मागां जालें निरूपण । नामस्मरणाचें लक्षण । आतां ऐका पादसेवन । चौथी भक्ती ॥ १॥

मागे नामस्मरणाचे लक्षण सांगितले. आता चौथी भक्ती, पादसेवन ऐका.

पादसेवन तेंचि जाणावें । कायावाचामनोभावें । सद्गुaरूचे पाय सेवावे । सद्गणतिकारणें ॥ २॥

पादसेवन म्हणजे काया-वाचा-मनाने सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करणे, ते खऱ्या कल्याणासाठी असते.

या नांव पादसेवन । सद्गुसरुपदीं अनन्यपण । निरसावया जन्ममरण । यातायाती ॥ ३॥

सद्गुरूंच्या चरणांशी अनन्यभावाने राहणे, यालाच पादसेवन म्हणतात. यामुळे जन्ममरणाचे फेरे संपुष्टात येतात.

सद्गुरुकृपेविण कांहीं । भवतरणोपाव तों नाहीं । याकारणें लवलाहीं । सद्गुुरुपाय सेवावे ॥ ४॥

सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय संसारसागर तरून जाण्याचा दुसरा उपाय नाही. म्हणून तत्परतेने सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करावी.

सद्वस्तु दाखवी सद्गुसरु । सकळ सारासारविचारु । परब्रह्माचा निर्धारु । अंतरीं बाणे ॥ ५॥

सद्गुरू खरे तत्त्व दाखवतो आणि सार-असाराचा संपूर्ण विवेक शिकवतो. त्यामुळे परब्रह्माची निश्चिती अंतःकरणात दृढ होते.

जे वस्तु दृष्टीस दिसेना । आणी मनास तेहि भासेना । संगत्यागेंविण ये ना । अनुभवासी ॥ ६॥

जी वस्तू डोळ्यांना दिसत नाही आणि मनालाही भासत नाही, ती आसक्तीचा त्याग केल्याशिवाय अनुभवाला येत नाही.

अनुभव घेतां संगत्याग नसे । संगत्यागें अनुभव न दिसे । हें अनुभवी यासीच भासे । येरां गथागोवी ॥ ७॥

जेव्हा खरा अनुभव येतो तेव्हा आसक्तीचा त्याग वेगळा उरत नाही, आणि आसक्तीचा त्याग असतो तेव्हा अनुभव वेगळा दिसत नाही. हे फक्त अनुभवी माणसालाच कळते, बाकीच्यांना ते गुंतागुंतीचे वाटते.

संगत्याग आणी निवेदन । विदेहस्थिती अलिप्तपण । सहजस्थिती उन्मनी विज्ञान । हे सप्तहि येकरूप ॥ ८॥

आसक्तीचा त्याग, संपूर्ण समर्पण, देहातीत अवस्था, अलिप्तपणा, सहज स्थिती, मनाच्या पलीकडची अवस्था आणि खरे ज्ञान - ही सातही एकाच अवस्थेची नावे आहेत.

याहिवेगळीं नामाभिधानें । समाधानाचीं संकेतवचनें । सकळ कांहीं पादसेवनें । उमजों लागे ॥ ९॥

याशिवाय समाधानाची इतरही अनेक नावे व संकेतवचने आहेत. पादसेवनानेच हे सर्व हळूहळू समजू लागते.

वेद वेदगर्भ वेदांत । सिद्ध सिद्धभावगर्भ सिद्धांत । अनुभव अनुर्वाच्य धादांत । सत्य वस्तु ॥ १०॥

वेद, वेदांचे सार, वेदांत; सिद्ध, सिद्धांचे अंतरंग, सिद्धांत; आणि प्रत्यक्ष अनुभव - या सर्वांतून एकच सत्य वस्तू निर्देशित होते.

बहुधा अनुभवाचीं आंगें । सकळ कळती संतसंगें । चौथे भक्तीचे प्रसंगें । गोप्य तें प्रगटे ॥ ११॥

संतांच्या सहवासाने अनुभवाची बहुतेक अंगे समजू लागतात. चौथ्या भक्तीच्या निमित्ताने जे गुप्त आहे तेच प्रगट होते.

प्रगट वसोनि नसे । गोप्य असोनि भासे । भासाअभासाहून अनारिसे । गुरुगम्य मार्ग ॥ १२॥

ते प्रगट असूनही लपलेले असते, आणि गुप्त असूनही जाणवते. दिसणे व न दिसणे या दोन्हींहून ते वेगळे आहे - हा गुरूंकडूनच कळणारा मार्ग आहे.

मार्ग होये परी अंतरिक्ष । जेथें सर्वहि पूर्वपक्ष । पाहों जातां अलक्ष । लक्षवेना ॥ १३॥

हा मार्ग अंतरंगातील असतो, जिथे सर्व पूर्वपक्ष मावळतात. तेथे पाहायला गेले तरी ते डोळ्यांना दिसत नाही, ते धरता येत नाही.

लक्षें जयासी लक्षावें । ध्यानें जयासी ध्यावें । तें गे तेंचि आपण व्हावें । त्रिविधा प्रचिती ॥ १४॥

ज्याला लक्ष देऊन पाहायचे, ज्याचे ध्यान करायचे, त्याच स्वरूपाशी आपण एकरूप व्हावे लागते. हे शास्त्र, गुरुवचन व स्वानुभव या तिन्हींनी सिद्ध होते.

असो हीं अनुभवाचीं द्वारें । कळती सारासारविचारें । सत्संगेंकरून सत्योत्तरें । प्रत्ययासि येतीं ॥ १५॥

अशा प्रकारे अनुभवाची ही सर्व द्वारे सार-असाराच्या विवेकाने उमगतात, आणि संतसंगतीने ती खरी आहेत हे पडताळून पाहता येते.

सत्य पाहातां नाहीं असत्य । असत्य पाहातां नाहीं सत्य । सत्याअसत्याचें कृत्य । पाहाणारापासीं ॥ १६॥

सत्याकडे पाहिले तर असत्य उरत नाही, आणि असत्याकडे पाहिले तर सत्य उरत नाही. सत्य-असत्याचा निर्णय पाहणाऱ्यावरच अवलंबून असतो.

पाहाणार पाहाणें जया लागलें । तें तद्रूपत्वें प्राप्त जालें । तरी मग जाणावें बाणलें । समाधान ॥ १७॥

जेव्हा पाहणाऱ्याचे पाहणेच त्या वस्तूशी एकरूप होते, तेव्हा ते तिच्याशी तादात्म्य पावते. तेव्हाच खरे समाधान प्राप्त झाले असे समजावे.

नाना समाधानें पाहातां । बाणती सद्गुवरु करितां । सद्गुसरुविण सर्वथा । सन्मार्ग नसे ॥ १८॥

अशी विविध समाधाने सद्गुरू केल्यानेच प्राप्त होतात. सद्गुरूवाचून खरा मार्ग मुळीच सापडत नाही.

प्रयोग साधनें सायास । नाना साक्षेपें विद्याअभ्यास । अभ्यासें कांहीं गुरुगम्यास । पाविजेत नाहीं ॥ १९॥

अनेक प्रयोग, साधने, परिश्रम आणि विद्येचा अभ्यास केला, तरी नुसत्या अभ्यासाने गुरूकडूनच कळणारी गोष्ट प्राप्त होत नाही.

जें अभ्यासें अभ्यासितां न ये । जें साधनें असाध्य होये । तें हें सद्गुbरुविण काये । उमजों जाणे ॥ २०॥

जे नुसत्या सरावाने साध्य होत नाही, जे कोणत्याही साधनाने अशक्य आहे, ते सद्गुरूंशिवाय कोणाला उमगणार?

याकारणें ज्ञानमार्ग- । कळाया, धरावा सत्संग । सत्संगेंविण प्रसंग । बोलोंचि नये ॥ २१॥

म्हणून ज्ञानमार्ग समजण्यासाठी संतसंगती धरावी. संतसंगतीशिवाय अशा गोष्टींबद्दल बोलूही नये.

सेवावे सद्गु रूचे चरण । या नांव पादसेवन । चौथे भक्तीचें लक्षण । तें हें निरोपिलें ॥ २२॥

सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करावी - यालाच पादसेवन म्हणतात. अशा प्रकारे चौथ्या भक्तीचे लक्षण सांगितले आहे.

देव ब्राह्मण माहानुभाव । सत्पात्र भजनाचे ठाव । ऐसिये ठाईं सद्भााव । दृढ धरावा ॥ २३॥

देव, ब्राह्मण, थोर पुरुष आणि योग्य पात्र असलेली भजनस्थाने - अशा ठिकाणी दृढ श्रद्धा ठेवावी.

हें प्रवृत्तीचें बोलणें । बोलिलें रक्षाया कारणें । परंतु सद्गुतरुपाय सेवणें । या नांव पादसेवन ॥ २४॥

हे प्रापंचिक दृष्टीने, धर्मरक्षणासाठी सांगितले आहे. पण खरे पादसेवन म्हणजे सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करणे हेच होय.

पादसेवन चौथी भक्ती । पावन करितसे त्रिजगतीं । जयेकरितां सायोज्यमुक्ती । साधकास होये ॥ २५॥

चौथी भक्ती, पादसेवन, तिन्ही लोकांना पावन करते. यामुळे साधकाला सायुज्यमुक्ती प्राप्त होते.

म्हणौनि थोराहून थोर । चौथे भक्तीचा निर्धार । जयेकरितां पैलपार । बहुत प्राणी पावती ॥ २६॥

म्हणून चौथ्या भक्तीचा निर्धार सर्वांत श्रेष्ठ आहे. यामुळे पुष्कळ जीव भवसागराच्या पैलतीराला पोहोचतात.