मुळीं ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूप अहंकार । तो पंचभूतांचा विचार । ज्ञानदशकीं बोलिला ॥ १॥

मूळचे ब्रह्म निराकार आहे. त्यातून स्फुरणरूपाने अहंकार निर्माण झाला. पंचमहाभूतांची ही उत्पत्ती ज्ञानदशकात सांगितली आहे.

तो अहंकार वायोरूप । तयावरी तेजाचें स्वरूप । तया तेजाच्या आधारें आप । आवर्णोदक दाटलें ॥ २॥

तो अहंकार वायुरूप बनला, त्यावर तेजाचे स्वरूप निर्माण झाले, आणि त्या तेजाच्या आधारे आपतत्त्वाचे आवरणोदक साठले.

तया आवर्णोदकाच्या आधारें । धरा धरिली फणिवरें । वरती छपन्न कोटी विस्तारें । वसुंधरा हे ॥ ३॥

त्या आवरणोदकाच्या आधारे शेषनागाने पृथ्वी धारण केली. तिच्या वर छपन्न कोटी योजने विस्तारलेली ही वसुंधरा आहे.

इयेवरी परिघ सप्त सागर । मध्य मेरू माहां थोर । अष्ट दिग्पाळ तो परिवार । अंतरें वेष्टित राहिला ॥ ४॥

या पृथ्वीभोवती सात समुद्रांचा परीघ आहे, मध्यभागी महामेरू पर्वत उभा आहे, आणि आठ दिक्पाल त्याभोवती अंतरा-अंतरावर उभे आहेत.

तो सुवर्णाचा माहा मेरू । पृथ्वीस तयाचा आधारु । चौरुआसी सहस्र विस्तारु । रुंदी तयाची ॥ ५॥

तो सुवर्णाचा महामेरू पृथ्वीचा आधार आहे. त्याचा विस्तार चौऱ्यांशी हजार योजने रुंद आहे.

उंच तरी मर्यादेवेगळा । भूमीमधें सहस्र सोळा । तया भोवता वेष्टित पाळा । लोकालोक पर्वताचा ॥ ६ ॥

उंचीला त्याला मर्यादा नाही, आणि तो जमिनीखाली एक हजार सोळा योजने खोल गेलेला आहे. त्याभोवती लोकालोक पर्वताचे कडे वेढलेले आहे.

तया ऐलिकडे हिमाचळ । जेथें पांडव गळाले सकळ । धर्म आणी तमाळनीळ । पुढें गेले ॥ ७॥

याअलीकडे हिमालय आहे, जेथे सर्व पांडव गळून पडले. धर्मराज मात्र पुढे निघून गेला.

जेथें जावया मार्ग नाहीं । मार्गी पसरले माहा अही । सितसुखें सुखावले ते ही । पर्वतरूप भासती ॥ ८॥

जेथे पुढे जायला वाटच उरत नाही, तेथे मोठमोठे साप वाटेवर पसरलेले असतात. ते शीतल सुखात मश्गुल झाल्याने पर्वतासारखे भासतात.

तया ऐलिकडे सेवटीं जाण । बद्रिकाश्रम बद्रिनारायण । तेथें माहां तापसी, निर्वाण- । देहत्यागार्थ जाती ॥ ९॥

याअलीकडे शेवटी बद्रिकाश्रम व बद्रिनारायण आहे, जेथे मोठमोठे तपस्वी देहत्याग करण्यासाठी जातात.

तया ऐलिकडे बद्रिकेदार । पाहोन येती लहानथोर । ऐसा हा अवघा विस्तार । मेरुपर्वताचा ॥ १०॥

याअलीकडे बद्री-केदार आहे, जे लहान-मोठे सर्वजण पाहायला जातात. असा हा मेरू पर्वताचा संपूर्ण विस्तार आहे.

तया मेरुपर्वतापाठारीं । तीन श्रृंगे विषमहारी । परिवारें राहिले तयावरी । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥ ११॥

त्या मेरू पर्वताच्या माथ्यावर उंचीने भिन्न अशी तीन शिखरे आहेत, ज्यांवर आपापल्या परिवारासह ब्रह्मा, विष्णू व महेश वास्तव्य करतात.

ब्रह्मश्रृंग तो पर्वताचा । विष्णुशृंग तो मर्गजाचा । शिवश्रृंग तो स्फटिकाचा । कैळास नाम त्याचें ॥ १२॥

ब्रह्मदेवाचे शिखर साध्या पाषाणाचे आहे, विष्णूचे शिखर पाचूचे आहे, आणि शिवाचे शिखर स्फटिकाचे आहे, ज्याला कैलास म्हणतात.

वैकुंठ नाम विष्णुश्रृंगाचें । सत्यलोक नाम ब्रह्मश्रृंगाचें । अमरावती इंद्राचें । स्थळ खालतें ॥ १३॥

विष्णूच्या शिखराचे नाव वैकुंठ, तर ब्रह्मदेवाच्या शिखराचे नाव सत्यलोक आहे. त्या खाली इंद्राची अमरावती ही नगरी आहे.

तेथें गण गंधर्व लोकपाळ । तेतिस कोटी देव सकळ । चौदा लोक, सुवर्णाचळ- । वेष्टित राहिले ॥ १४॥

तेथे गण, गंधर्व व लोकपाल, तसेच तेहतीस कोटी देव वास्तव्य करतात. सुवर्णाच्या मेरू पर्वताभोवती वेढलेली चौदा लोकही तेथेच आहेत.

तेथें कामधेनूचीं खिलांरें । कल्पतरूचीं बनें अपारें । अमृताचीं सरोवरें । ठाईं ठाईं उचंबळतीं ॥ १५॥

तेथे कामधेनूंचे कळप आहेत, कल्पवृक्षांची अपार वने आहेत, आणि अमृताची सरोवरे ठिकठिकाणी उचंबळत आहेत.

तेथें उदंड चिंतामणी । हिरे परिसांचियां खाणी । तेथें सुवर्णमये धरणी । लखलखायमान ॥ १६॥

तेथे विपुल चिंतामणी, हिरे व परिसाच्या खाणी आहेत. तेथील जमीनही सोन्याची असून लखलखत असते.

परम रमणीये फांकती किळा । नव्वरत्नाचिया पाषाणसिळा । तेथें अखंड हरुषवेळा । आनंदमये ॥ १७॥

नऊ रत्नांच्या शिळांतून सुंदर किरणे पसरतात. तेथे सदैव आनंदाचा व उत्साहाचा काळ असतो.

तेथें अमृतांचीं भोजनें । दिव्य गंधें दिव्य सुमनें । अष्ट नायका गंधर्वगायनें । निरंतर ॥ १८॥

तेथे अमृताची भोजने असतात, दिव्य सुगंध व दिव्य फुले असतात, आणि आठ नायिका व गंधर्व सतत गायन करत असतात.

तेथें तारुण्य वोसरेना । रोगव्याधीहि असेना । वृधाप्य आणी मरण येना । कदाकाळीं ॥ १९॥

तेथे तारुण्य कधी ओसरत नाही, रोग-व्याधी नसतात, आणि वृद्धत्व व मृत्यू कधीच येत नाहीत.

तेथें येकाहूनि येक सुंदर । तेथें येकाहूनि येक चतुर । धीर उदार आणी शूर । मर्यादेवेगळे ॥ २०॥

तेथे एकाहून एक सुंदर, एकाहून एक चतुर असे रहिवासी आहेत. ते सारे धीर, उदार व शूर असून सर्व मर्यादा ओलांडणारे आहेत.

तेथें दिव्यदेह ज्योतिरूपें । विद्युल्यतेसारिखीं स्वरूपें । तेथें येश कीर्ति प्रतापें । सिमा सांडिली ॥ २१॥

तेथील शरीरे विजेसारखी तेजस्वी व दिव्य असतात. तेथील यश, कीर्ती व प्रताप सीमा ओलांडून गेलेले आहेत.

ऐसें तें स्वर्गभुवन । सकळ देवांचें वस्तें स्थान । तयां स्थळाचें महिमान । बोलिजे तितुकें थोडें ॥ २२॥

असे ते स्वर्गभुवन सर्व देवांचे वसतिस्थान आहे. त्या स्थानाचा महिमा कितीही सांगितला तरी तो थोडाच ठरतो.

येथें ज्या देवाचें भजन करावें । तेथें ते देवलोकीं राहावें । स्वलोकता मुक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥ २३॥

येथे मनुष्य ज्या देवतेचे भजन करतो, त्याच देवतेच्या लोकात मृत्यूनंतर त्याला राहायला मिळते. यालाच स्वलोकता मुक्ती म्हणतात.

लोकीं राहावें ते स्वलोकता । समीप असावें ते समीपता । स्वरूपचि व्हावें ते स्वरूपता- । तिसरी मुक्ती ॥ २४॥

त्या लोकात राहणे म्हणजे स्वलोकता, जवळ राहणे म्हणजे समीपता, आणि त्याच स्वरूपाचे होणे म्हणजे स्वरूपता - ही तिसरी मुक्ती होय.

देवस्वरूप जाला देही । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं । स्वरूपतेचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥ २५॥

देहधारी जीव जेव्हा त्या देवतेचेच स्वरूप धारण करतो, पण श्रीवत्स-कौस्तुभ-लक्ष्मी यांसारखी खास चिन्हे मात्र त्याला नसतात - हेच स्वरूपतेचे लक्षण आहे.

सुकृत आहे तों भोगिती । सुकृत सरतांच ढकलून देती । आपण देव ते असती । जैसे तैसे ॥ २६॥

जोवर पुण्य शिल्लक असते तोवर ते हे सुख भोगतात; पुण्य संपले की त्यांना बाहेर ढकलले जाते. देव मात्र जसेच्या तसे कायम राहतात.

म्हणौनि तिनी मुक्ति नासिवंत । सायोज्यमुक्ती ते शाश्वत । तेहि निरोपिजेल सावचित्त । ऐक आतां ॥ २७॥

म्हणून या तिन्ही मुक्ती नाशवंत आहेत; सायुज्यमुक्ती मात्र शाश्वत आहे. तीही आता सांगितली जाईल - सावधपणे ऐका.

ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं । पर्वतासहित जळेल क्षिती । तेव्हां अवघेच देव जाती । मां मुक्ति कैंच्या तेथें ॥ २८॥

प्रलयकाळी हे सर्व ब्रह्मांड नष्ट होईल, पर्वतांसह पृथ्वी जळून जाईल. तेव्हा सर्व देवही नाश पावतील - मग या मुक्ती तरी कुठे उरणार?

तेव्हां निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ती तेहि अचळ । सायोज्यमुक्ती ते केवळ । जाणिजे ऐसी ॥ २९॥

तेव्हा फक्त निर्गुण परमात्माच अढळ राहतो, आणि निर्गुण भक्तीही अढळ राहते. सायुज्यमुक्ती म्हणजे हीच होय, हे जाणून घ्यावे.

निर्गुणीं अनन्य असतां । तेणें होये सायोज्यता । सायोज्यता म्हणिजे स्वरूपता- । निर्गुण भक्ती ॥ ३०॥

निर्गुणाशी अनन्य राहिल्यानेच सायुज्यता प्राप्त होते. सायुज्यता म्हणजेच स्वरूपता, म्हणजेच निर्गुण भक्ती होय.

सगुण भक्ती ते चळे । निर्गुण भक्ती ते न चळे । हें अवघें प्रांजळ कळे । सद्गुकरु केलियां ॥ ३१॥

सगुण भक्ती ढळणारी आहे, निर्गुण भक्ती ढळत नाही. सद्गुरू लाभले की हे सर्व सहज स्पष्टपणे समजते.