मागां जालें निरूपण । आठवे भक्तीचें लक्षण । आतां ऐका सावधान । भक्ति नवमी ॥ १॥

मागे आठव्या भक्तीचे लक्षण सांगितले. आता सावधपणे नववी भक्ती ऐका.

नवमी निवेदन जाणावें । आत्मनिवेदन करावें । तेंहि सांगिजेल स्वभावें । प्रांजळ करूनि ॥ २॥

नववी भक्ती म्हणजे निवेदन, म्हणजेच आत्मनिवेदन करणे. तेही सोप्या भाषेत पुढे सांगितले जाईल.

ऐका निवेदनाचें लक्षण । देवाअसि वाहावें आपण । करावें तत्त्वविवरण । म्हणिजे कळे ॥ ३॥

निवेदनाचे लक्षण ऐका - स्वतःला संपूर्णपणे देवाला अर्पण करावे, आणि तत्त्वांचा नीट विचार करावा, म्हणजे हे समजते.

मी भक्त ऐसें म्हणावें । आणी विभक्तपणेंचि भजावें । हें आवघेंचि जाणावें । विलक्षण ॥ ४॥

'मी भक्त आहे' असे म्हणायचे आणि तरीही देवापासून वेगळे राहून भजन करायचे - हे मोठे विसंगत आहे.

लक्षण असोन विलक्षण । ज्ञान असोन अज्ञान । भक्त असोन विभक्तपण । तें हें ऐसें ॥ ५॥

लक्षण असूनही लक्षणातीत असणे, ज्ञान असूनही अज्ञानासारखे वाटणे, भक्त असूनही वेगळेपणा टिकून राहणे - असे हे विचित्र आहे.

भक्त म्हणिजे विभक्त नव्हे । आणी विभक्त म्हणिजे भक्त नव्हे । विचारेंविण कांहींच नव्हे । समाधान ॥ ६॥

भक्त असणे म्हणजे वेगळे असणे नव्हे, आणि वेगळे असणे म्हणजे खरा भक्त असणेही नव्हे. नीट विचार केल्याशिवाय यातून समाधान मिळत नाही.

तस्मात् विचार करावा । देव कोण तो वोळखावा । आपला आपण शोध घ्यावा । अंतर्यामीं ॥ ७॥

म्हणून खरा विचार करावा - देव कोण आहे हे ओळखावे, आणि स्वतःचा शोध स्वतःच्या अंतर्यामी घ्यावा.

मी कोण ऐसा निवाडा । पाहों जातां तत्वझाडा । विचार करितां उघडा । आपण नाहीं ॥ ८॥

'मी कोण आहे' असा शोध घेऊन तत्त्वांचे विश्लेषण केले, तर विचार करता स्पष्टपणे दिसते की वेगळा 'मी' मुळीच नाही.

तत्वें तत्व जेव्हां सरे । तेव्हां आपण कैंचा उरे । आत्मनिवेदन येणेंप्रकारें । सहजचि जालें ॥ ९॥

एकेक तत्त्व मागे पडत गेले की शेवटी 'मी' तरी कुठे उरतो? आत्मनिवेदन याच पद्धतीने आपोआप घडून येते.

तत्वरूप सकळ भासे । विवेक पाहातां निरसे । प्रकृतिनिरासें आत्मा असे । आपण कैंचा ॥ १०॥

सर्व काही तत्त्वांच्या रूपात भासते, पण विवेकाने पाहिले की ते भास मावळतो. प्रकृतीचा भास संपला की केवळ आत्माच उरतो - मग वेगळा 'मी' कुठून येणार?

येक मुख्य परमेश्वरु । दुसरी प्रकृति जगदाकारु । तिसरा आपण कैंचा चोरु । आणिला मधें ॥ ११॥

एक मुख्य परमेश्वर आहे, दुसरी विश्वरूप प्रकृती आहे. या दोघांमध्ये तिसरा 'मी' नावाचा चोर कुठून घुसला?

ऐसें हें सिद्धचि असतां । नाथिली लागे देहाहंता । परंतु विचारें पाहों जातां । कांहींच नसे ॥ १२॥

हे असे स्पष्ट असतानाही उगाच देहाचाच अहंकार चिकटून राहतो. पण नीट विचार केला, तर तो अहंकार खरे तर काहीच नसतो.

पाहातां तत्त्वविवेचना । पिंडब्रह्मांडतत्वरचना । विश्वाकारें वेक्ती, नाना- । तत्वें विस्तारलीं ॥ १३॥

तत्त्वांचा नीट विचार केला, तर देह व विश्व यांतील रचना दिसून येते - विश्वाच्या रूपाने अनेक तत्त्वे विस्तारलेली दिसतात.

तत्वें साक्षत्वें वोसरतीं । साक्षत्व नुरे आत्मप्रचिती । आत्मा असे आदि‍अंतीं । आपण कैंचा ॥ १४॥

ती तत्त्वे साक्षीभावाने मागे पडतात, आणि शेवटी साक्षीपणही आत्मानुभवात उरत नाही. आत्मा आदि-अंती तसाच असतो - मग वेगळा 'मी' कुठून येणार?

आत्मा एक स्वानंदघन । आणी अहमात्मा हें वचन । तरी मग आपण कैंचा भिन्न । उरला तेथें ॥ १५॥

आत्मा एकच आहे, आनंदाने भरलेला. आणि 'मीच आत्मा आहे' हेच खरे वचन आहे. मग त्याहून वेगळा 'मी' तेथे कुठे उरतो?

सोहं हंसा हें उत्तर । याचें पाहावें अर्थांतर । पाहतां आत्मयाचा विचार । आपण कैंचा तेथें ॥ १६॥

'सोऽहं' आणि 'हंस' या शब्दांचा खरा अर्थ नीट पाहावा. आत्म्याचा विचार केला, तर तेथे वेगळा 'मी' उरतच नाही.

आत्मा निर्गुण निरंजन । तयासी असावें अनन्य । अनन्य म्हणिजे नाहीं अन्य । आपण कैंचा तेथें ॥ १७ ॥

आत्मा निर्गुण व निरंजन आहे, त्याच्याशी अनन्य राहावे. अनन्य म्हणजे दुसरे काही नसणे - मग तेथे वेगळा 'मी' कुठे उरतो?

आत्मा म्हणिजे तो अद्वैत । जेथें नाहीं द्वैताद्वैत । तेथें मीपणाचा हेत । उरेल कैंचा ॥ १८॥

आत्मा हा अद्वैत आहे, जिथे द्वैत किंवा अद्वैतही उरत नाही. तेथे 'मीपणा'चा हेतूही कसा टिकणार?

आत्मा पूर्णत्वें परिपूर्ण । जेथें नाहीं गुणागुण । निखळ निर्गुणी आपण । कोण कैंचा ॥ १९॥

आत्मा पूर्णतः परिपूर्ण आहे, जिथे कोणतेही गुण उरत नाहीत. अशा शुद्ध निर्गुण स्थितीत वेगळा 'मी' कोण असणार, कुठून येणार?

त्वंपद तत्पद असिपद । निरसुनि सकळ भेदाभेद । वस्तु ठाईंची अभेद । आपण कैंचा ॥ २०॥

'त्वंपद', 'तत्पद', 'असिपद' या महावाक्यातील सर्व भेदाभेद मिटवले, की मूळ वस्तू अभेदच उरते - मग वेगळा 'मी' कुठून येणार?

निरसितां जीवशिवौपाधी । जीवशिवचि कैंचे आधी । स्वरूपीं होतां दृढबुद्धि । आपण कैंचा ॥ २१॥

जीव व शिव यांतील भेद मिटवला, की मुळात जीव-शिव असे वेगळेपण कुठून येणार? स्वस्वरूपाची दृढ जाणीव झाली, की वेगळा 'मी' उरतच नाही.

आपण मिथ्या, साच देव । देव भक्त अनन्यभाव । या वचनाचा अभिप्राव । अनुभवी जाणती ॥ २२॥

'मी' खोटा आहे, फक्त देव खरा आहे; देव व भक्त हे अभिन्न आहेत - या वचनाचा खरा अर्थ अनुभवी व्यक्तीलाच कळतो.

या नांव आत्मनिवेदन । ज्ञानियांचें समाधान । नवमे भक्तींचे लक्षण । निरोपिलें ॥ २३॥

यालाच आत्मनिवेदन म्हणतात, हेच ज्ञानी लोकांचे खरे समाधान होय. अशा प्रकारे नवव्या भक्तीचे लक्षण सांगितले आहे.

पंचभूतांमध्यें आकाश । सकळ देवांमधें जगदीश । नवविधा भक्तीमध्यें विशेष । भक्ति नवमी ॥ २४॥

पंचमहाभूतांत आकाश जसे श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व देवांत जगदीश जसा श्रेष्ठ आहे, तसेच नऊ प्रकारच्या भक्तींत नववी भक्ती विशेष श्रेष्ठ आहे.

नवमी भक्ती आत्मनिवेदन । न होतां न चुके जन्ममरण । हें वचन सत्य, प्रमाण- । अन्यथा नव्हे ॥ २५॥

नववी भक्ती, आत्मनिवेदन, झाल्याशिवाय जन्ममरणाचा फेरा चुकत नाही. हे वचन खरे व प्रमाण आहे, यात बदल नाही.

ऐसी हे नवविधा भक्ती । केल्यां पाविजे सायोज्यमुक्ती । सायोज्यमुक्तीस कल्पांतीं । चळण नाहीं ॥ २६॥

अशी ही नऊ प्रकारची भक्ती केल्याने सायुज्यमुक्ती प्राप्त होते. सायुज्यमुक्तीला प्रलयकाळीही ढळ नसतो.

तिहीं मुक्तींस आहे चळण । सायोज्यमुक्ती अचळ जाण । त्रैलोक्यास होतां निर्वाण । सायोज्यमुक्ती चळेना ॥ २७॥

इतर तीन मुक्तींना ढळ असतो, पण सायुज्यमुक्ती अढळ आहे, हे जाणून घ्यावे. त्रैलोक्याचा नाश झाला तरी सायुज्यमुक्ती ढळत नाही.

आवघीया चत्वार मुक्ती । वेदशास्त्रें बोलती । तयांमध्यें तीन नासती । चौथी ते अविनाश ॥ २८॥

वेद-शास्त्रे चार प्रकारच्या मुक्तींबद्दल सांगतात. त्यांतील तीन नाश पावणाऱ्या आहेत, फक्त चौथी अविनाशी आहे.

पहिली मुक्ती ते स्वलोकता । दुसरी ते समीपता । तिसरी ते स्वरूपता । चौथी सायोज्यमुक्ती ॥ २९॥

पहिली मुक्ती म्हणजे स्वलोकता, दुसरी समीपता, तिसरी स्वरूपता, आणि चौथी सायुज्यमुक्ती होय.

ऐसिया चत्वार मुक्ती । भगवद्भजनें प्राणी पावती । हेंचि निरूपण प्रांजळ श्रोतीं । सावध पुढें परिसावें ॥ ३०॥

अशा या चार मुक्ती भगवद्भजनाने प्राप्त होतात. हेच पुढे स्पष्टपणे सांगितले जाईल - श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.