नाना वेश नाना आश्रम । सर्वांचें मूळ गृहस्थाश्रम । जेथें पावती विश्राम । त्रैलोक्यवासी ॥ १ ॥

नाना वेष आणि नाना आश्रम असले तरी त्या सर्वांचे मूळ गृहस्थाश्रम आहे; तेथेच त्रैलोक्यातील सर्व जीवांना विश्राम मिळतो.

देव ऋषी मुनी योगी । नाना तापसी वीतरागी । पितृआदिकरून विभागी । अतीत अभ्यागत ॥ २ ॥

देव, ऋषी, मुनी, योगी, नाना तपस्वी, विरागी, तसेच पितर आणि अतिथी-अभ्यागत - हे सर्व गृहस्थाश्रमाशीच संबंधित असतात.

गृहस्थाश्रमीं निर्माण जाले । आपला आश्रम टाकून गेले । परंतु गृहस्थागृहीं हिंडों लागले । कीर्तिरूपें ॥ ३ ॥

हे सर्व मुळात गृहस्थाश्रमातच जन्माला आले; पुढे आपला आश्रम सोडून गेले, तरी गृहस्थांच्या घरोघरी ते कीर्तिरूपाने फिरतच राहतात.

याकारणें गृहस्थाश्रम । सकळामधें उत्तमोत्तम । परंतु पाहिजे स्वधर्म । आणी भूतदया ॥ ४ ॥

याच कारणाने गृहस्थाश्रम हा सर्व आश्रमांत उत्तमोत्तम आहे; पण त्यासाठी स्वधर्माचे पालन आणि भूतदया असणे आवश्यक आहे.

जेथें शडकर्में चालती । विध्योक्त क्रिया आचरती । वाग्माधुर्यें बोलती । प्राणीमात्रासी ॥ ५ ॥

जेथे ब्राह्मणांची सहा कर्मे चालतात, शास्त्रोक्त क्रिया आचरल्या जातात, आणि सर्व प्राण्यांशी माधुर्याने बोलले जाते.

सर्वप्रकारें नेमक । शास्त्रोक्त करणें कांहींयेक । त्याहिमध्यें अलोलिक । तो हा भक्तिमार्ग ॥ ६ ॥

सर्व प्रकारे नेमस्तपणे शास्त्रोक्त कर्म करणे हे उत्तमच आहे; पण त्याहूनही श्रेष्ठ असा हा भक्तिमार्ग आहे.

पुरश्चरणी कायाक्लेसी । दृढव्रती परम सायासी । जगदीशावेगळें जयासी । थोर नाहीं ॥ ७ ॥

जो पुरश्चरण करणारा, देहाला कष्ट देणारा, दृढव्रती आणि अत्यंत परिश्रमी असतो, त्याला जगदीशाशिवाय दुसरे काही मोठे वाटत नाही.

काया वाचा जीवें प्राणें । कष्टे भगवंताकारणें । मनें घेतलें धरणें । भजनमार्गीं ॥ ८ ॥

तो कायावाचामनेप्राणे भगवंतासाठीच कष्ट उपसतो; मनाने भजनमार्गाचा हट्ट धरलेला असतो.

ऐसा भगवंताचा भक्त । विशेष अंतरीं विरक्त । संसार सांडून झाला मुक्त । देवाकारणें ॥ ९ ॥

असा भगवंताचा भक्त अंतरंगात विशेष विरक्त असतो; तो संसार सोडून देवासाठी मुक्त झालेला असतो.

अंतरापासून वैराग्य । तेंचि जाणावें महद्भा्ग्य । लोलंगतेयेवढें अभाग्य । आणीक नाहीं ॥ १० ॥

अंतःकरणापासून उपजलेले खरे वैराग्य हेच मोठे भाग्य समजावे; विषयलोलुपतेइतके दुसरे कोणतेही दुर्भाग्य नाही.

राजे राज्य सांडून गेले । भगवंताकारणें हिंडलें । कीर्तिरूपें पावन जाले । भूमंडळीं ॥ ११ ॥

राजांनी आपले राज्य सोडून भगवंतासाठी भ्रमण केले, आणि त्यायोगे ते पृथ्वीवर कीर्तिरूपाने पावन झाले.

ऐसा जो कां योगेश्वर । अंतरीं प्रत्ययाचा विचार । उकलूं जाणे अंतर । प्राणीमात्रांचें ॥ १२॥

असा जो योगेश्वर असतो, ज्याच्या अंतरंगात प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार असतो, तो सर्व प्राणिमात्रांचे अंतरंग उकलून जाणू शकतो.

ऐसी वृत्ति उदासीन । त्याहिवरी विशेष आत्मज्ञान । दर्शनमात्रें समाधान । पावती लोक ॥ १३॥

अशी उदासीन (अनासक्त) वृत्ती आणि त्याहूनही विशेष असे आत्मज्ञान असलेल्या पुरुषाच्या केवळ दर्शनानेच लोकांना समाधान लाभते.

बहुतांसी करी उपाये । तो जनाच्या वाट्या न ये । अखंड जयाचे हृदये । भगवद्रूसप ॥ १४ ॥

जो अनेकांसाठी उपाय करतो, तो लोकांच्या वाट्याला (सामान्यांच्या पंक्तीत) येत नाही; त्याच्या हृदयात अखंड भगवद्रूप वास करत असते.

जनास दिसे हा दुश्चित । परी तो आहे सावचित । अखंड जयाचें चित्त । परमेश्वरीं ॥ १५ ॥

लोकांना तो विचलित असल्यासारखा वाटतो, पण प्रत्यक्षात तो पूर्ण सावध असतो; त्याचे चित्त अखंडपणे परमेश्वराच्या ठायी असते.

उपासनामूर्तिध्यानीं । अथवा आत्मानुसंधानीं । नाहिं तरी श्रवणमननीं । निरंतर ॥ १६ ॥

तो सतत उपास्य मूर्तीच्या ध्यानात, किंवा आत्मानुसंधानात, किंवा श्रवण-मननात मग्न असतो.

पूर्वजांच्या पुण्यकोटी । संग्रह असिल्या गांठीं । तरीच ऐसीयाची भेटी । होये जनासी ॥ १७ ॥

पूर्वजांच्या कोट्यवधी पुण्याची शिदोरी गाठीशी असेल, तरच अशा महात्म्याची भेट सामान्य लोकांना घडते.

प्रचीतिविण जें ज्ञान । तो आवघाचि अनुमान । तेथें कैंचें परत्रसाधन । प्राणीयासी ॥ १८ ॥

प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय असलेले ज्ञान हे केवळ अनुमानच असते; अशा ज्ञानाने माणसाला परलोकाचे साधन कसे साध्य होणार?

याकारणें मुख्य प्रत्यये । प्रचीतिविण काम नये । उपायासारिखा अपाये । शाहाणे जाणती ॥ १९ ॥

याचकारणाने प्रत्यक्ष अनुभव हाच मुख्य आहे; प्रचीतीशिवाय काहीही उपयोगाचे नाही; उपायासोबत त्याचा अपायही शहाणे लोकच जाणतात.

वेडें संसार सांडून गेलें । तरी तें कष्टकष्टोंचि मेलें । दोहिकडे अंतरलें । इहलोक परत्र ॥ २० ॥

एखादा मूर्ख माणूस नुसता संसार सोडून गेला, तर तो केवळ कष्ट भोगूनच मरतो; त्याला इहलोक आणि परलोक दोन्हीकडून वंचित राहावे लागते.

रागें रागें निघोन गेला । तरी तो भांडभांडोंचि मेला । बहुत लोक कष्टी केला । आपणहि कष्टी ॥ २१ ॥

जो रागारागाने घर सोडून निघून गेला, तो भांडतभांडतच मेला; त्याने अनेकांना कष्टी केले आणि स्वतःही कष्टी झाला.

निघोन गेला परी अज्ञान । त्याचे संगती लागले जन । गुरु शिष्य दोघे समान । अज्ञानरूपें ॥ २२ ॥

तो निघून गेला खरा, पण अज्ञानीच राहिला; त्याच्या संगतीला लागलेले लोकही अज्ञानीच राहिले - गुरु व शिष्य दोघेही अज्ञानरूपानेच समान ठरले.

आशावादी अनाचारी । निघोनि गेला देशांतरीं । तरी तो अनाचारचि करी । जनामध्यें ॥ २३ ॥

जो आशाळू आणि अनाचारी होता, तो परदेशी निघून गेला तरी तेथेही तो लोकांमध्ये अनाचारच करत राहतो.

गृहीं पोटेविण कष्टती । कष्टी होऊन निघोन जाती । त्यास ठाईं ठाईं मारिती । चोरी भरतां ॥ २४ ॥

घरी पोट भरत नाही म्हणून जे कष्टी होतात आणि निघून जातात, ते चोरी करू लागले की त्यांना जागोजागी मारहाण होते.

संसार मिथ्या ऐसा कळला । ज्ञान समजोन निघोन गेला । तेणें जन पावन केला । आपणाऐसा ॥ २५ ॥

पण ज्याला संसार मिथ्या आहे हे खरोखर कळले, जो ज्ञान समजून घेऊन निघून गेला, त्याने लोकांनाही आपल्यासारखेच पावन केले.

येके संगतीनें तरती । येके संगतीनें बुडती । याकारणें सत्संगती । बरी पाहावी ॥ २६ ॥

कोणाच्या संगतीने माणसे तरतात, तर कोणाच्या संगतीने बुडतात; म्हणून चांगली सत्संगतीच शोधून धरावी.

जेथें नाहीं विवेकपरीक्षा । तेथें कैंची असेल दीक्षा । घरोघरीं मागतां भिक्षा । कोठेंहि मिळेना ॥ २७ ॥

जेथे विवेकाने परीक्षा केली जात नाही, तेथे खरी दीक्षा कोठून असणार? घरोघरी भिक्षा मागूनही ती कोठेच मिळत नाही.

जो दुसयाचें अंतर जाणे । देश काळ प्रसंग जाणे । तया पुरुषा काय उणें । भूमंडळीं ॥ २८ ॥

जो दुसऱ्याचे अंतःकरण जाणतो, देश-काळ-प्रसंग ओळखतो, अशा पुरुषाला या भूमंडळावर कशाचीही उणीव भासत नाही.

नीच प्राणी गुरुत्व पावला । तेथें आचारचि बुडाला । वेदशास्त्रब्राह्मणाला । कोण पुसे ॥ २९ ॥

जेव्हा नीच माणूस गुरुपद पावतो, तेव्हा तेथे सदाचारच बुडालेला असतो; वेद-शास्त्र-ब्राह्मण यांना कोण विचारतो?

ब्रह्मज्ञानाचा विचारू । त्याचा ब्राह्मणासीच अधिकारू । वर्णानां ब्रह्मणो गुरुः । ऐसें वचन ॥ ३० ॥

ब्रह्मज्ञानाच्या विचाराचा खरा अधिकार ब्राह्मणालाच आहे; "सर्व वर्णांचा गुरु ब्राह्मणच आहे" असे शास्त्रवचन आहे.

ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले । आचारापासून भ्रष्टले । गुरुत्व सांडून जाले । शिष्य शिष्यांचे ॥ ३१ ॥

पण ब्राह्मण आपल्या बुद्धीपासूनच दुरावले, आचारापासून भ्रष्ट झाले, आणि गुरुपद सोडून ते इतरांचे शिष्य बनले.

कित्येक दावलमलकास जाती। कित्येक पीरास भजती । कित्येक तुरुक होती । आपले इछेनें ॥ ३२ ॥

काही जण दावलमलकाकडे जातात, काही पीराला भजतात, आणि काहीजण स्वखुशीने मुसलमान बनतात.

ऐसा कलयुगींचा आचार । कोठें राहिला विचार । पुढें पुढें वर्णसंकर । होणार आहे ॥ ३३ ॥

कलियुगात असा आचार झाला आहे; विवेकपूर्ण विचार कुठे राहिला? पुढेपुढे तर वर्णसंकरच होणार आहे.

गुरुत्व आले नीचयाती । कांहींयेक वाढली महंती । शुद्र आचार बुडविती । ब्रह्मणाचा ॥ ३४ ॥

गुरुपद नीच जातीकडे आले आहे, त्यांचे मोठेपण काही प्रमाणात वाढले आहे; आणि शूद्र लोक ब्राह्मणांचा आचार बुडवत आहेत.

हें ब्रह्मणास कळेना । त्याची वृत्तिच वळेना । मिथ्या अभिमान गळेना । मूर्खपणाचा ॥ ३५ ॥

हे ब्राह्मणांना उमजत नाही, त्यांची वृत्तीच सुधारत नाही, आणि त्यांचा मूर्खपणाचा खोटा अभिमानही गळून पडत नाही.

राज्य नेलें म्लेंचिं क्षेत्रीं । गुरुत्व नेलें कुपात्रीं । आपण अरत्रीं ना परत्रीं । कांहींच नाहीं ॥ ३६ ॥

राज्य म्लेंच्छांनी (परकीयांनी) घेतले, गुरुत्व अपात्र लोकांनी घेतले; आणि स्वतः ब्राह्मण इहलोकीही राहिले नाहीत, परलोकीही काही मिळवू शकले नाहीत.

ब्रह्मणास ग्रामणीनें बुडविलें। विष्णूनें श्रीवत्स मिरविलें । त्याच विष्णूनें श्रापिलें । फरशरामें ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणांना ग्रामणीने (नीच जातीच्या पुढाऱ्याने) बुडवले; विष्णूने आपल्या वक्षावर श्रीवत्स चिन्ह मिरवले, पण त्याच विष्णूला परशुरामाने शाप दिला.

आम्हीहि तेचि ब्रह्मण । दुःखें बोलिलें हें वचन । वडिल गेले ग्रामणी करून । आम्हां भोवतें ॥ ३८ ॥

"आम्हीही तेच ब्राह्मण आहोत" - हे वचन दुःखाने बोलले आहे; आमचे वडीलच आम्हाला नीच पुढाऱ्यांच्या भोवती फिरवून गेले.

अतांचे ब्रह्मणीं काये केलें । अन्न मिळेना ऐसें जालें । तुम्हा बहुतांचे प्रचितीस आलें । किंवा नाहीं ॥ ३९ ॥

आताच्या ब्राह्मणांनी असे काय केले की त्यांना अन्नही मिळेनासे झाले? हे तुम्हा अनेकांच्या अनुभवास आले आहे की नाही?

बरें वडिलांस काये म्हणावें । ब्रह्मणाचें अदृष्ट जाणावें । प्रसंगें बोलिलें स्वभावें । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ४०॥

बरे, वडिलांना तरी काय म्हणावे? हे ब्राह्मणाचे दुर्दैवच समजावे; प्रसंगवशात सहजपणे हे बोलले गेले, त्याबद्दल क्षमा असावी.