ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें । येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥ १ ॥

आता प्रचीतीची लक्षणे ऐका. जो प्रत्यक्ष प्रचीत पाहून चालतो, तोच खरा शहाणा. बाकीचे, प्रचीतीशिवाय चालणारे, वेडे आणि दीनवाणे ठरतात.

नाना रत्नें नाना नाणीं । परीक्षून न घेतां हानी । प्रचित न येतां निरूपणीं । बैसोंच नये ॥ २ ॥

नाना रत्ने आणि नाणी पारखून न घेतल्यास नुकसान होते. त्याचप्रमाणे प्रचीत आल्याशिवाय निरूपण ऐकायला बसूही नये.

सुरंग शस्त्र दमून पाहिलें । बरें पाहातां प्रचितीस आले । तरी मग पाहिजे घेतलें । जाणते पुरुषीं ॥ ३ ॥

तोफ किंवा शस्त्र आधी वापरून, चांगले तपासून पाहावे, आणि जेव्हा त्याची खात्री पटेल, तेव्हाच जाणत्या पुरुषांनी ते स्वीकारावे.

बीज उगवेलसें पाहावें । तरी मग द्रव्य घालून घ्यावें । प्रचित आलियां ऐकावें । निरूपण ॥ ४ ॥

बीज उगवते की नाही, हे आधी पाहावे, आणि मगच त्यात पैसा गुंतवावा. त्याचप्रमाणे प्रचीत आल्यावरच निरूपण ऐकावे.

देहीं आरोग्यता जाली । ऐसी जना प्रचित आली । तरी मग आगत्य घेतली । पाहिजे मात्रा ॥ ५ ॥

देहाला आरोग्य लाभले, अशी प्रत्यक्ष प्रचीत लोकांना आली, तरच त्यांनी आग्रहाने ते औषध घ्यावे.

प्रचितीविण औषध घेणें । तरी मग धडचि विघडणें । अनुमानें जें कार्य करणें । तेंचि मुर्खपण॥६ ॥

प्रचीतीशिवाय औषध घेणे म्हणजे धडधाकट देहच बिघडवून घेणे होय. नुसत्या तर्काने कोणतेही काम करणे, हाच मूर्खपणा होय.

प्रचितीस नाहीं आलें । आणि सुवर्ण करविलें । तरी मग जाणावें ठकिलें । देखतदेखतां ॥ ७ ॥

प्रचीत न पाहताच सोने बनवून घेतले, तर मग समजावे की डोळ्यादेखत आपली फसवणूक झाली आहे.

शोधून पाहिल्याविण । कांहींतरी येक कारण । होणार नाहीं निर्वाण । प्राणास घडे ॥ ८ ॥

नीट शोधून पाहिल्याशिवाय काही ना काही तरी कारण घडतेच, आणि त्यातून प्राणासही धोका पोहोचू शकतो.

म्हणोनी अनुमानाचें कार्य । भल्यानीं कदापि करूं नये । उपाय पाहतां अपाये । नेमस्त घडे ॥ ९ ॥

म्हणून चांगल्या माणसांनी कधीही केवळ तर्काच्या भरवशावर कोणतेही काम करू नये. उपाय शोधताना जर नीट न पाहिले, तर हमखास अपाय घडतोच.

पाण्यांतील म्हैसीची साटी । करणें हें बुद्धिच खोटी । शोधिल्याविण हिंपुटी । होणें घडे ॥ १० ॥

पाण्यात असलेल्या म्हशीचा सौदा करणे, ही अगदी चुकीची बुद्धी आहे. नीट शोध न घेता व्यवहार केल्यास शेवटी पस्तावावेच लागते.

विश्वासें घर घेतलें । ऐसें किती नाहीं ऐकलें । मैंदें मैंदावें केलें । परी तें शोधिलें पाहिजे ॥ ११ ॥

नुसत्या विश्वासावर घर विकत घेतले, अशा किती तरी गोष्टी आपण ऐकलेल्या आहेत. लबाडांनी लबाडी केलेली असते, पण ती आधी शोधूनच काढली पाहिजे.

शोधिल्याविण अन्नवस्त्र घेणें । तेणें प्राणास मुकणें । लटिक्याचा विश्वास धरणें । हे।चि मूर्खपण ॥ १२ ॥

शोध न घेता अन्न-वस्त्र स्वीकारणे, यातून प्राणासही मुकावे लागू शकते. खोट्यावर विश्वास ठेवणे, हाच खरा मूर्खपणा आहे.

संगती चोराची धरितां । घात होईल तत्वता । ठकु सिंतरु शोधितां । ठाईं पडे ॥ १३ ॥

चोराची संगत धरली, तर खरोखरच घात होतो. पण फसवणूक करणारा, लबाड माणूस मात्र शोध घेतल्यास सापडतोच.

गैरसाळ तामगिरी । कोणी नवी मुद्रा करी । नाना कपट परोपरीं । शोधून पाहावें ॥ १४ ॥

बनावट नाणी बनवणे, कोणी नवीच खोटी मोहोर तयार करणे - अशी नाना प्रकारची कपटे असतात, ती शोधूनच पाहिली पाहिजेत.

दिवाळखोराचा मांड । पाहातां वैभव दिसे उदंड । परी तें अवघें थोतांड । भंड पुढें ॥ १५ ॥

दिवाळखोर माणसाचा थाटमाट पाहिला, तर वैभव भरपूर दिसते. पण ते सगळे नुसते थोतांड असते, आणि पुढे उघडे पडते.

तैसें प्रचितीवीण ज्ञान । तेथें नाहीं समाधान । करून बहुतांचा अनुमान । अन्हीत जालें ॥ १६ ॥

त्याचप्रमाणे प्रचीतीशिवाय मिळालेल्या ज्ञानात खरे समाधान नसते. अशा नुसत्या अनुमानावर विसंबल्याने अनेकांचे नुकसानच झालेले आहे.

मंत्र यंत्र उपदेसिले । नेणतें प्राणी तें गोविलें । जैसें झांकून मारिलें । दुखणाईत ॥ १७ ॥

मंत्र-यंत्रांचा उपदेश दिला जातो, आणि त्यामुळे अजाण प्राणी त्यात गुंतवले जातात - जणू काही एखाद्या आजारी माणसाला झाकून, न कळत मारल्यासारखेच हे आहे.

वैद्य पाहिला परी कच्चा । तरी प्राण गेला पोराचा । येथें उपाये दुसयाचा । काये चाले ॥ १८ ॥

वैद्य निवडला, पण तो अनुभवशून्य निघाला, तर त्यामुळे मुलाचाच प्राण गेला. अशा वेळी दुसऱ्या कोणाचाही उपाय काय उपयोगाचा ठरणार?

ुःखें अंतरी झिजे । आणी वैद्य पुसतां लाजे । तरीच मग त्यासी साजे । आत्महत्यारेपण ॥ १९ ॥

(टीप: मूळ ग्रंथातील छपाईदोषामुळे 'दुःखें' या शब्दाचे पहिले अक्षर अस्पष्ट/गळलेले आहे; येथे मूळ अभिप्रेत अर्थानुसार वाचन केले आहे.) मनातल्या मनात दुःखाने झुरत राहणे आणि वैद्याला विचारायला लाजणे - असे वागणाऱ्यालाच खरे तर आत्महत्यारेपण शोभते.

जाणत्यावरी गर्व केला । तरी नेणत्याकरितां बुडाला । येथें कोणाचा घात जाला । बरें पाहा ॥ २० ॥

जाणकारावर गर्व केला, आणि नेणत्या माणसामुळे स्वतःच बुडाला - याकडे नीट पाहिले, तर खरोखर कोणाचाच घात झाला, हे कळेल.

पापाची खंडणा जाली । जन्मयातना चुकली । ऐसी स्वयें प्रचित आली । म्हणिजे बरें ॥ २१ ॥

पापाचे क्षालन झाले आणि जन्ममरणाची यातना चुकली, अशी स्वतःलाच प्रत्यक्ष प्रचीत आली, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

परमेश्वरास वोळखिलें । आपण कोणसें कळलें । आत्मनिवेदन जालें । म्हणिजे बरें ॥ २२ ॥

परमेश्वराला ओळखले, आपण स्वतः कोण आहोत हे कळले, आणि आत्मनिवेदन घडले, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

ब्रह्मांड कोणें केलें । कासयाचें उभारलें । मुख्य कर्त्यास वोळखिलें । म्हणिजे बरें ॥ २३ ॥

हे ब्रह्मांड कोणी निर्माण केले, कशापासून उभारले, आणि त्याच्या मुख्य कर्त्याला ओळखले, तरच ते खरोखर चांगले झाले असे म्हणता येईल.

येथेंअनुमान राहिला । तरी परमार्थ केला तो वायां गेला । प्राणी संशईं बुडाला । प्रचितीविण ॥ २४ ॥

याबाबत जर नुसता तर्कच शिल्लक राहिला, तर केलेला सगळा परमार्थ व्यर्थच जातो. प्रचीतीशिवाय राहिलेला प्राणी संशयातच बुडून जातो.

हें परमार्थाचें वर्म । लटिकें बोले तो अधम । लटिके मानी तो अधमोद्धम । येथार्थ जाणावा ॥ २५ ॥

हेच परमार्थाचे खरे वर्म आहे. जो याबद्दल खोटे बोलतो, तो अधम आणि जो खोटे मानतो, तो त्याहूनही अधम समजावा.

येथें बोलण्याची जाली सीमा । नेणतां न कळे परमात्मा । असत्य नाहीं सर्वोत्तमा । तूं जाणसी ॥ २६ ॥

येथे बोलण्याची सीमा संपली. जो नेणता आहे, त्याला परमात्मा कळणारच नाही. हे सर्वोत्तमा, यात कोणतेही असत्य नाही, हे तूच जाणतोस.

माझे उपासनेचा बडिवार । ज्ञान सांगावें साचार । मिथ्या बोलतां उत्तर । प्रभूस लगे ॥ २७ ॥

माझ्या उपासनेचा तेवढाच मोठेपणा वाढावा म्हणून खरे ज्ञान सांगावे लागते. खोटे बोलल्यास त्याचे उत्तर प्रत्यक्ष प्रभूलाच द्यावे लागेल.

म्हणोनि सत्यचि बोलिलें ।कर्त्यास पाहिजे वोळखिलें । मायोद्भवाचें शोधिलें । पाहिजे मूळ ॥ २८ ॥

म्हणूनच येथे सत्यच सांगितले आहे - खऱ्या कर्त्याला ओळखलेच पाहिजे. मायेतून जे जे उत्पन्न झाले, त्याचे मूळ शोधून काढलेच पाहिजे.

तेंचि पुढें नीरूपण । बोलिलेंचि बोलिलें प्रमाण । श्रोतीं सावध अंतःकर्ण । घातलेंचि घालावें ॥ २९ ॥

तेच पुढील निरूपण आहे, ज्यात आधीच सांगितलेल्या गोष्टींचाच पुन्हा प्रमाणासाठी उल्लेख येतो. श्रोत्यांनी सावध अंतःकरणाने ते पुन्हा लक्षपूर्वक ऐकावे.

सूक्ष्म निरूपण लागलें । तेथें बोलिलेंचि मागुतें बोलिलें । श्रोत्यांस पाहिजे उमजलें ।म्हणौनियां ॥ ३० ॥

हे निरूपण अतिशय सूक्ष्म आहे, म्हणूनच त्यात आधी सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा सांगितलेल्या आहेत, जेणेकरून श्रोत्यांना ते नीट उमजावे.

प्रचित पाहातां निकट । उडोन जाती परिपाठ । म्हणोनि हे खटपट । करणें लागे ॥ ३१ ॥

प्रचीतीच्या दृष्टीने अगदी जवळून पाहू गेले, तर रूढ परिपाठ बाजूला पडतात. म्हणूनच ही सगळी खटपट करावी लागते.

परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचितसमाधान बुडालें । प्रचितसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥ ३२ ॥

नुसत्या रूढ परिपाठाप्रमाणेच बोलले, तर प्रचीतीचे समाधान बुडून जाते. आणि प्रचीतीचे समाधान राखले, तर रूढ परिपाठ मोडतो.

ऐसी सांकडी दोहींकडे । म्हणौन बोलिलेंचि बोलणें घडे । दोनी राखोनियां कोडें । उकलून दाऊं ॥ ३३॥

अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी अडचण येते. म्हणूनच आधी सांगितलेल्याच गोष्टी पुन्हा सांगाव्या लागतात. दोन्ही गोष्टी राखत हे कोडे उलगडून दाखवू.

परीपाठ आणी प्रचित प्रमाण । दोनी राखोन निरूपण । श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें ॥ ३४॥

रूढ परिपाठ आणि प्रत्यक्ष प्रचीत हे दोन्ही प्रमाण राखूनच पुढील निरूपण केले जाईल. परम चतुर अशा श्रोत्यांनी ते पुढे नीट विवरून पाहावे.