कवित्व शब्दसुमनमाळा । अर्थ परिमळ आगळा । तेणें संतषट्पदकुळा । आनंद होये ॥ १ ॥

कवित्व म्हणजे जणू शब्दांच्या फुलांची माळच आहे, जिचा अर्थरूपी सुगंध विशेष असतो; त्यामुळे संतरूपी भ्रमरकुळाला आनंद होतो.

ऐसी माळा अंतःकरणीं । गुंफुन पूजा रामचरणीं । वोंकारतंत अखंडपणीं । खंडूं च नये ॥ २ ॥

अशी शब्दमाळा अंतःकरणात गुंफून रामचरणी अर्पण करावी; ओंकारस्वरूप हा तंतू कधी खंडित होऊ देऊ नये.

परोपकाराकारणें । कवित्व अगत्य करणें । तया कवित्वाचीं लक्षणें । बोलिजेती ॥ ३ ॥

परोपकारासाठीच कवित्व अवश्य करावे; अशा कवित्वाची लक्षणे आता सांगितली जातील.

जेणें घडे भगवद्भकक्ती । जेणें घडे विरक्ती । ऐसिया कत्वाची युक्ती । आधीं वाढवावी ॥ ४ ॥

ज्यायोगे भगवद्भक्ती घडेल, ज्यायोगे वैराग्य निर्माण होईल, अशी कवित्वाची कला आधी वाढवावी.

क्रियेवीण शब्दज्ञान । तया न मानिती सज्जन । म्हणौनी देव प्रसन्न । अनुतापें करावा ॥ ५ ॥

आचरणाशिवाय केवळ शब्दज्ञानाला सज्जन मान्यता देत नाहीत; म्हणून अनुतापाने (पश्चात्तापाने) देवाला प्रसन्न करून घ्यावे.

देवाचेन प्रसन्नपणें । जें जें घडे बोलणें । तें तें अत्यंत श्लाघ्यवाणें । या नाव प्रासादिक ॥ ६ ॥

देवाच्या प्रसन्नतेमुळे जे जे बोलणे घडते, ते अत्यंत प्रशंसनीय असते; त्यालाच 'प्रासादिक' (देवकृपेने स्फुरलेले) कवित्व म्हणतात.

धीट पाठ प्रसादिक । ऐसें बोलती अनेक । तरी हा त्रिविध विवेक । बोलिजेल ॥ ७ ॥

'धीट', 'पाठ' आणि 'प्रासादिक' असे कवित्वाचे तीन प्रकार अनेकजण सांगतात; आता हा त्रिविध विवेक सांगितला जाईल.

धीट म्हणिजे धीटपणें केलें । जें जें आपुल्या मनास आलें । बळेंचि कवित्व रचिलें । या नाव धीट बोलिजे ॥ ८ ॥

जे मनाला येईल ते धीटपणे, बळजबरीने रचलेले कवित्व, त्याला 'धीट' कवित्व म्हणतात.

पाठ म्हणिजे पाठांतर । बहुत पाहिलें ग्रंथांतर । तयासरिखा उतार । आपणचि केला ॥ ९ ॥

'पाठ' म्हणजे पाठांतर - अनेक ग्रंथ वाचून त्यांच्यासारखीच रचना स्वतः करणे.

सीघ्रचि कवित्व जोडिलें । दृष्टि पडिलें तें चि वर्णिलें । भक्तिवांचून जें केलें । त्या नाव धीटपाठ ॥ १० ॥

भराभर कवित्व जुळवले, जे दृष्टीस पडले तेच वर्णन केले, भक्तीशिवाय जे रचले - त्यालाच 'धीटपाठ' कवित्व म्हणतात.

कामिक रसिक श्रृंघारिक । वीर हास्य प्रस्ताविक । कौतुक विनोद अनेक । या नाव धीटपाठ ॥ ११ ॥

कामरसपूर्ण, रसिकतेचे, शृंगारिक, वीररसाचे, हास्यरसाचे, प्रासंगिक, कौतुकाचे आणि विनोदाचे - असे अनेक प्रकार 'धीटपाठ' कवित्वात मोडतात.

मन जालें कामाकार । तैसेचि निघती उद्गार । धीटपाठें परपार । पाविजेत नाहीं ॥ १२ ॥

मन जसे कामवासनेने भरलेले असते, तसेच शब्द बाहेर पडतात; अशा धीटपाठ कवित्वाने पैलतीर (मोक्ष) गाठता येत नाही.

व्हावया उदरशांती । करणें लागे नरस्तुती । तेथें केली जे वित्पत्ति । त्या नाव धीटपाठ ॥ १३ ॥

पोट भरण्यासाठी राजांची किंवा माणसांची स्तुती करावी लागते; त्यात दाखवलेले पांडित्य म्हणजेच 'धीटपाठ' कवित्व होय.

कवित्व नसावें धीटपाठ । कवित्व नसावें खटपट । कवित्व नसावें उद्धट । पाषांडमत ॥ १४ ॥

कवित्व 'धीटपाठ' प्रकारचे नसावे, ते कष्टाने ओढूनताणून केलेले नसावे, आणि ते पाखंडी मताचे उद्धट कवित्वही नसावे.

कवित्व नसावें वादांग । कवित्व नसावें रसभंग । कवित्व नसावें रंगभंग । दृष्टांतहीन ॥ १५ ॥

कवित्व वादग्रस्त नसावे, त्यात रसभंग होऊ नये, रंगभंग होऊ नये, आणि ते दृष्टान्तरहित (उदाहरणांविना कोरडे) नसावे.

कवित्व नसावें पाल्हाळ । कवित्व नसावें बाष्कळ । कवित्व नसावें कुटीळ । लक्षुनियां ॥ १६ ॥

कवित्व उगीच पाल्हाळिक नसावे, फालतू नसावे, आणि जाणूनबुजून कुटिल अर्थाचे नसावे.

हीन कवित्व नसावें । बोलिलेंचि न बोलावें । छंदभंग न करावें । मुद्राहीन ॥ १७ ॥

कवित्व हीन दर्जाचे नसावे, आधी बोललेलेच पुन्हा बोलू नये, आणि छंद व मुद्रा यांचा भंग करू नये.

वित्पत्तिहीन तर्कहीन । कळाहीन शब्दहीन । भक्तिज्ञानवैराग्यहीन । कवित्व नसावें ॥ १८ ॥

कवित्व पांडित्यहीन, तर्कहीन, कलाहीन, शब्दहीन आणि भक्ती-ज्ञान-वैराग्य यांच्याविना नसावे.

भक्तिहीन जें कवित्व । तेंचि जाणावें ठोंबें मत । आवडीहीन जें वगत्रृत्व । कंटाळवाणें ॥ १९ ॥

भक्तीविना असलेले कवित्व हे केवळ अडाणी मत समजावे; आवडीशिवाय केलेले वक्तृत्व कंटाळवाणे ठरते.

भक्तिविण जो अनुवाद । तोचि जाणावा विनोद । प्रीतीविण संवाद । घडे केवी ॥ २० ॥

भक्तीविना केलेले निरूपण हे केवळ करमणुकीचे बोलणे समजावे; प्रेमाशिवाय खरा संवाद घडूच कसा शकेल?

असो धीट पाठ तें ऐसें । नाथिलें अहंतेचें पिसें । आतां प्रसादिक तें कैसें । सांगिजेल ॥ २१ ॥

असो, 'धीटपाठ' कवित्व असे म्हणजे निरर्थक अहंकाराचे वेड आहे; आता 'प्रासादिक' कवित्व कसे असते, ते सांगितले जाईल.

वैभव कांता कांचन । जयास वाटे हें वमन । अंतरीं लागलें ध्यान । सर्वोत्तमाचें ॥ २२ ॥

ज्याला ऐश्वर्य, स्त्री आणि सोने ही उलटीसारखी त्याज्य वाटतात आणि ज्याच्या अंतरात परमेश्वराचेच ध्यान लागलेले असते.

जयास घडीनें घडी । लागे भगवंतीं आवडी । चढती वाढती गोडी । भगद्भसजनाची ॥ २३ ॥

ज्याला घडीघडीला भगवंताविषयी अधिकाधिक आवड लागते, आणि भगवद्भजनाची गोडी दिवसेंदिवस वाढतच जाते.

जो भगवद्भीजनेंवीण । जाऊं नेदी येक क्षण । सर्वकाळ अंतःकरण । भक्तिरंगें रंगलें ॥ २४ ॥

जो भगवद्भजनाशिवाय एकही क्षण वाया जाऊ देत नाही, ज्याचे अंतःकरण सदैव भक्तिरसाने रंगलेले असते.

जया अंतरी भगवंत । अचळ राहिला निवांत । तो स्वभावें जें बोलत । तें ब्रह्मनिरूपण ॥ २५ ॥

ज्याच्या अंतरी भगवंत अचल आणि शांतपणे वास करतो, तो सहजपणे जे बोलतो, तेच ब्रह्मनिरूपण होय.

अंतरी बैसला गोविंद । तेणें लागला भक्तिछंद । भक्तीविण अनुवाद । आणीक नाहीं ॥ २६ ॥

ज्याच्या अंतरी गोविंद वसलेला असतो, त्याला भक्तीचाच छंद लागतो; भक्तीशिवाय दुसरे बोलणे त्याला सुचतच नाही.

आवडी लागली अंतरीं । तैसीच वदे वैखरी । भावें करुणाकीर्तन करी । प्रेमभरें नाचतु ॥ २७ ॥

अंतरात जशी भक्तीची ओढ लागलेली असते, तशीच वाणी बोलते; तो भावपूर्ण करुणाकीर्तन करतो आणि प्रेमाच्या भरात नाचतो.

भगवंतीं लागलें मन । तेणें नाठवे देहभान । शंका लज्या पळोन । दुरी ठेली ॥ २८ ॥

मन भगवंतात इतके गुंतते की देहभानही राहत नाही; शंका आणि लाज दूर पळून जातात.

तो प्रेमरंगें रंगला । तो भक्तिमदें मातला । तेणें अहंभाव घातला । पायांतळीं ॥ २९ ॥

तो प्रेमाच्या रंगात रंगून जातो, भक्तीच्या धुंदीत धुंद होतो, आणि अहंभावाला पायाखाली तुडवून टाकतो.

गात नाचत निशंक । तयास कैचे दिसती लोक । दृष्टीं त्रैलोक्यनायेक । वसोन ठेला ॥ ३० ॥

तो निःशंकपणे गातो-नाचतो, त्याला लोक दिसतच नाहीत; त्याच्या दृष्टीत त्रैलोक्याचा स्वामीच स्थिरावलेला असतो.

ऐसा भगवंतीं रंगला । आणीक कांहीं नलगे त्याला । स्वैछा वर्णूं लागला । ध्यान कीर्ती प्रताप ॥ ३१ ॥

असा भगवंतात रंगलेला माणूस त्याला दुसरे काहीच नको असते; तो मनसोक्तपणे भगवंताचे ध्यान, कीर्ती व प्रताप वर्णन करू लागतो.

नाना ध्यानें नाना मूर्ती । नाना प्रताप नाना कीर्ती । तयापुढें नरस्तुती । त्रुणतुल्य वाटे ॥ ३२ ॥

नाना ध्याने, नाना मूर्ती, नाना पराक्रम आणि नाना कीर्ती याच्या तुलनेत त्याला मनुष्यांची स्तुती करणे गवताच्या काडीसमान तुच्छ वाटते.

असो ऐसा भगवद्भेक्त । जो ये संसारीं विरक्त । तयास मानिती मुक्त । साधुजन ॥ ३३ ॥

असो, असा भगवद्भक्त जो या संसारात विरक्त असतो, त्याला साधुजन मुक्तच मानतात.

त्याचे भक्तीचें कौतुक । तयानव प्रसादिक । सहज बोलतां विवेक । प्रगट होय ॥ ३४ ॥

त्याच्या भक्तीचे कौतुक असे की त्याचे कवित्व प्रासादिक असते; तो सहज बोलतो तेव्हाही विवेक प्रगट होतो.

ऐका कवित्वलक्षण । केलेंच करूं निरूपण । जेणे निवे अंतःकर्ण । श्रोतयांचें ॥ ३५ ॥

आता कवित्वाची लक्षणे ऐका, जी पुन्हा विशद करून सांगू - ज्यायोगे श्रोत्यांचे अंतःकरण शांत व तृप्त होईल.

कवित्व असावें निर्मळ । कवित्व असावें सरळ । कवित्व असावें प्रांजळ । अन्वयाचें ॥ ३६ ॥

कवित्व निर्मळ असावे, ते सरळ असावे, आणि त्याची रचना प्रांजळ असावी.

कवित्व असावें भक्तिबळें । कवित्व असावें अर्थागळें । कवित्व असावें वेगळें । अहंतेसी ॥ ३७ ॥

कवित्व भक्तीच्या बळावर उभे असावे, त्याचा अर्थ विशेष असावा, आणि ते अहंकारापासून पूर्णपणे अलिप्त असावे.

कवित्व असावें कीर्तिवाड । कवित्व असावें रम्य गोड । कवित्व असावें जाड । प्रतापविषीं ॥ ३८ ॥

कवित्व कीर्ती वाढवणारे असावे, ते रम्य व गोड असावे, आणि प्रतापाचे वर्णन करताना ते जोरकस असावे.

कवित्व असावें सोपें । कवित्व असावें अल्परूपें । कवित्व असावें सुल्लपें । चरणबंद ॥ ३९ ॥

कवित्व सोपे असावे, ते संक्षिप्त स्वरूपाचे असावे, आणि त्याची चरणरचना सहजसुलभ असावी.

मृदु मंजुळ कोमळ । भव्य अद्भुचत विशाळ । गौल्य माधुर्य रसाळ । भक्तिरसें ॥ ४० ॥

ते मृदू, मंजुळ, कोमल असावे; तसेच भव्य, अद्भुत आणि विशाल असावे; आणि भक्तिरसाने ते गोड, माधुर्यपूर्ण व रसाळ असावे.

अक्षरबंद पदबंद । नाना चातुर्य प्रबंद । नाना कौशल्यता छंदबंद । धाटी मुद्रा अनेक ॥ ४१ ॥

अक्षररचना, शब्दरचना, नाना चातुर्यपूर्ण प्रबंध, नाना कौशल्यपूर्ण छंदरचना, आणि विविध घाट व मुद्रा - असे कवित्वाचे विविध अंग असावेत.

नाना युक्ती नाना बुद्धी । नाना कळा नाना सिद्धी । नाना अन्वये साधी । नाना कवित्व ॥ ४२ ॥

नाना युक्ती, नाना बुद्धिकौशल्य, नाना कला, नाना सिद्धी, आणि नाना प्रकारची सुसंगत रचना साधणारे नाना प्रकारचे कवित्व असावे.

नाना साहित्य दृष्टांत । नाना तर्क धात मात । नाना संमती सिद्धांत । पूर्वपक्षेंसीं ॥ ४३ ॥

नाना साहित्यिक दृष्टान्त, नाना तर्क-वाद, आणि पूर्वपक्ष मांडून त्यावर नाना सिद्धांतांची संमती द्यावी.

नाना गती नाना वित्पत्ती । नाना मती नाना स्फुर्ति । नाना धारणा नाना धृती । या नाव कवित्व ॥ ४४ ॥

नाना गती, नाना पांडित्य, नाना बुद्धिमत्ता, नाना स्फूर्ती, नाना धारणाशक्ती आणि नाना धैर्य - यालाच खरे कवित्व म्हणावे.

शंका आशंका प्रत्योत्तरें । नाना काव्यें शास्त्राधारें । तुटे संशये निर्धारें । दिर्धारितां ॥ ४५ ॥

शंका-कुशंकांना शास्त्राधारे नाना काव्यांद्वारे उत्तरे द्यावीत; असा सखोल विचार केला असता संशय निश्चितपणे दूर होतो.

नाना प्रसंग नाना विचार । नाना योग नाना विवर । नाना तत्वचर्चासार । या नाव कवित्व ॥ ४६ ॥

नाना प्रसंग, नाना विचार, नाना योग, नाना तात्त्विक ऊहापोह, आणि तत्त्वचर्चेचे सार - याला कवित्व म्हणतात.

नाना साधनें पुरश्चरणें । नाना तपें तीर्थाटणें । नाना संदेह फेडणें । या नाव कवित्व ॥ ४७ ॥

नाना साधने, पुरश्चरणे, नाना तपे, तीर्थयात्रा, आणि नाना संशयांचे निरसन करणे - याला कवित्व म्हणतात.

जेणें अनुताप उपजें । जेणें लोकिक लाजे । जेणें ज्ञान उमजे । या नाव कवित्व ॥ ४८ ॥

ज्यामुळे मनात पश्चात्ताप उपजतो, ज्यामुळे लौकिक गोष्टींची लाज वाटू लागते, आणि ज्यामुळे ज्ञान उमगते - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

जेणें ज्ञान हें प्रबळे । जेणें वृत्ती हे मावळें । जेणें भक्तिमार्ग कळे । या नाव कवित्व ॥ ४९ ॥

ज्यामुळे ज्ञान अधिक प्रबळ होते, ज्यामुळे वृत्ती मावळते, आणि ज्यामुळे भक्तिमार्ग उमगतो - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

जेणें सद्बुवद्धि तुटे । जेणें भवसिंधु आटे । जेणें भगवंत प्रगटे । या नाव कवित्व ॥ ५० ॥

ज्यामुळे देहबुद्धी तुटते, ज्यामुळे संसारसागर आटतो, आणि ज्यामुळे भगवंत प्रगट होतो - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

जेणें सद्बुतद्धि लागे । जेणें पाषांड भंगे । जेणें विवेक जागे । या नाव कवित्व ॥ ५१ ॥

ज्यामुळे सद्बुद्धी प्राप्त होते, ज्यामुळे पाखंडी मत भंग पावते, आणि ज्यामुळे विवेक जागृत होतो - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

जेणें सद्वस्तु भासे । जेणें भास हा निरसे । जेणें भिन्नत्व नासे । या नाव कवित्व ॥ ५२ ॥

ज्यामुळे सत्य वस्तूची (परब्रह्माची) प्रचिती येते, ज्यामुळे भ्रम नाहीसा होतो, आणि ज्यामुळे भेदभाव नष्ट होतो - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

जेणें होये समाधान । जेणें तुटे संसारबंधन । जया मानिती सज्जन । तया नाव कवित्व ॥ ५३ ॥

ज्यामुळे मनाला समाधान लाभते, ज्यामुळे संसारबंधन तुटते, आणि ज्याला सज्जन मान्यता देतात - त्यालाच कवित्व म्हणावे.

ऐसें कवित्वलक्षण । सांगतां तें असाधारण । परंतु कांहींयेक निरूपण । बुझावया केलें ॥ ५४ ॥

अशाप्रकारे कवित्वाचे लक्षण सांगणे हे खरोखर असामान्य कार्य आहे; तरीही समजावण्यासाठी थोडेसे निरूपण येथे केले आहे.