल्यां ॥ ३५॥

कठोर शब्द बोलू नये, कठोर आज्ञा देऊ नये; पण काहीही झाले तरी आपले दृढ धैर्य सोडू नये.

आपण आसक्त होऊं नये । केल्यावीण सांगों नये । बहुसाल मागों नये । शिष्यवर्गांसी ॥ ३६ ॥

स्वतः कशातही आसक्त होऊ नये, स्वतः आचरल्याशिवाय दुसऱ्याला सांगू नये, आणि शिष्यांकडून जास्त काही मागू नये.

उत्धट शब्द बोलों नये । इंद्रियेंस्मरण करूं नये । शाक्तमार्गें भरों नये । मुक्तपणें भरीं ॥ ३७ ॥

उद्धट शब्द बोलू नये, इंद्रियसुखांचे स्मरण करत राहू नये, आणि मोकळेपणाच्या नावाखाली भोगमार्गाकडे वळू नये.

नीच कृतीं लाजों नये । वैभव होतां माजों नये । क्रोधें भरीं भरों नये । जाणपणें ॥ ३८ ॥

नम्र सेवेची कामे करताना लाज बाळगू नये, वैभव मिळाले तरी गर्विष्ठ होऊ नये, आणि जाणूनबुजून रागाच्या भरात वागू नये.

थोरपणें चुकों नये । न्याये नीति सांडूं नये । अप्रमाण वर्तों नये । कांहीं केल्या ॥ ३९ ॥

मोठेपणाच्या नादात चुकीचे वागू नये, न्याय-नीती सोडू नये, आणि काहीही झाले तरी अप्रमाणिकपणे वागू नये.

कळल्यावीण बोलों नये । अनुमानें निश्चये करूं नये । सांगतां दुःख धरूं नये । मूर्खपणें ॥ ४० ॥

नीट समजल्याशिवाय बोलू नये, केवळ अंदाजाने निश्चित मत बनवू नये, आणि कोणी काही सांगितले तर मूर्खासारखे वाईट वाटून घेऊ नये.

सावधपण सोडुं नये । व्यापकपण सांडुं नये । कदा सुख मानूं नये । निसुगपणाचें ॥ ४१ ॥

सावधपणा सोडू नये, उदार दृष्टिकोन सोडू नये, आणि निष्काळजीपणात कधीच सुख मानू नये.

विकल्प पोटीं धरूं नये । स्वार्थआज्ञा करूं नये । केली तरी टाकूं नये । आपणास पुढें ॥ ४२ ॥

मनात शंका-कुशंका बाळगू नये, स्वार्थासाठी आज्ञा देऊ नये; आणि दिलीच तर तिच्या जबाबदारीपासून पुढे अलिप्त राहू नये.

प्रसंगेंवीण बोलों नये । अन्वयेंवीण गाऊं नये । विचारेंवीण जाऊं नये । अविचारपंथें ॥ ४३॥

प्रसंगाविना उगीच बोलू नये, संदर्भाशिवाय गाऊ नये, आणि विचार न करता अविचाराच्या मार्गाने जाऊ नये.

परोपकार सांडूं नये । परपीडा करूंनये । विकल्प पडों देऊं नये । कोणीयेकासी ॥ ४४ ॥

परोपकार सोडू नये, कोणाला दुखवू नये, आणि कोणाच्याही मनात आपल्याविषयी शंका उत्पन्न होऊ देऊ नये.

नेणपण सोडूं नये । महंतपण सांडूं नये । द्रव्यासाठीं हिंडों नये । कीर्तन करीत ॥ ४५ ॥

लोकांसमोर अजाणतेपणाचा आव सोडू नये, पण आपले खरे मोठेपण सोडू नये; आणि पैशासाठी कीर्तन करत फिरू नये.

संशयात्मक बोलों नये । बहुत निश्चये करूं नये । निर्वाहेंवीण धरूं नये । ग्रंथ हातीं ॥ ४६ ॥

संदिग्ध बोलू नये, उतावळेपणाने पुष्कळ निश्चय करत सुटू नये, आणि नीट आधार-निर्वाह नसताना ग्रंथलेखनाचे काम हाती घेऊ नये.

जाणपणें पुसों नये । अहंभाव दिसों नये । सांगेन ऐसें म्हणों नये । कोणीयेकासी ॥ ४७ ॥

जाणतेपणाचा तोरा मिरवत विचारू नये, अहंकार दिसू देऊ नये, आणि "मीच सांगेन" असा हट्ट कोणाजवळ धरू नये.

ज्ञानगर्व धरूं नये । सहसा छळणा करूं नये । कोठें वाद घालुं नये । कोणीयेकासी ॥ ४८ ॥

ज्ञानाचा गर्व बाळगू नये, उगीच कोणाची छळवणूक करू नये, आणि कोणाशीही उगाच वाद घालत बसू नये.

स्वार्थबुद्धी जडों नये । कारबारीं पडों नये । कार्यकर्ते होऊं नये । राजद्वारीं ॥ ४९ ॥

स्वार्थबुद्धी जडू देऊ नये, कारभारात गुंतू नये, आणि राजदरबारात कारभारी बनून राहू नये.

कोणास भर्वसा देऊं नये । जड भिक्षा मागों नये । भिक्षेसाथीं सांगों नये । परंपरा आपुली ॥५० ॥

कोणाला ठाम आश्वासन देऊ नये, कष्टप्रद-मोठी भिक्षा मागू नये, आणि भिक्षेसाठी आपली कुळ-परंपरा सांगत बसू नये.

सोइरिकींत पडों नये । मध्यावर्ति घडों नये । प्रपंचाची जडों नये । उपाधी आंगीं ॥ ५१ ॥

नातेसंबंध जोडण्यात गुंतू नये, मध्यस्थी करत फिरू नये, आणि संसाराची उपाधी अंगाला जडू देऊ नये.

प्रपंचप्रस्तीं जाऊं नये । बाष्कळ अन्न खाऊं नये । पाहुण्यासरिसें घेऊं नये । आमंत्रणें कदां ॥ ५२ ॥

संसारी लोकांच्या व्यवहारात जाऊन पडू नये, बेचव-हलके अन्न खाऊ नये, आणि पाहुणचाराच्या आमंत्रणाला कधीही मान देऊन जाऊ नये.

श्राध पक्ष सटी सामासें । शांती फळशोबन बारसें । भोग राहात बहुवसें । नवस व्रतें उद्यापनें ॥ ५३ ॥

श्राद्ध, पितृपक्ष, षष्ठी, मासिक विधी, शांती, फलशोभन, बारसे, नैवेद्य, नवस, व्रते, उद्यापने - असे अनेक प्रसंग असतात.

तेथें निस्पृहें जाऊं नये । त्याचें अन्न खाऊं नये । येळिलवाणें करूं नये । आपणासी ॥ ५४ ॥

अशा लौकिक कर्मकांडाच्या प्रसंगी निस्पृह पुरुषाने जाऊ नये, तेथले अन्न खाऊ नये, आणि स्वतःला उगीच हास्यास्पद करून घेऊ नये.

लग्नमुहुर्तीं जाऊं नये । पोटासाठीं गाऊं नये । मोलें कीर्तन करूं नये । कोठेंतरी ॥ ५५ ॥

लग्नाच्या मुहूर्ताला जाऊ नये, पोटासाठी गाणे गाऊ नये, आणि कोठेही पैसे घेऊन कीर्तन करू नये.

आपली भिक्षा सोडूं नये । वारें अन्न खाऊं नये । निस्पृहासि घडों नये । मोलयात्रा ॥ ५६ ॥

आपली साधी भिक्षामागण्याची वृत्ती सोडू नये, विशेष प्रसंगाचे अन्न घेऊ नये, आणि निस्पृहाने पैसे घेऊन यात्रा-प्रवचन करणे घडू नये.

मोलें सुकृत करूं नये । मोलपुजारी होऊं नये । दिल्हा तरी घेऊं नये । इनाम निस्पृहें ॥ ५७ ॥

पैसे घेऊन पुण्यकर्म करू नये, पगारी पुजारी होऊ नये; आणि कोणी इनाम दिलेच तरी निस्पृहाने ते घेऊ नये.

कोठें मठ करूं नये । केला तरी तो धरूं नये । मठपती होऊन बैसों नये । निस्पृह पुरुषें ॥ ५८ ॥

कोठेही स्वतःचा मठ स्थापू नये; स्थापलाच तर त्याला घट्ट धरून बसू नये; निस्पृह पुरुषाने मठाधिपती बनून स्थिरावू नये.

निस्पृहें अवघेंचि करावें । परी आपण तेथें न सांपडावें । परस्परें उभारावें । भक्तिमार्गासी ॥ ५९ ॥

निस्पृह पुरुषाने सर्व काही उभारावे, पण स्वतः त्यात अडकून पडू नये; भक्तिमार्ग परस्परांच्या साहाय्याने उभा करावा.

प्रेत्नेंविण राहों नये । आळस दृष्टी आणूं नये । देह अस्तां पाहों नये । वियोग उपासनेचा ॥ ६० ॥

प्रयत्नाशिवाय राहू नये, आळसाकडे लक्षच जाऊ देऊ नये; आणि देह असेपर्यंत उपासनेचा खंड पडू देऊ नये.

उपाधीमध्यें पडों नये । उपाधी आंगीं जडों नये । भजनमार्ग मोडूं नये । निसंगळपणें ॥ ६१ ॥

उपाधीत पडू नये, उपाधी अंगाला जडू देऊ नये, आणि निसंगपणे भजनमार्ग मोडू देऊ नये.

बहु उपाधी करूं नये । उपाधीविण कामा नये । सगुणभक्ति सोडूं नये । विभक्ति खोटी ॥ ६२ ॥

फार उपाधी अंगीकारू नये, पण उपाधीशिवायही काम भागत नाही; सगुण भक्ती सोडू नये - निव्वळ अलिप्तपणा खोटा ठरतो.

बहुसाल धांवों नये । बहुसाल साहों नये । बहुत कष्ट करूं नये । असुदें खोटें ॥ ६३ ॥

फार धावपळ करू नये, फार सहन करत बसू नये, आणि विनाकारण अवाजवी कष्ट करू नये - अशी अतिरेकी तपश्चर्या खोटी ठरते.

बहुसाल बोलों नये । अबोलणें कामा नये । बहुत अन्न खाऊं नये । उपवास खोटा ॥ ६४ ॥

फार बोलू नये, पण अजिबात न बोलणेही उपयोगाचे नाही; फार अन्न खाऊ नये, आणि दाखवण्यापुरता उपवासही खोटा ठरतो.

बहुसाल निजों नये । बहुत निद्रा मोडुं नये । बहुत नेम धरूं नये । बाश्कळ खोटें ॥ ६५ ॥

फार झोपू नये, पण झोप पूर्ण मोडूनही टाकू नये; अवाजवी कडक नियम धरू नये - अशी अतिरेकी काटेकोरता निरर्थक ठरते.

बहु जनीं असों नये । बहु आरण्य सेऊं नये । बहु देह पाळूं नये । आत्महत्या खोटी ॥ ६६ ॥

फार गर्दीत राहू नये, पण फार जंगलातही एकटे राहू नये; देहाचे फार लाडही करू नये, पण देहाची हेळसांड करून आत्महत्येसारखे वागणेही चूक आहे.

बहु संग धरूं नये । संतसंग सांडुं नये । कर्मठपण कामा नये । अनाचार खोटा ॥ ६७ ॥

फार सहवास ठेवू नये, पण संतसंग मात्र सोडू नये; अवाजवी कर्मकांडी कर्मठपणाही उपयोगाचा नाही, आणि त्याविरुद्ध अनाचारही चूक आहे.

बहु लोकिक सांडुं नये । लोकाधेन होऊं नये । बहु प्रीती कामा नये । निष्ठुरता खोटी ॥ ६८ ॥

लोकांशी संबंध पूर्ण सोडू नये, पण लोकांच्या मर्जीवरही पूर्ण अवलंबून राहू नये; अतिशय प्रेमळपणाही उपयोगाचा नाही, आणि निष्ठुरताही चूक आहे.

बहु संशये धरूं नये । मुक्तमार्ग कामा नये । बहु साधनीं पडों नये । साधनेंवीण खोटें ॥ ६९ ॥

फार संशय बाळगू नये, पण साधनाच न करता मोकाट स्वैर मार्गही उपयोगाचा नाही; अनेक साधनांच्या जंजाळात अडकू नये, पण साधनाविना राहणेही चूक आहे.

बहु विषये भोगूं नये । विषयत्याग करितां नये । देहलोभ धरूं नये । बहु त्रास खोटा ॥ ७० ॥

विषयसुख फार भोगू नये, पण विषयांचा संपूर्ण त्याग करणेही शक्य होत नाही; देहाचा फार लोभ बाळगू नये, आणि देहाला अकारण फार त्रास देणेही चूक आहे.

वेगळा अनुभव घेऊं नये । अनुभवेंवीण कामा नये । आत्मस्थिती बोलों नये । स्तब्धता खोटी ॥ ७१ ॥

शास्त्राहून वेगळाच अनुभव शोधत बसू नये, पण अनुभवाशिवायही काम भागत नाही; आत्मस्थितीबद्दल न कळताच बडबड करू नये, आणि केवळ मुक्याप्रमाणे स्तब्ध राहणेही खोटे आहे.

मन उरों देऊं नये । मनेंवीण कामा नये । अलक्ष वस्तु लक्षा नये । लक्षेंवीण खोटें ॥ ७२ ॥

मनाची चंचलता शिल्लक ठेवू नये, पण मनाशिवायही काम भागत नाही; जी वस्तू लक्ष्य करता येत नाही तिला लक्ष्य करू नये, पण लक्ष्याशिवायही साधना खोटी ठरते.

मनबुद्धिअगोचर । बुद्धीवीण अंधकार । जाणीवेचा पडो विसर । नेणीव खोटी ॥ ७३ ॥

ती वस्तू मन-बुद्धीच्या आवाक्याबाहेर आहे, पण बुद्धीशिवाय केवळ अंधकार आहे; जाणिवेचा अहंकार मावळावा, पण संपूर्ण अजाणतेपणही खोटे आहे.

ज्ञातेपण धरूं नये । ज्ञानेंवीण कामा नये । अतर्क्य वस्तु तर्का न ये । तर्केंवीण खोटें ॥ ७४ ॥

"मी जाणता आहे" असा अहंभाव बाळगू नये, पण ज्ञानाशिवायही काम भागत नाही; जी वस्तू तर्काच्या आवाक्याबाहेर आहे ती तर्काने कळत नाही, तरी तर्काशिवायही साधना खोटी ठरते.

दृश्यस्मरण काम नये । विस्मरण पडों नये । कांहीं चर्चा करूं नये । केलियावीण न चले ॥ ७५ ॥

दिसणाऱ्या जगाचे सतत स्मरण करत बसणे उपयोगाचे नाही, पण त्याचा संपूर्ण विसरही पडू देऊ नये; उगीच वायफळ चर्चा करू नये, पण काहीच चर्चा न करताही भागत नाही.

जगीं भेद कामा नये । वर्णसंकर करूं नये । आपला धर्म उडऊं नये । अभिमान खोटा ॥ ७६ ॥

जगात भेदभाव बाळगणे उपयोगाचे नाही, पण आपापल्या धर्म-कर्तव्याचा गोंधळ करू नये; आपला धर्म सोडू नये, आणि त्याचबरोबर खोटा अभिमानही बाळगू नये.

आशाबद्धत बोलों नये । विवेकेंवीण चालों नये । समाधान हालों नये । कांहीं केल्यां ॥ ७७ ॥

आशेच्या बंधनात अडकून बोलू नये, विवेकाशिवाय वागू नये, आणि काहीही झाले तरी आपले समाधान ढळू देऊ नये.

अबद्ध पोथी लेहों नये । पोथीवीण कामा नये । अबद्ध वाचूं नये । वाचिल्यावीण खोटें ॥ ७८ ॥

विसंगत, चुकीचा ग्रंथ लिहू नये, पण ग्रंथरचनेशिवायही काम भागत नाही; चुकीचे वाचन करू नये, पण वाचनाशिवायही साधना अपुरी राहते.

निस्पृहें वगत्रुत्व सांडूं नये । आशंका घेतां भांडों नये । श्रोतयांचा मानूं नये । वीट कदा ॥ ७९ ॥

निस्पृह पुरुषाने बोलण्याची-प्रवचनाची कला सोडू नये, कोणी शंका विचारली तर त्याच्याशी भांडू नये, आणि श्रोत्यांचा कधीही वीट मानू नये.

हें सिकवण धरितां चित्तीं । सकळ सुखें वोळगती । आंगीं बाणें महंती । अकस्मात ॥ ८० ॥

ही शिकवण मनात धारण केली तर सर्व प्रकारची सुखे आपोआप प्राप्त होतात आणि अनपेक्षितपणे अंगी संतपण बाणते.